Morgunblaðið - 22.12.1988, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 22.12.1988, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐH), FIMMTUDAGUE 22. ÐESEMBER 1988 ALÞYÐUFLOKKSINS Bækur Björn Bjamason Þorieifur Friðriksson: Undirheimar íslenskra stjórnmála. örn og örlygur. Reykjavik 1988, 170 bU. Bók Þorleifs Friðrikssonar Und- irheimar íslenskra stjórnmála ber undirtitilinn: Reyfarakenndur sann- leikur um pólitísk vígaferli. Bókin er beint framhald af Gullnu flug- unni, sem kom út á síðasta ári. Hin pólitísku vígaferli eru háð innan Alþýðuflokksins. Höfuðpersónur í bókinni sem nú birtist eru þeir Hannibal Valdimarsson og Stefán Jóhann Stefánsson. Þeir berjast jafnt með stuðningi innlendra sem erlendra jafnaðarmanna. Átökun- um lýkur með því að Hannibal hrekst úr Alþýðufiokknum og geng- ur til samstarfs við Sósfalistaflokk- inn í Alþýðubandalaginu 1956 en þeir sem eftir sitja í Alþýðuflokkn- um mynda kosningabandalag með Framsóknarflokknum, Hræðslu- bandalagið. Síðan hætta tveir höf- uðandstæðingar Hannibals í Al- þýðuflokknum, Haraldur Guð- mundsson og Stefán Jóhann Stef- ánsson, afskiptum af stjórnmálum og verða sendiherrar, Haraldur í Noregi en Stefán Jóhann í Dan- mörku á árinu 1957 eftir að flokks- bróðir þeirra Guðmundur í. Guð- mundsson er orðinn utanríkisráð- herra í ríkisstjórn með Hannibal Valdimarssyni. Rannsóknir höfundar hafa leitt í ljós, að á árunum 1918 til 1928 fékk Alþýðuflokkurinn fjárstyrk frá sðsíaldemókratískum bræðraflokk- um á Norðurlöndunum. Einnig á árunum 1938 og 1939 og loks 1953 til 1955. Höfundur minnir á að ís- lendingar höfðu enn ekki öðlast fullveldi, þegar Alþýðuflokkurinn var stofnaður 1916 og hann sótti fyrirmyndir sínar til Danmerkur. Þessi tengsl hafi haldist eftir að ísland öðlaðist fullveldi 1918 og um árin þar á eftir segir höfundur: „í ljósi þeirrar rótgrónu alþjóðahyggju sem mótaði danska, jafnt sem íslenska sósíaldemókrata á þessum árum var ekkert óeðlilegt þótt Dan- ir veittu íslenskum skoðanabræðr- um aðstoð þegar í nauðirnar rak." Sé það til afsökunar fyrir Alþýðu- flokkinn að ísland hlaut ekki fullt sjálfstæði fyrr en 1944 nýtur hann þess ekki á fyrri hluta sjötta áratug- arins. Hitt er ljóst, að fjárstuðningi norrænna jafnaðarmanna við Al- þýðuflokkinn lauk ekki 1956 en til þess árs nær bókin. Vorið 1978 voru samþykkt lög á Alþingi um bann við fjárhagslegum stuðningi erlendra aðila við islenska stjórn- málaflokka og var stuðningur við Alþýðuflokkinn einmitt tilefni þeirr- ar lagasetningar. I umræðum á þmgi las einn flutningsmanna, Jón Armann Héðinsson, úr dreifibréfi sem sent var til alþýðflokksmanna undir flokksmerki vegna þessa lagafrumvarps. Þar stóð meðal ann- ars: „Um síðustu áramót stóðum við andspænis því að leggja Al- þýðublaðið niður. Þá bauð norræna A-pressan, sem alþýðusamböndin eru aðilar að, okkur bráðabirgða- hjálp. Vonandi dugir hún til að fresta örlagaríkum ákvörðunum um blaðið fram yfir kosningar. Að öðr- um kosti hefðum við orðið að safna stórskuldum til að halda blaðinu úti." Það er því ekki lengra síðan en 10 ár að Alþýðuflokkurinn