Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2015, Qupperneq 99

Tilvistarkreppa og hægfara dauðastríð
til aldamóta. Ljóst er þó að undirþað siðasta
voru þau rekin meir af vilja en mætti.
Aðdragandinn að stofnun Austurgluggans
var langur. Hann byggði á arfleifð gömlu
blaðanna en eignarhaldið var annað. Blaðið
var í meirihlutaeigu hagsmunaaðila á svæðinu
en án beinna tenginga við stjómmálaflokka.
Það má velta því fyrir sér hvort pólitíkinni
hafí í raun sleppt í blaðaútgáfu á Islandi
við það að flokksmálgögn lögðust af. Tók
hún e.t.v. einungis á sig annað form og dul-
dara, þ.e. breyttist í hagsmunapólitík sterkra
aðila í samfélaginu í stað opinberrar flokka-
pólitíkur? I austfírsku samhengi má þá velta
fyrir sér hver sé annars vegar munurinn á því
sem kallað er „hagsmunir Austurlands“ og að
blað sé kynnt sem „málsvari svæðisins“ og
hins vegar því að málgagn stjómmálaflokks
haldi fram stefnu og áherslum þess flokks.
Munurinn er væntanlega nokkur, en mig
gmnar að í raun sé hann minni en ætla mætti.
Draumurinn um að skapa eitt sterkt
svæðisblað úr tveimur veikari rættist ekki.
Ritstjóm Austurgluggans var að fáum árum
liðnum orðin álíka fámenn eða fámennari en
ritstjómir forveranna. Strax á íyrstu starfsámm
blaðsins gekk tekjuöflun ekki sem skyldi sem
hafði svo bein áhrif á möguleika blaðsins til
efnisöflunar og -vinnslu, þar sem fækkun á
ritstjóm þýðir aukið vinnuálag þegar færra
fólk er til staðar til að fylla sama síðuljölda.
Tilkoma fríblaða og öflugri netmiðlun hefur
gert að verkum að fólk er orðið vant því að
þurfa ekki að borga fyrir fréttir og viðtöl
með áskriftum heldur hafa aðgang að þeim
án endurgjalds. Þetta skapar nýjan rekstrar-
legan þröskuld fyrir fréttamiðla, ekki síst
svæðismiðla, sem reiða sig á áskriftartekjur
til viðbótar við auglýsingatekjur.
Við upphaf tímabilsins sem þessi rannsókn
nær til (árið 1985) var í gangi áköf umræða um
á hvaða forsendum fjölmiðlar skyldu reknir.
Þó að sú umræða hafí orðið æði svarthvít á
köflum og verið stillt upp í „frjálsa pressu“
gegn flokksmálgögnum, þá var raunveruleg
umgjörð blaðanna ekki alltaf svona skýmm
línum dregin. Austfírsku svæðisblöðin sem
þá vom gefín út, Austri og Austurland, vora
bæði flokksmálgögn og fyrirtæki og byggðu
tekjuöflun sína á auglýsingatekjum og áskrift-
um eða lausasölu. Þau voru því rekstrarlega
undir svipaða sök seld og blöð án tengsla við
stjórnmálaflokka. Austri naut þó stundum
einhverra útgáfustyrkja frá Framsóknarflokk-
num en útgáfustyrkir Alþýðubandalagsins
skiluðu sér ekki til útgáfu Austurlands. Bein
fjárhagsleg tengsl þessara blaða voru því
frekar við aðila innan ljórðungs en við stjóm-
málaflokkana sem áttu blöðin. Kaupfélögin
á Austurlandi auglýstu reglulega í Austra en
útgerðarfyrirtæki í Neskaupstað vom dygg-
ustu auglýsendur Austurlands. Að þessu
leyti var fjárhagslegur gmnnur austfírsku
flokksmálgagnanna ekki ósvipaður þeim sem
Austurglugginn (arftaki fyrmefndu blaðanna)
hefur byggt á, þ.e. að reiða sig á auglýsinga-
tekjur frá stórum atvinnurekendum á svæðinu.
Þegar aldamótin gengu í garð stóðu Austri
og Austurland ein eftir á landinu sem opinber
málgögn stjórnmálaflokka. Tilvistarkreppa
þessarar tegundar útgáfu hafði þá fyrir löngu
þróast yfír í hægfara dauðastríð. Með lokum
útgáfu Austurlands árið 2001 hætti síðasta
yfírlýsta flokksmálgagn landsins að koma
út. Næstum aldarlöngu tímabili dag- eða
vikublaðaútgáfu beintengdri stjórnmála-
flokkum var lokið.
97