Múlaþing: byggðasögurit Austurlands - 01.01.2015, Síða 148

Múlaþing
upp sandinn. Fyrir þá sem ekki eru vel kunnugir á landið getur verið bísna snúið að átta sig
á hvenær ömefni á við mel úr grjóti eða gróðri og lái þeim hver sem vill. Oftar en ekki er þó
talað um mel í eintölu þegar átt er við melgresi, en í fleirtölu er átt við mel úr grjóti og sandi.
Þó er það ekki algilt. T.d. ömefnin Hvannármelur, Kerlingamielur og Vatnstæðismelar em allt
svæði sem fá nafn sitt frá melgresi, en aftur á móti Bæjarmelur syðri og ytri, með samheitið
melar, Hrosssabeinamelur og Réttarmelur eiga öll við svæði sem þakin em grjóti og sandi.
Þá em orðin gígar og dysjar notuð yfir tvennslags fyrirbæri í Möðmdalslandi samanber
ömefnin Nipagígar, Hrúthólsgígar, Einstakamelsdysjar og Víðihólsdysjar. Gígar eru svæði sem
er þakið misstórum foksandshaugum þöktum melgresi og em þeir oftar en ekki á hreyfmgu
vegna sandfoks, en við þær aðstæður þegar sandur safnast að melgresinu þrífst það best eins
og áður hefur komið fram.
Dysjar er aftur á móti notað yfir blautara og grónara svæði. Það gat oftar en ekki verið
tiltölulega slétt land áður og ekki mjög blautt því í það fauk sandur sem slétti það og þurrkaði
og með tímanum greri það upp og jarðvegur fór að myndast. Þegar jarðvegurinn fór að mynd-
ast gat landið farið að lyftast með tilstuðlan frostlyftings og síðan sífrera sem ekki náði til að
þiðna á summm. Svæðið þaktist þá oft allháum og kollóttum hólum, öðru nafni dysjum, sem
þó vom ekki neitt stórar um sig. Eftir því sem dysin hækkaði og vegna þess hve jarðvegurinn
er sendinn var auðvelt fyrir vind að rjúfa jarðvegshuluna á dysinni. Myndaðist þá skarð í hana,
oftar en ekki sunnan og suðaustan í móti, og er sól hitaði jarðveginn og sandinn í skarðinu
fór sífrerinn að þiðna og myndaðist þá leirtjöm upp við dysina. Með tímanum og eftir því
sem frostið fór úr steyptust eða sigu þær ofan í tjamimar og á endanum stóð einungis tjöm
eftir þar sem dysin stóð áður. Þessar tjamir fylltust oft fljótlega af mosa og öðmm gróðri og
eftir því sem landið blotnaði, skaut rótum ýmis mýrargróður, grávíðir og Ijalldrapi og úr gat
orðið allgott engjaland sem yfir að líta var tiltölulega slétt.
Þessu ferli lýsir Jón A. Stefánsson ágætlega í textanum er hann segir frá Illasundi sunnan
við bæ: „Um aldamótin 1900 hafði það, að heita mátti verið slétt og þurrt og mjög lítið um
leirtjamir í því sem séu nú.“ [1937]GJ. „Þá hefði mátt hleypa fjörhesti innanffá Vatnstæðishólum
út að Tindhól og heim, því svæðið hefði verið slétt og lítt grónar þembur.“ Nú er þetta svæði,
rúmlega 110 áram seinna, yfir að líta algróið engjaland með smá tjömum. Eins hefur þróunin
verið svipuð í Breiðasundi en þar segir Jón: „ ...að hafi verið sandflag fýrst er hann man eftir
og einnig suður af Tindhól, þar sé komin gríðarstór mýri sem áður var mosaþemba og sandur.“
Þá er og rétt að benda á að örnefnin Hveralækur og Hveralækjarkinn eiga ekkert skylt við
heitt vatn eða hveri eins og algengast er heldur er þetta lækur með kaldavermls, sem rennur
lygn á tiltölulega sléttu landi og myndar ótal pytti með jarðbrúm á milli. E.t.v hefur stigið, frá
opnum pyttunum, gufa í miklum frostum á vetmm. Öll ömefni sem koma fyrir í textanum hef
ég reynt að undirstrika þegar þau koma í fyrsta sinn fyrir en vissulega koma sum fyrir oftar
en einu sinni. Aftast er svo tekin saman skrá yfir ömefnin í textanum með númemm sem þau
hafa fengið í Ömefnaskrá hjá Ömefnastofnun og síðast er listi yfír ömefni sem koma fyrir í
texta en hafa ekki ratað inn í Ömefnaskrá og eru því ónúmemð en í stafrófsröð.
Vemharður Vilhjálmsson frá Möðrudal veitti aðstoð og las yfir handrit.
Með von um að lesendur njóti þessarar skemmtilegu heimildar um Möðrudal á Efra jjalli.
Grétar Jónsson frá Einarsstöðum í Vopnafirði.
146