Morgunblaðið - 27.01.2022, Blaðsíða 34

34 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 27. JANÚAR 2022
N Ý F O R M
H Ú S G A G N A V E R S L U N
Strandgötu 24 | 220 Hafnarfjörður | Sími 565 4100 | nyform.is
AYJA - K129
3ja sæta, 2ja sæta og stóll.
Margir litir af áklæði eða leðri.
Komið og skoðið úrvalið
H
eyrnin er undur sem um
mætti hafa mörg orð.
Hún er jafnvel mikil-
vægari mannskepnunni
heldur en sjónin, ef við ætluðum í
samanburð. En það væri eins og að
bera saman epli og
appelsínur. Við erum
svo heppin með að
það eru augnlok á
öðru skynfærinu en
ekki hinu.
Viðbrögð við far-
aldri sýna að við get-
um staðið saman, get-
um átt upplýsta
umræðu og náð nokk-
urri sátt þrátt fyrir að
stefni í að taka land á
annarri eyju en þeirri
sem stefnt var að. Það
þarf að hvílast, taka
vistir, safna þreki.
Margt höfum
við lært
Við vonum að ein-
hverju tímabili sé að
ljúka, okkar færustu
vísindamenn álykta
svo. Og þeir hafa sýnt
það á sama tíma að þeirra spálíkön
eru ekki innantómar yfirlýsingar.
Það höfum við lært og vonum þá
það besta í samhengi við hvert
stefnir. Sættum okkur við að vera
ekki best í heimi. Þegjum yfir því
sem er sárt; nefnilega því að hjarð-
ónæmið langþráða þýðir að fleiri
deyja fyrr en við vonuðum að yrði.
Okkur langar ekki til að segja það
upphátt. Hljómar eins og óumflýj-
anleg og slæm tíðindi, grafin undir
yfirborði hinna; við endurheimtum
frelsið til athafna, venjulega lífið.
Gömlu vandamálin.
Að tilheyra samfélagi
Faraldurinn með yfirbragði
heimsstyrjaldar hefur breytt sam-
félögum okkar þannig að persónu-
leg almenn viðmið komast á hreyf-
ingu. Við þurfum sem samfélag að
hlusta, alveg eins og einstaklingur
sem hefur upplifað veiruna þarf að
hlusta á líðan sína, sálræna sem og
líkamlega. Við höfum
áttað okkur á að heilsa
okkar er samsett úr
ólíkum þáttum. Við er-
um öll þátttakendur í
rannsókn á eftir-
köstum inngrips sem
er enn ekki lokið þó
upprisu hafi verið
spáð – og þá er að spá í
næstu leiki. Það er al-
gjört kjarnaatriði að
„hausinn sé í lagi“ til
að geta mætt næstu
áskorunum. Svo við
getum lifað okkur inn í
hluti, tekið þátt með
hluttekningu, notið
þess að hafa tilheyrt
lausninni. Vitandi að
hvert og eitt skiptir
máli.
Ekkert er magn-
aðra en upplifa styrk
fjöldans, kraft í
óstöðvandi hjörð; það
vekur trú á að allt sé mögulegt. Það
upplifði „stórasta land“ í heimi þeg-
ar strákarnir okkar lögðu Frakka í
sögulegum leik sem minnti á að lífið
er ótrúlega mikið bingó. Það er
ekki nóg að eiga miða, það verður
líka að fylgjast með, merkja við og
öskra. En sætta sig við að tilvilj-
unin ræður.
Lottó-faraldur og
Bingó-rúlletta
Það er svipað með hjarðónæmið
– í því lottói eigum við öll miða og
verðum að gæta okkar og vona að
fari vel. Við verðum að halda áfram
að vernda þá hópa sem eru við-
kvæmir, ekki bara þá sem eru með
undirliggjandi sjúkdóma heldur
fólk sem líður fyrir sálræn áhrif
faraldursins; það eru ekki bara
fyrirtæki í sárum. Það er ekki bara
covid sem hefur hrjáð okkur sem
samfélag. Á hverjum degi er hundr-
uðum fjölskyldna og þúsundum ein-
staklinga haldið í greipum ótta,
vanmáttar og úrræðaleysis. Fólk
einangrast, sum eru í sjálfskipaðri
sóttkví, önnur reyna allt til að geta
tekið þátt. Okkur er að takast betur
að hlusta því geðheilbrigðismál eru
komin á dagskrá með öflugri og á
jákvæðari forsendum, heldur en
elstu menn muna. Einn fylgifiskur í
umræðu um geðið vill oft gleymast.
Harmleikur hvers fíkils sem fellur í
valinn til að deyfa tilfinningar, flýja
niðurlæginguna. Það á ekki að vera
háð hentistefnu hvenær við viður-
kennum að viðkvæmir hópar séu
undir álagi eða hvenær við tímum
að kosta miklu til svo að vernda
megi þau sérstaklega sem höllum
fæti standa. Við verðum sameig-
inlega að takast á við þann faraldur
sem sannarlega tók fleiri mannslíf á
síðasta ári heldur en „farsóttin“ ef
marka má opinberar tölur.