hlaut stuðning fyrir tilstyrk norrænu bræðraflokkanna. í lok bókarinnar kemur fram að íslenskir toppkratar hafa verið treg- ir til að kannast við það, að flokkur þeirra hafi hlotið erlenda fjárstyrki. Höfundur hefur þó áreiðanlegar heimildir fyrir niðurstöðum sínum, þar sem unnt er að ganga að bréf- um íslenskra krata til skoðana- bræðra á Norðurlöndunum í alþýðu- skjalasöfnum þar. Með þeim rann- sóknum hefur höfundur lagt mark- verðan skerf til samtímasögunnar. Hlýtur lesandinn að velta því fyrir sér, hvort þróun íslenskra stjórn- mála hefði orðið á annan veg, ef þessi stöðuga skýrslugerð til krata í útlöndum og íhlutun þeirra hefði ekki komið til sögunnar. Þorleifur Friðriksson kom við sögu í Tangen-málinu svonefnda, þegar fyrir tilstilli hljóðvarps ríkis- ins var reynt að stimpla Stefán Jóhann Stefánsson sem einskonar útsendara CIA. Skrif Þorleifs um átök og umbrot í íslenskum stjórn- málum á þessum árum bera þess merki, að honum er tamt að líta nær einvörðungu á málin frá þeim sjónarhóli að þar takist á vinir sós- íalista eða kommúnista og andstæð- ingar þeirra. Honum virðist fremur í nöp við þessa andstæðinga komm- únista og í Gullnu flugunni notar Þorleifur Friðriksson hann gæsalappir utan um orðin vamarsamningur og varnarlið, þeg- ar hann ræðir upphaf varnarsam- starfs fslands og Bandaríkjanna. Stílbrögð af þessu tagi hæfa illa sagnfræðingi, sem vill gæta hlut- leysis. I bók sinni minnist Þorleifur hvergi á Tangen eða það sem eftir honum var haft, enda hefur verið rækilega sýnt fram á það, ekki síst af Þór Whitehead í tveimur ítarleg- um greinum í Lesbók Morgunblaðs- ins, að skoðanir Tangens og fylgis- manna hans standast ekki sagn- fræðilega skoðun. Að vísu heldur Þorleifur því til streitu, að Stefán Jóhann hafi rætt við banadriska sendiráðsmanninn Trimble um mannahald íslenska ríkisins, án þess þó að þær viðræður séu settar í rétt sögulegt samhengi. Áður er minnst á lögin frá 1978. Það hefði gefið heillegri mynd ef fjallað hefði verið um umræðurnar um þau og efni þeirra, þótt bókinni ljúki í raun 1956. Raunar vitnar höfundur í samtal við Benedikt Gröndal í Morgunblaðinu frá 1978. I umfjöllun sinni um Stefán Jóhann og Trimble vísar höfundur til heim- ilda frá 1988. Þá hefði höfundur að ósekju mátt kynna sér rök Þóre Whiteheads fyrir því, að Banda- ríkjamerin höfðu ekki áhrif á stjórn- armyndunina eftir að nýsköpunar- stjórnin fór frá 1946. Um það mál allt má lesa í Skírnisgrein Þórs frá 1976. Og um hlut Ólafs Thors sér- staklega í sögu hans eftir Matthías Johannessen. Þá vekur furðu, að í einskonar innskoti undir lok bókar- innar, þar sem rætt er Alþýðuhús Reykjavíkur hf., skuli höfundur ekki snúa sér beint til þeirra Péturs Péturssonar þuls og Jóns Ingimars- sonar og spyrja þá um hlutafjáreign þeirra í húsinu og hvernig hún var til komin í stað þess að dylgja um hana. Mér kom margt af því sem ég las í þessari bók um hatrömm inn- anflokksátök í Alþýðuflokknum og hlut erlendra manna í þeim bæði beint og óbeint í opna skjöldu. Af þeim fátæklegu svörum sem Þor- leifur fær frá forystumönnum