Morgunblaðið - 30.04.1981, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 30.04.1981, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐID, FIMMTUDAGUR 30. APRIL 1981 Úrelt kenning boðuð í nafni vísindanna Ernest Mandel: Inngangur að hagfræðikenningu marxismans, Fyikingin 2. útg., 85bls. I aprílmánuði kom hingað til lands Belgíumaðurinn Ernest Mandel og hélt tvo fyrirlestra, annan í boði Félagsvísindadeildar Háskóla Islands, hinn á fundi Fylkingarinnar. Einnig var rætt við hann í sjónvarpinu. Ég hafði ekki tækifæri til þess að hlusta á háskólafyrirlesturinn, en fór á fylkingarfundinn og sat undir reiðilestri Mandels um tilveruna, sem honum fannst að vonum ófullkomin. Talsmaður Fylkingar- innar sagði, áður en hann gaf Mandel orðið, að hann væri heims- frægur fræðimaður og rit eftir hann væru kennd í íslenzkum framhaldsskólum. Hvaða ástæðu hafði sjónvarpið til að ræða við manninn í fréttatíma, Félagsvís- indadeild til að bjóða honum til landsins og framhaldsskólakenn- arar til að kenna bók eftir hann? Svarið við þeirri spurningu er væntanlega að finna í ritum hans, og ég ætla í þessari grein að fara nokkrum orðum um eitt ritið, Inngang að hagfræðikenningu marxismans. sem Fylkingin hefur gefið út á íslenzku. Þetta er heldur tyrfið rit, ber- sýnilega skrifað af hreintrúar- manni, sem heldur dauðahaldi í allar gamlar kreddur Marx. Það skiptist í þrjá hluta. I hinum fyrsta segir frá vinnuverðgildis- kenningu Marx, í öðrum hlutanum frá þeim mótsögnum, sem marx- sinnar telja sig finna í markaðs- kerfinu („auðvaldskerfinu") og verði því að lokum að falli, og í þriðja hlutanum er reynt að greina breytingarnar, sem orðið hafa á hagkerfinu síðustu áratug- ina (þ.e. greina „Síðkapítal- ismann", sem Mandel nefnir svo). íslenzkir hagfræðingar hafa ekki skrifað margt um vinnuverð- gildiskenningu Marx. Ég man ekki eftir nema tveimur greinum, ann- arri í tímaritinu Hagmáium 1980 eftir Ólaf Björnsson prófessor, hinni í bókinni Verkalýðnum og þjóðfélaginu 1962 eftir dr. Benja- mín Eiríksson. Þeir hafna henni báðir eins og aðrir nútímahag- fræðingar. En með því að öll kenning Marx hvílir á vinnuverð- gildiskenningunni, hyggst ég ræða hana svo rækilega sem rýmið leyfir. Mandel orðar þessa kenn- ingu svo í ritinu, að „skiptagildi vörunnar ákvarðast af vinnu- magni því, sem þarf til þess að Bókmennllr eftir HANNESH. GISSURARSQN framleiða hana", og hann bætir því við, að "þetta vinnumagn er mælt í tíma þeim, sem það tók að vinna að framleiðslu vörunnar" (bls. 17). Skiptagildi vöru er það gildi, sem hún fær í skiptum manna. Nefna má dæmi, þar sem þessi kenning á ekki við. Segjum sem svo, að úrsmiður noti lengri tíma ERNEST MANDEL INNGANGURAD HAGFRÆÐIKENNINGU Mwxmmts > tfTCÍf* CMDUMETr en annar til að smíða úr, en úr þeirra beggja séu jafngóð, þannig að þau seljast á sama verði á markaðnum. Með öðrum orðum er skiptagildið hið saraa, en vinnu- magnið ólíkt. Þetta leysir Mandel eins og aðrir marxsinnar með því að skilgreina vinnumagnið sem meðaltal, þannig að það verði það meðaltalsvinnumagn, sem notað sé til að framleiða vöruna. Lausn- in sú er að vísu hæpin, ekki sízt vegna þess að þetta meðaltal er varla mælanlegt. En látum það eftir honum í bili og nefnuro annað dæmi. Segjum sem svo, að unglingur fáist við það í hálfan dag að hlaða snjókerlingu. Hann hefur notað tiltekið vinnumagn til að framleiða vöruna, en hún hefur þó ekkert skiptagildi — af því að enginn hefur þörf fyrir hana. Þetta leysir Mandel enn með skilgreiningu. Hann segir, að „fé- lagslega nauðsynleg" vinna geti ein haft skiptagildi. Óteljandi önnur dæmi má nefna (svo sem það að hver, sem sprettur upp nálægt Reykjavík, hefur skipta- gildi, þótt ekkert vinnuafl hafi verið notað í hann), og marxsinn- ar leysa þau með svipuðum