Morgunblaðið - 19.09.1987, Blaðsíða 32

Morgunblaðið - 19.09.1987, Blaðsíða 32
32 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 19. SEPTEMBER 1987 + JltovgtiiiMafrife Útgefandi Framkvæmdastjóri Ritstjórar Aöstoöarritstjóri Fulltrúar ritstjóra Fréttastjórar Auglýsingastjóri Árvakur, Reykjavík Haraldur Sveinsson. Matthías Johannessen, Styrmir Gunnarsson. Björn Bjamason. Þorbjörn Guömundsson, Björn Jóhannsson, Árni Jörgensen. Freysteinn Jóhannsson, Magnús Finnsson, Sigtryggur Sigtryggsson, Ágúst Ingi Jónsson. Baldvin Jónsson. Ritstjórn og skrifstofur: Aöalstræti 6, sími 691100. Auglýsingar: Aöalstræti 6, sími 22480. Afgreiösla: Kringlan 1, sími 83033. Áskriftargjald 600 kr. á mánuöi innanlands. f lausasölu 55 kr. eintakiö. Samvinnu- hreyfingin í grófum dráttum má skipa fyrirtækjum hér á landi í þrennt: í einkafyrirtæki, samvinnufyrir- tæki og ríkisfyrirtæki. Um ágæti þessara rekstrarforma hefur verið deilt og margir hafa skipað sér í stjórnmálaflokka eftir því hvaða hátt þeir vilja hafa á eign- arhaldi fyrirtækja. Guðjón B. Ólafsson, forstjóri Sambands íslenskra samvinnufélaga, fjallar um þetta í viðtali við Viðskipta- blað Morgunblaðsins og segir meðal annars: „En mér finnst óneitanlega einkennilegt hvernig menn hér skiptast mikið í flokka, annars vegar í þá sem fylkja sér um einkaframtakið og hins veg- ar um samvinnufélögin." Forstjóri Sambandsins segist einnig hafa haldið að íslendingar væru það þroskaðir að blanda ekki saman pólitík og viðskipt- um. Tilefni þessara ummæla eru fréttir og blaðaskrif í kjölfar til- boðs SÍS og síðar 33 einstakl- inga og fyrirtækja í Útvegs- bankann. Blaðafulltrúi Sambandsins hefur hins vegar kosið að ráðast í blaðagreinum á stjórnmálaflokka, stjórnmála- menn og stjórnmálahugmyndir í nafni Sambandsins. Þó Guðj'ón B. Ólafsson vilji heilshugar reka SÍS á jafnréttisgrundvelli og án þess að blanda þar pólitík inn í virðist sem aðrir talsmenn þess séu honum ekki sammála. Á meðan svo er verður SÍS áfram upgspretta pólitískra deilna. Á undanförnum árum hefur samvinnuhreyfingin haslað sér völl jafnt í nýjum atvinnugrein- um sem hefðbundnum. Nær undantekningalaust hafa sam- vinnumenn fremur kosið að stofna hlutafélag en nýtt sam- vinnufélag um rekstur nýrra fyrirtækja. Flestir geta verið sammála um að hlutafélög hafa marga ótvíræða kosti umfram samvinnufélögin líkt og Guðjón B. Ólafsson segir sjálfur: „Ef við lítum til baka þá urðu samvinnu- félögin til við gjörólíkar aðstæð- ur miðað við það sem nú ríkir, á tímum þegar fjármagn eins og við þekkjum nú á tímum var varla komið til sögunnar. Ég vil ekki segja að það vefjist fyrir mér en eitt af þeim vandamálum, sem samvinnumenn dagsins í dag standa frammi fyrir og er kannski ein ástæða þess að sam- vinnumenn hafa farið meira og meira út í hlutafélagsstofnun, er það, að í samvinnufélögunum er ekki gert ráð fyrir leiðum sem hvetja fólk til að setja fjármagn í þessi fyrirtæki. Það er e.t.v. helsti ókosturinn við samvinnu- félögin eins og nú háttar." Þetta viðhorf forstjóra Sam- bandsins til hluta- og samvinnu- félaga er athyglisvert. Hann bendir réttilega á að fólk hefur lítinn eða engan hvata til þess að leggja fé í samvinnufélög. Félagsmenn fá ekki greiddan arð líkt og hluthafar í öðrum fyrir- tækjum eiga von á. Og fé sem lagt er inn í samvinnufélög er ekki varðveitt með sama hætti og hlutafé. Dæmi: Um síðustu áramót var eigið fé Sambands íslenskra samvinnufélaga liðlega 2.600 milljónir króna. í stofn- sjóði voru um 66 milljónir króna. Fyrir skömmu varð Kaupfélag Svalbarðseyrar gjaldþrota en það var eitt aðildarfélaga SÍS. Guðjón B. Ólafsson var spurður að því, í fyrrnefndu viðtali, hvernig uppgjöri á eign kaup- félagsins yrði háttað hjá Sambandinu. Hann tók fram að hann hefði ekki tæmandi svar við þessar spurningu og sagði: „Ég tel þó að eign kaupfélags í Sambandinu takmarkist við hlut þess í stofnsjóði." í framhaldi af þessu svari vaknar sú spurn- ing hverjir eigi raunverulega