Hjarðónæmi við fíknivanda?
Flokkarnir „Sjálfsvíg“ og
„Dauðsföll af ofneyslu lyfseðils-
skyldra lyfja“ sýna sláandi tölur;
sjúklingarnir sem þar þjást koma
of oft að luktum dyrum í heilbrigð-
iskerfinu. Geðvanda virðist eiga að
fást við á sviði félagsmála. Við höf-
um öðlast hjarðónæmi við því að
halda að hægt sé að gera eitthvað í
málefnum fíkla og jaðarsettra. Vit-
um að það er ekki hægt að bjarga
öllum. Er það ásættanlegt að það sé
í lagi að gefast upp, telja fólk af um
leið og það hefur reykt sína fyrstu
oxycontín?
Að reisa fólk við, hafa trú á því og
styðja í kærleika er sú aðferð sem
við höfum lært að meta, en við verð-
um að halda áfram. Við vitum að sú
aðferð er fullreynd að nálgast fólk á
þeirri forsendu að nú verði það
bara að hætta í neyslu og þá verði
allt gott. Það virkar eins og Jansen
– „bara ein sprauta“ en vandinn er
engu minni!
Upplýst samtal er forvörn
Meðvitund um fjölþættan vanda
fjölskyldna og einstaklinga sem
glíma við félagslegan vanda verðum
við að efla. Við verðum að tækla
þann faraldur með svipaðri nálgun;
greina hættur, útrýma smitskömm
og efla forvarnir sem byggjast á að-
gengi að fjölþættum úrræðum. Við
þurfum ekki að sætta okkur við að
framtíðin beri í skauti sér viðvar-
andi faraldur sem drepi tugi ung-
menna á hverju ári.
Við erum að verða betri í að
hlusta, og því skulum við spyrja þau
sem þjást og virða þá reynslu sem
hin smituðu deila með okkur. Þá
fyrst getum við reynt að meta hvað
ný nálgun í þeim málaflokki verður
að fela í sér.
Epli og appelsínur tilheyra flokki
ávaxta en eru dæmi um það sem við
berum ekki saman. Við þurfum
ekki að bera saman „faraldra“ til að
ákveða hvort eða hvernig við bregð-
umst við þeim. Við skulum veita því
athygli hvað er orsök og hvað af-
leiðing. Þá erum við að hlusta eftir
lausnum.
Kirkjan til fólksins
Ljósmynd/Unsplash, Akira Hojo
Fíkiefnaváin Við skulum spyrja þau sem þjást og virða reynslu þeirra.
Að hlusta eða hlýða
Arnaldur Máni
Finnsson
Höfundur er sóknarprestur
á Staðastað.
Arnaldur Máni Finnsson
Það er algjört
kjarnaatriði að
„hausinn sé í
lagi“ til að geta
mætt næstu
áskorunum.
framlínunni starfar og
má alveg segja að kom-
ið hafi verið að luktum
dyrum á þeim bæ. Það
var svo fyrir hálfgerða
slysni að útvarpsmaður
sem sá um „lítinn“
kvöldþátt rambaði inn
á eina tónleika sveit-
arinnar, áttaði sig á
hæfileikum piltanna og
spurði hvort þeir hefðu
ekki tekið upp eitthvert
efni. Þannig má segja
að þeir hafi komist bak-
dyramegin inn í helgidóminn fyrir
einskæra heppni, en nýlega heyrði ég
einn af útvarpsmönnunum sem lögðu
alls ekki eyru við þeim í fyrstu segja
að þar færi eitt af hans uppáhalds-
böndum. Einn sveitarmeðlimur orð-
aði það þannig að þeir hefðu á sínum
tíma verið búnir að gefast upp á að
smjaðra fyrir aðalgenginu þegar þeir
unnu í lottóinu.
Ennþá í plastinu
Fyrir allmörgum árum var ég
staddur inni í einni af þessum
skemmtilegu nördabúðum í miðbæ
Reykjavíkur sem meðal annars seldu
notaða geisladiska. Þá kemur þar inn
útvarpsmaður sem var á þeim sama
tíma nokkuð áberandi á Rás 2 og hef-
ur sá meðferðis nokkuð myndarlegan
pappakassa sem innihélt greinilega
enga léttavöru. Kassanum er lyft upp
á búðarborðið fyrir framan eigand-
ann og erindið fór að sjálfsögðu ekki
fram hjá mér, mín eðlislæga forvitni
sá til þess.
