Morgunblaðið - 19.09.1987, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 19.09.1987, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 19. SEPTEMBER 1987 Haustið og litir laufanna Nú er að byrja sú septembersýn- ing sem getur staðið út október ef veður helst kyrrt og svalt. Lauf- skrúð trjánna logar í ótal tilbrigð- um gulra og rauðra lita. En hvernig stendur á öllum þessum jitbrigðum? Hún Ágústa bað mig blessaðan að gera grein fyrir því. Og auðvit- að skorast enginn undan þegar hún Ágústa biður um viðvik. Jú — það er þannig að hvert laufblað er í raun heljarmikil verksmiðja og um leið agnarlítið orkuver. Efna- og orkuferillinn í hverju laufblaði er afar flókinn. Flóknari en svo að hægt sé að gera honum fullnægj- andi skil í stuttum pistJi í Morgun- blaðinu. En það skal samt reynt með ýktri einföldun: Á vorin og fram eftir sumri eru laufblöðin mjúk, fagurgræn og afar næm á birtu sólarinnar og háma í sig orku frá sólarljósinu. Orkan gerir plönt- unum kleift að draga til sín vatn og næringarefni úr moldinni og anda að sér heilnæmu loftinu. Plönturnar taka til sín miklu meira loft en þær þurfa vegna öndunar- innar einnar. Þær eru nefnilega á höttunum eftir kolefni til að byggja upp vefi sína. Plönturnar binda kolefnið en nota lítið súrefni — sem þær reyndar framleiða líka og senda út hreint og ómengað okkur ti! góða. Þegar líður á sumarið hægir á starfseminni. Blöðin eldast og þykkna af umfram- og úrgangs- efnum. Þegar næturnar lengir og kólna senda minnisbankar trjánna þau boð út til blaðanna að nú sé nóg komið og orðið tímabært að koma öllu nýtilegu í örugga vetrar- geymslu. Þá verða mikil efnahvörf í blöðunum — og reyndar plönt- unni allri. Próteinin og kolvetnin sem trén hafa byggt upp í blöðun- um eru snarast send niður í kjall- ara eða innar í börk og brum. Síðan fara ákveðnir hvatar að vinna að því að loka öllum lögnum milli blaða og bols. I blöðunum verða samt eftir efni sem plönturnar þurfa ekki að nota eða eru svo torleyst að auðveldara er að taka þau upp gegnum rótarkerfið næsta vor. En litirnir? Við getum til mikill- BLOM VIKUNNAR 68 Umsjón: Ágústa Björnsdóttir ar einföldunar sagt að laufblaðið sé byggtupp á svipaðan hátt og litfilma. í laufinu eru einkum 3 flokkar ljósnæmra litarefna. Fyrst og fremst blaðgrænan eða klóró- fyllið, sem eru köfnunarefnisrík próteinsambönd, mjög sambærileg við okkar eigin blóðrauða. Blað- grænan er næm á bláa, græna og gula geisla litrófsins. Hinn guli og rauðguli karótín- flokkur nýtir rauða og gula litrófið. Gulu litarefnin hafa líka nokkru hlutverki að gegna við að sía frá útfjólublátt ljós sem getur skaðað plönturnar. Karótínin leggja til lit í rauðgul og hlýrauð blóm og skína af reyniberjum og safaríkum gul- rótum. Hið rauðfjólubláa antósý- anín og hið rauða fýtókkróm eru í frekar litlum mæli í plöntunum. Antósýanín er aðallitgjafinn í rauð- fjólubláum, bleikum og bláum blómum. Einnig ræður það lit á bláum berjum og „svörtum". Antó- sýanín nýtir útfjólublátt ljós og er einkum í sólelskum plöntum, sem bera það oftast í efsta litlagi blað- anna til að verjast of sterkri geislun. Fýtókróm er rautt litarefni sem menn vita ekki gjörla hvaða hlutverkum