skil- greiningum. Vaknar ekki einhver grunur með okkur um, að betri kenning hljóti að vera til um gildi vöru, þegar við sjáum alla varnaglana, sem slá verður, allar skilgrein- ingarnar, sem grípa verður til? Að sjálfsögðu. Og grunurinn verður að vissu, þegar við tökum eftir því, að Mandel verður að vísa til markaðarins, þegar hann skil- greinir „félagslega nauðsynlega" vinnu. Sú vinna er „félagslega nauðsynleg", sem notuð er til að framleiða vöru, er getur selzt á markaðnum — vöru, er menn telja sig með öðrum orðum hafa þörf fyrir. Markaðurinn sker úr um, hvort vara er „félagslega nauð- synleg" eða ekki. Af þessu má ráða, hvað bogið er við vinnuverð- gildiskenninguna: Gildið liggur ekki í vörunni sjálfri, heldur í þörf manna fyrir hana, það er með öðrum orðum ekki hlutlægt, held- ur huglægt. Að þessu komust hagfræðingar þegar á síðustu ára- tugum nítjándu aldar, höfnuðu því vinnuverðgildiskenningunni og hafa síðan aðhyllzt það, sem Ólafur Björnsson nefnir „huglægu virðiskenninguna". Hún er, að skiptagildi vöru ráðist af því gildi, sem hún hafi í hugum þeirra, sem ætla að nota hana. Marxsinnarnir höfðu hausavíxl á hlutunum; gildi vöru ræðst ekki af því, hvernig hún varð til, heldur til hvers á að nota hana, gildið ræðst ekki af því, sem gerist fyrir skiptin, heldur hinu, sem búizt er við, að gerist eftir þau. Því má bæta við, að Karl Marx var ekki einn um að hafa vinnu- verðgildiskenningu. Hann var lærisveinn Adam Smiths og Dav- íðs Ricardos og hélt eins og þeir, að gildið væri hlutlægt. Marx var barn síns tíma, hann vissi ekki betur. Það er afsakanlegt. En hitt er óafsakanlegt, að menn boði þessa úreltu og röngu kenningu í nafni vísindanna árið 1981. Hve- nær býður Félagsvísindadeildin einhverjum flatar-jarðar-fræðing- um eða lærisveinum Lamarcks eða kynórakennurum eða miðlum eða ferðalöngum til Atlantis eða pýra- mídafræðingum til fyrirlestra- halds? í vinnuverðgildiskenninguna sóttu marxsinnar rök fyrir því, að „borgarastéttin" arðrændi Ernest Mandel á fyrirlestri sinum i Háskólanum. Ljésm. RSv/Neisti M ¦ 11' 1 K^HÍ^ÉB —*$~^á Mandel flutti háskólafyrirlestur i boði Félagsvisindadeildar Háskóla íslands, þótt hann boði úrelta og ranga kenningu, vinnuverðgildis- kenninguna, sem hagfræðingar höfnuðu fyrir síðustu aldamót. „öreigastéttina". Öll kenningin fellur því með henni. En hver er „öreigastéttin"? Mandel svarar í öðrum hluta ritsins, að hún sé stétt, „sem ekki á önnur auðæfi en hendur sínar og ekki annars kost til að fullnægja þörfum sínum en að selja vinnuafl sitt" (bls. 37). Hvar í ósköpunum getur þessi skilgreining átt við? Að minnsta kosti ekki í vestrænum iðnríkjum. Þeim hefur í sífellu fjölgað, sem lifa af að selja þekkingu sína, stjórnendum, sérfræðingum, tæknimönnum og iðnaðarmönum, en hinum fækkað, sem lifa af að selja handafl sitt eitt. Þróunin hefur orðið út úr þeim veruleika, sem Marx lifði í á nítjándu öld, og inn í annan. í þriðja hlutanum snýr Mandel sér að nútímanum, „síðkapítal- ismanum". Hann hefur hina við- teknu kenningu um heimskrepp- una, að hún hafi orðið, af því að markaðskerfið sé í eðli sínu óstöð- ugt, þó að Milton Friedman og fleiri hafi sýnt, að hún hafi orðið vegna óstjórnar í peningamálum, en ekki of lítilla ríkisafskipta. Mandel telur, að vígbúnaður hafi forðað vestrænum þjóðum frá kreppu, en kostað þær verðbólgu. „Ef við athugum vel uppruna hinna tæknilegu breytinga í fram- leiöslunni, munum við komast að raun um, að hann er að 99% hernaðarlegur" (bls. 63). Þessi staðhæfing er órökstudd og ótrú- leg, þótt aldrei verði þetta áætlað með neinni nákvæmni. (En hvern- ig skýrir Mandel hina öru tækni- þróun á nítjándu öld?) „I hernað- arútgjöld fóru fyrir 1914 fimm eða sex prósent af þjóðartekjum, en í auðvaldsríkjum eru þau nú fimmt- án eða tuttugu