„Viltu kaupa alveg ónotaða geisla-
diska?“
Ég þokaði mér örlítið nær og náði
að berja innihaldið augum. Þarna
voru einhverjir tugir nýlega útkom-
Fyrir rúmum áratug stofnuðu
nokkrir ungir og upprennandi tónlist-
armenn hljómsveit sem átti síðar eftir
að vera talin með athyglisverðari
böndum meðan hún starfaði. Þessir
ungu menn voru stórhuga og upp-
fullir af góðum tónlistarlegum hug-
myndum. Þeir réðust því í það stór-
virki að taka upp frumsamið efni í
Tankinum á Flateyri sem var í fram-
haldinu gefið út á geisladisk og fáein-
um árum síðar fylgdi annar slíkur.
Báðir diskarnir fengu firnagóða
dóma, en þegar leitað var eftir kynn-
ingu og spilun í útvarpi allra lands-
manna gekk ekki þrautalaust að ná
athygli dagskrárgerðarfólksins sem í
inna geisladiska og ég
veitti því athygli að
flestir þeirra voru enn í
plastinu, sem sagði mér
heilmikið um störf eig-
anda pappakassans.
Þannig ganga nefni-
lega hlutirnir oft fyrir
sig að tónlistarfólk
sendir því útvarpsfólki
sem það telur að efni sitt
gæti átt erindi til gjarn-
an eintak af sköpunar-
verki sínu, og vonast
auðvitað í leiðinni til að
ná athygli þess og það auðvitað í
góðri trú. Hvað síðan verður um
þetta kynningarefni veit svo sem eng-
inn alveg fyrir víst, en þarna á af-
greiðsluborðinu gat þó að líta sterka
vísbendingu um þá sniðgöngu, höfn-
un, mismunun og jafnvel útilokun
sem virðist viðgangast í stofnuninni
ef flytjandinn er ekki náðarsamlegast
á vinalista viðtakanda.
Að eiga vin eða eiga ekki vin –
það er bæði spurningin og svarið
Það hefur viðgengist í gegn um tíð-
ina að ákveðnum listamönnum hefur
verið hyglað á meðan öðrum er ýtt til
hliðar og sumir ofspilaðir meðan öðr-
um er úthýst. Bæði vinavæðing og
útilokunarmenning í einum pakka
sem enginn á að vera stoltur af. Það
er ekki svo að þeir sem ná ekki í gegn
séu endilega að gera neitt verri hluti,
heldur virðist það því miður oft skipta
mun meira máli hver flytjandinn er
en hvað hann hefur fram að færa.
Það er ekkert nýtt að listafólk hafi
misjafnlega gott aðgengi að dag-
skrárgerðarfólki innan stofnunar-
innar. Þar virðast eiginlega engin
jafnréttislög gilda, heldur getur sá
jafnvel verið sigurstranglegastur sem
hefur beittustu olnbogana, þekkir
lykilmennina og er hæfasti lobbýist-
inn.
Það er heldur ekkert nýtt að það
getur breytt öllu að „eiga vin“ á
staðnum, því ég hef nefnilega upp-
lifað það á eigin skinni hér á árum áð-
ur, að það að hafa aðgang að innan-
búðarmanni getur skipt öllu. Lag sem
ég ásamt þáverandi félögum mínum
stóð að því að flytja og gefa út var
mikið spilað á rásinni, endaði inni á
einhverjum listum og draumurinn
sem við ólum í brjósti okkar breyttist
í veruleika og síðan velgengni. Ein-
hverjum árum síðar var svo meira
gefið út, en þá var vinurinn því miður
hættur störfum. Árangurinn varð því
lítill sem enginn þrátt fyrir að efnið
væri margfalt vandaðra og fram-
bærilegra og flytjendur orðnir mun
sjóaðri í bransanum.
Þá er vart annað hægt en að taka
eftir því að það er að minnsta kosti
ekki verra þegar kemur að því að fá
spilun á sitt efni að vera starfsmaður
RÚV. Ekki verra segi ég, en að sjálf-
sögðu reynir starfsfólk auðvitað að
gæta þess eins vel og það hefur vit og
þroska til að vina-, hagsmuna- og
skyldleikatengsl hafi ekki áhrif á
störf þess eins og segir í siðareglum.
Nema hvað? Eða hvað?
Að lokum segi ég eins og einn
ágætur samferðamaður minn í brans-
anum:
Nú er ég hættur þessu stússi og
ströggli við þetta lið og get því rifið
kjaft eins og mér sýnist. Skítt með
alla sniðgöngu, höfnun, mismunun
eða útilokanir.
Eftir Leó R. Ólason
Leó Reynir Ólason
» Gagnrýni á hvað
dagskrárgerðarfólk
á RÚV virðist fara á
skjön við siðareglur og
mismunar aðilum þegar
kemur að samskiptum
við tónlistarfólk.
Höfundur hefur verið viðloðandi
tónlist og tónlistarflutning í hálfa öld.
leor@simnet.is
Smákóngarnir og prinsessurnar á rásinni