gegnir. Það virðist hafa mjög takmarkað næmi á sýni- legt Ijós á afar þröngu bili hins frumrauða sviðs en er aftur virk- ara þegar kemur út á brautir hinnar innrauðu og ósýnilegu birtu. Talið er a fýtókróm skipti miklu máli fyrir birtuhreyfingar plantnanna og sé einskonar tíma- vörður, sem stjórnar starfsemi tengdri þroska þeirra. Innrauðir geislar stjórna sem sagt fleiru en fjarstýrðum sjónvörpum, dyralok- um og skerpuvali sjálfvirkra myndavéla! Það er fyrst og fremst blað- grænan með sín verðmætu köfnun- arefnissambönd sem trén vilja halda í til næsta árs. Karótínefninn eru torleysanleg og verða eftir í blöðunum. Einnig verður töluvert eftir af antósýaníni en fýtókrómið færist inn í brum og greinar og bíður þar eins og upptrekkt vekj- araklukka, sem setur allt af stað þegar vorar á ný. En þó að við kunnum skil á litar- efnunum er ekki þar með sagt að við vitum upp á hár hvernig þau blandast í haustskrúðinu. Þar hafa utanaðkomandi þættir afgerandi Gljámispill áhrif. Fyrst og fremst veðurfarið. Sé haustveðráttan rök og hlý verð- ur haustskrúðið skammvinnt. Einnig ef gerir hörð hret strax. En í kaldri og stilltri hausttíð var- ir það lengur. Sömuleiðis hefur jarðvegurinn sitt að setja. Frjór og rakur jarðvegur tefur fyrir en þurr og magur ýtir undir haust- skrúðið og heldur því lengur. Margir vilja halda í greinar með haustlaufinu á og vissulega er Birkikvistur heimilisprýði af skrautlegum haustgreinum. En í flestum tilvik- um er ekki auðvelt um vik. Helst er hægt að þurrka bláberjalyng eins og það kemur fyrir, en flest annað vill fella lauf strax þegar inn í stofuna kemur fyrir, að sérstakri tækni sé beitt. Brellan er sú að blanda einum hluta af glýseríni saman við tvo af heitu vatni, hræra vel í og láta síðan trjágreinarnar standa í þar til allar blaðfrumur eru orðnar mettar af glýseríninu. Þessa aðferð má nota á allar greinar til að halda á þeim lauf- inu. Laufið helst þurrt og mjúkt en hvernig sem við förum að held- ur það_ upprunalega litnum ekki lengi. Á endanum fær það á sig bronslitan eða brúnan blæ en er samt sem áður fagurt á að líta og mjúkt viðkomu. Glýserín fæst í apótekum. Reykvískir haustlitir eru sjaldn- ast svipur hjá sjón sé mið tekið af norður-amerísku laufskógunum. Það þarf jafnvel ekki að fara lengra en til Akureyrar til að fá óhagstæðan samanburð. En Heið- mörkin og Þingvellir eru sannar- lega skrautleg tilsýndar í haustlit- unum. Hér eru það einkum reynir og hunangsviður sem skarta einrauðu á haustin. Misplar, kvistir og roða- ber skarta rauðu. Aspir, birki og hlynur lýsa upp með skærgulu. Litakóngur haustsins er samt hag- þyrnir sem því miður er alltof sjaldgæfur enn sem komið er. En vonandi stendur það til bóta. i A I U / ÞÝSKAN, fl m N1PPARTS Það er sama hverrar þjóðar bíllinn er. Við eigum varahlutina. APANSKAN, SÆNSKAN EÐA EIGUMALAGER: KÚPLINGAR, KVEIKJUHLUTI, BREMSUHLUTI, STARTARA, ALTERNATORA, SÍUR,AÐALLJÓS, BENSÍNDÆLUR, ÞURRKUBLÖÐofl. KREDITKORTA ÞJONUSTA Úrvals varahlutir SBP AMERÍSKAN BÍL. BíLVANGURsf HÖFÐABAKKA 9 5ÍMI 687300 FINNSK FRAMLEIÐSLA Heildsolubirgðir ÞYSKISLENSKAHF. Lynghálsi 10— 110 Reykjavik * Simi 82677 +
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.