prósent, stundum meira að segja þrjátíu" (bls. 67). Þessi tala er röng, t.d. verja Bandaríkjamenn um 6% þjóðar- tekna sinna til varna. „Grundvall- arorsök þessarar stöðugu verð- bólgu er mikilvægi vígbúnaðariðn- aðarins í hagkerfi flestra auðvaldslanda" (bls. 75). En hvað er að segja um verðbólguna á íslandi? Hún er miklu meiri en í nágrannalöndunum, og þarf þó fjörugt ímyndunarafl til þess að sjá vígbúnaðariðnað hérlendis, sem henni getur valdið. Ég ætla ekki að gera fleiri athugasemdir við þetta rit, þótt af nógu sé að taka. En allir hljóta að telja, sem lesa rit Mandels, án þess að trúa á Marx í blindni, að margir aðrir hefðu átt meira erindi í sjónvarpið, Háskólann eða kennslustofur framhaldsskólanna en hann. Dr. Magni Guðmundsson: Erfiðleikar Margaret Thatchers Forsætisráðherra Breta, frú Margaret Thatcher, tók við emb- ætti vorið 1979, eða fyrir nálega tveim árum. Gert var ráð fyrir, að hún myndi framfylgja einbeittri stefnu og rétta við hnignandi efnahag lands síns. I sigursælli kosningabaráttu hafði hún lofað þrennu: (1) Að örva iðnað og atvinnustarfsemi, (2) að draga úr ríkisútgjöldum og (3) að hemja verðbólgu með hægfara samdrætti í peningaframboði. Mikill þing- meirihluti gerði stöðu hennar sterka, og um allan heim gætti eftirvæntingar. Þarna gafst hinu frjálsa markaðskerfi og „monitar- isma" (sjá síðar í greininni) tæki- færi til þess að sýna ágæti sitt. Enda þótt of snemmt sé að dæma um endanlegan árangur, hefir margt farið öðruvísi en ætlað var. Á fyrsta ársfjórðungi þessa árs (1981) var verðbólga að vísu minnkandi, en þó 13% p.a. eða svipuð og þegar frúin tók við völdum. Atvinnuleysi var 10% vinnufærra manna — og vaxandi. Það er verra ástand en þekkzt hefir í Bretlandi síðan í heims- kreppunni á 4. tug aldarinnar. Iðnaðarframleiðsla hafði fallið um 10% á einu ári og hélt áfram að falla. Þetta lítur illa út á yfirborðinu, og tilraun frú Thatcher virðist hafa runnið út í sandinn í fyrstu lotu. Hins vegar er ekki þar með sagt, að frjáls markaðshyggja og peningalegt aðhald hafi beðið hnekki, því að slíkri stefnu hefir einfaldlega ekki verið fylgt eftir. Þannig kom ekki til framkvæmda sú takmörkun peningaframboðs, sem var einmitt kjarninn í stjórnar-prógramminu. Þvert á móti hefir aukning peningafram- boðs frá byrjun árs 1980 orðið nær tvöfalt meiri en hún átti að vera skv. settu marki. Ef leitað er skýringa á þessum mistökum, er þess fyrst að gæta, að stjórn frú Thatcher (eins og raunar allar ríkisstjórnir) tók við arfi fyrri ríkisstjórnar. Sú hafði skilið eftir talsverðan glundroða, sem hagkerfið var einmitt að gjalda fyrir, þegar frú Thatcher sté í valdastólinn. Frúin fékk einnig í arf gömul og úrelt hag- stjórnartæki, sem féllu ekki að nýrri eða nýlegri tækni. Englands- banki, sem frá alda öðli hefir í peningapólitík sinni beitt vaxta- breytingum, fyrirmælum og for- tölum gv. viðskiptabönkum, var þess engan veginn umkomínn að framfylgja hnitmiðuðum sam- drætti peningaframboðs þrep fyrir þrep. Þarna þurfti að gera kerfislagfæringu, áður en lengra var haldið, eins og frúin mun hafa áttað sig á núna. I þessu sambandi er vert að minna á það, að um tvo valkosti er að ræða, þegar stjórna á aukningu peningaframboðs: svonefnda vaxta-stýringu (interest-rate control) og grunnforða-stýringu (base control)*. Með fyrri aðferð- inni setur miðbankinn peninga- framboðinu ákveðin mörk, reynir að ráða í ýmsa breytilega þætti, svo sem þjóðartekjur, verðlagið o.fl. pósta, er áhrif hafa á eftir- spurn almennings eftir peningum, og boðar síðan vaxta-prósentu, sem svarar til þessa peningafram- boðs. Skilyrðin fyrir því, að slík stefna beri ávöxt, eru tvö: (1) * Enska orðið „base" vísar þarna til „monetary base", sjá síðar í greininni.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.