Sambandið. Kaupfélögin virðast samkvæmt svari forstjóra Sam- bandsins ekki eiga nema lítið brot. Hitt er svo annað mál að hlutafélögum hefur tekist misvel að varðveita hlutafé með tilliti til þróunar verðlags. Þau eru mörg félögin sem hafa haft lítinn skilning á nauðsyn þessa. I upphafi voru samvinnufélög- in stofnuð til þess að útvega félagsmönnum betri kjör en þeim annars stóðu til boða. í þéttbýli þar sem einkafyrirtæki og sam- vinnufyrirtæki keppa í verslun bjóða þau síðarnefndu ekki betri kjör en þau fyrrnefndu. Guðrjón B. Ólafsson segir orðrétt: „Það sem samvinnufélagsskapurinn hefur verið að reyna á liðnum árum er að haga starfsemi sinni og viðskiptum þannig að hann geti staðið sig í samkeppninni og helst útvegað betri eða sam- bærileg kjör og aðrir. Ef við getum það ekki, en keppum að öðru leyti á jafnréttisgrundvelli, þá er forsendan fyrir rekstri Sambandsins eða samvinnufé- laganna brostin." Viðþurfum 99 engan kanarífugl (( „Gamli f retkarlinn með Pall Mall pakkann" eins og Kurt Vonnegut hefur kallað sjálf- an sig lét freistast af íslandi, brá út af vana sínum og sótti rithöfundaþing. Þegar hann röltir með blaðamanni yf ir háskólalóðina eftir þrot- lausar málalengingar skáld- anna í Norræna húsinu viðurkennir Vonnegut fús- lega að umræðurnar haf i verið drepleiðinlegar. Segist eiga fátt sameiginlegt með þessu viðkunnanlega fólki annað en að skrifa bækur. Slíkar umræður leiði aldrei til niðurstöðu, enda séu rit- höfundar síst til þess fallnir að brjóta bókmenntir til mergjar. Hann hlakkar helst til þess að fara í skoðunar- ferð um Borgarfjörðinn, þar verði allavega eitthvað ný- stárlegt að sjá og heyra. Viðtakð fer fram á kaffit- eríu Hótel Sögu. Vonnegut kveðst glorsoltinn, gæðir sér á brauði með síld og svörtu kaffi með fjórum sykurmol- um. Reykir síðan sígarettu- pakkann til enda. Við röbbum saman í hálfa aðra stund. Röddin er örlítið drafandi, rám. Fjarar stund- um út, vaknar síðan aftur líkt og af værum blundi. Er síst varir brýst bros fram á varir hans með tilheyrandi hláturroku. Þegar sígarett- urnar eru búnar stendur skáldið upp, þakkar fyrir sig og kveður. - Þú kannast eflaust við þá kenningu að skáldsögurnar sem þú birtir á undan Sláturhúsi fimm hafí í raun verið undirbúningur að henni? Það kann að vera rétt. Fyrstu bækurnar seldust allar vel í pappírs- kilju. Málið var bara að gagnrýnend- ur tóku ekki mark á mér - og þetta veit ég þar sem ég þekki þá flesta persónulega - fyrr en ég skrifaði Sláturhús fimm. Þá var ég allt í einu forsíðuefni á New York Times Book Review, þeir birtu viðtal og ævisöguna inn í blaðinu. Allt stór- skemmtilegt. - Hvaða áhrif hafði það á þig að breytast skyndilega úr „utan- garðsmanni" í „virtan rithöfund"? Það er ágæt tilfinning. Eg var fjölskyldumaður, tvíkvæntur og margra barna faðir. Skyndilega eignast maður peninga og getur sagt við konuna, við skulum láta gera við bílinn eða laga þann gamla, við skulum fara oftar út að borða og þannig fram eftir götunum. Þetta er einu sinni sannleikurinn. Fólk hefur gjarnan andúð á því að blanda saman listum og fjármálum. Á tali við KURT VONNEGUT En ritstörf eru ein leið til þess að sjá sér farborða. I litlu landi eins og íslandi býst ég við að það sé erfítt. Þegar maður hefur milljónir lesenda þá er vel hægt að skrifa og gera ekkert annað. - Bækur þínar bera þess ekki merki að þú skrifír með metsölu í huga. Það vona ég... - Breyttirðu um stíl til þess að líkjast öðrum, verða hefðbundnari? Égfór nokkrum sinnum á haus- inn. Ég þurfti að framfleyta stórri fjölskyldu og á stundum var ég í raun með velgengni á heilanum. - Þú sagðir í hringborðsumræð- unum að skáldsögur ættu alltaf að byrja á einhverjum atburði til þess að fanga athygli lesandans. En margar bóka þinna byrja einmitt á löngum formála sem er aðeins óbeint tengdur efniviði sögunnar. Ég er þekktur rithöfundur og get því verið eins ómarkviss og mér sýnist. Venjulega skrifa ég formála sem er aðskilinn frá skáldsögunni sjálfri. - Hvernig stendur á því? Þegar ég var lítill strákur áttu foreldrar mínir allar bækur George Bernard Shaw. Hver þeirra byrjaði á yndislegum formála sem oftast hafði lítið með efni bókarinnar að gera. Mér fannst þetta svo skemmti- legur siður að ég tók hann upp. - Þú ert sjálfur mjög áberandi í bókum þínum. Þær eru líkt og ein- tal milli þín og lesandans sem fær að kynnast persónu þinni og einka- lífi. Þegar ég skrifaði fyrir tímaritin var höfuðreglan að sjálfsögðu sú að blanda sér á engan hátt í sögu- þráðinn. Þegar ég fór að skrifa skáldsögur og brjóta reglur byrjaði ég að verða meira og meira flæktur í eigin verk. - Eftir hringborðsumræðurnar gaf ókunnur maður sig á tal við þig sem hafði lesið margar bóka þinna og virtist líta á þig sem gamlan kunningja. Er það algengt? Já. Eg fæ gríðarlega mikið af pósti frá lesendum. Þeir virðast álíta að ég sé maður sem gott er að skrif- ast á við. - Er þér ljúft að vera svona ber- skjaldaður. Ertu „opinn persónu- leiki" ef svo má að orði komast? Fólk, sem hefur verið gift mér, þær eru raunar tvær, hefur kvartað sáran yfir því að ég sé nákomnari ókunnum mönnum en þeim. - Þú sagðir áðan að rithöfundar ættu erfitt með samskipti . . . . . . ættu erfítt með að tala. En það er hægt að þjálfast í því ef maður fer að stunda svona samkom- ur eins og Bókmenntahátfðina. Það sem ég átti við er að rithöf- undar eru í grundvallaratriðum fólk sem vill helst skrifa hugsanir sínar á blað áður en þær koma fyrir ann- arra manna sjónir. - Sá Vonnegut sem skrifar er annar en sá Vonnegut sem hér talar? Já. Mér finnst ég koma klaufa- lega fyrir mig orði. En ég skrifa eins og ég vil tjá mig, eins meitlað- an og hreinan texta eins og ég get . . . Það gerðist að vísu ekki í umræð- unum í dag, en ég hef orðið vitni að því á samkundum eins og þess- ari hvernig fólk blaðrar án þess að meina orð af því sem það segir. Það bara blaðrar. Mér var fúlasta alvara með öllu því sem ég sagði í dag. - Þú þiggur sjaldan boð um að koma á rithöfundaþing. Hvernig fannst þér að taka þátt í hring- borðsumræðum þar sem rithöfundar áttu að brjóta bókmenntir nútímans til mergjar? Mér líkar það ekki. Sumir rithöf- undar eins og Robbe-Grille virðast hafa kenningar á reiðum höndum um eigin bækur. Ég er ekki í þeirra hópi. Hvað kenningar í skáldsagnagerð varðar var ég honum hinsvegar sammála um að rithöfundar verði að skrifa skýran og auðskilinn texta vegna þess að lesandinn á erfitt verkefni fyrir höndum. Snéri heim í hvitum Kádilják - í framsögu þinni fjallaðir þú um bókmenntir í Bandaríkjunum og það hversu fáir landa þinna lesa bækur. Hvað um ritskoðun og bóka- brennur sem þú hefur orðið fyrir barðinu á? Bókabrennur eiga sér einungis stað í litlum og afskekktum sam- félögum. Þær eru bundnar við dreifbýlið. Svona ritskoðun yrði aldrei liðin í stórborgunum. Þarna á í hlut ómenntað fólk sem þekkir ekki til landsins þar sem málfrelsið er verndað skýrum stöfum. - Eru bókabrennurnar stórt vandamál? Ekki stórt vandamál, en alvarlegt engu að síður. Þær snerta ekki hagi margra manna. Bandaríkin eru mjög gamalt lýð- veldi. I aldanna rás viðgekkst ritskoðun í trássi við stjórnarskrána. Fólk lét taka bækur úr umferð, útskúfa rithöfundum og svo fram- vegis. I fyrsta skipti í tvær aldir dettur einhverjum í hug að mót- mæla því. Höfum hugfast að þessi litlu sam- félög sem nú brenna bækur, brenndu áður fólk á báli. Augsýni- lega höfum við náð einhverjum árangri. - Hvað gerist þegar bækur þínar koma út. Færðu sterk viðbrögð við þeim skoðunum og hugmyndum sem þú setur fram? Nei. Vegna þess að ég er frægur og ríkur. í Bandaríkjunum er reglan sú að ef maður hefur komist áfram í lífinu skipti það engu máli hvaða pólitískar skoðanir hann hefur. Mín pólitíska afstaða, sem þegar öllu er á botninn hvolft er sósíalísk, jrrði aldrei tekin til greina í heimabæ mínum Indianapolis. Þegar ég kem þangað í dag til þess að halda ræð-
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.