Al- þýðuflokksins er engu líkara en þeir geri sér enga grein fyrir því, hvernig í pottinn var búið, nema þeir kjósi frekar að þegja en segja sjálfir söguna. Vafalaust hafa þeir ekki átt von á því að bréfin um viðkvæm innanflokksmál væru öll- um aðgengileg í norrænum alþýðu- skjalasöfnum. Bók Þorleifs Frið- rikssonar er áskorun á Alþýðuflokk- inn um að hann geri hreint fyrir sínum dyrum. Á stundum þótti mér bókin næsta erfið aflestrar. Hún er ekki nægi- lega skipulega upp byggð og ekki nóg gert til þess að gera mun á aðal- og aukaatriðum. Bókinni fylgja ítarlegar heimildaskrár, nafhaskrá og atriðaorðaskrá. Þá prýða myndir bókina, ljósmyndir og teikningar úr Speglinum. Spegillinn er ótæmandi náma fyrir alla þá, er rita um sögu þess tíma, þegar hann var og hét. Hvernig skyldu ritarar sögu okkar tfma myndskreyta verk sín? Með teikningum Sigmunds? Vegurinn hann er lífið sjálft Bókmenntir Friðrika Benónýs Jack Kerouac: Á vegum útí Þýðandi: Ólafur Gunnarsson Mál og menning 1988 Bók Jacks Kerouacs „On the Road" hefur verið kölluð hippa- biblía, enda átti hún stóran þátt f þeirri hugarfarsbreytingu sem ungt fólk á sjöunda áratugnum tók og stundum er kennd við 68. Nú er hún loksins komin út á íslensku undir nafninu „Á vegum úti" í þýðingu Ólafs Gunnarssonar og geta unglingarnir þá farið að benda pabba og mömmu á að ekki hafi nú öll þeirra goð verið til fyrir- myndar. En „Á vegum úti er meira en saga ákveðins tfmabils eða ákveð- ins hugsunarháttar. Þðtt hún lýsi kannski fyrst og fremst því til- gangsleysi sem blasti við ungu fólki eftir heimsstyrjöldina síðari þegar öll gildi höfðu orðið ber að því að vera álíka fánýt er hún jafn- framt dæmisaga um fánýti veg- ferðar mannsins á jörðinni, hina endalausu leit að áfangastað sem aldrei reynist hinn rétti þegar til kemur. Hreyfiafl sögunnar Dean Mor- iarty fæddist á ferðalagi og festir hvergi rætur þeytist frá einum stað til annars, frá einni konu til annarar og virðir að vettugi allar þær reglur sem samfélagið setur, bæði félagslega og tilfinningalega. En konurnar elska hann og karl- arnir dá hann jafnvel þótt flestir séu sammála um að hann sé bölv- uð rotta. Hann er tímanna tákn, hinn rótlausi ferðalangur tuttug- ustu aldarinnar án allra heim- spekilegra vangaveltna um tilgang mannsins í heiminum. Hans eftir- lætis frasier „Við kunnum á tíman- um skil" þótt hann viti sennilega manna best að á þessum tfma er enginn fær um að kunna skil, allra síst hann sjálfur. Fyrstu persónu sögumaðurinn Sal Paradise dáir Dean og lífsstíl hans og gerir heiðarlega tilraun til að gangast upp í ímynd hins alfrjálsa manns sem engum þarf að standa reikningsskil, en er þó rígbundin í báða skó af uppeldi sínu, námi og lífsviðhorfum. Sá tilgangur að verða rithöfundur helgar meðalið fyrir honum en Dean þarf enga helgun á sínum meðölum, hann er umlukinn dýrð- arljóma hins brjálaða og notfærir sér það út í ystu æsar. Eins og áður sagði átti „Á veg- um úti" snaran þátt í hugsunar- hætti 68 kynslóðarinnar og vissu- lega rifjast upp við lesturinn þeir ljúfu dagar þegar enginn var mað- ur með mönnum nema þeytast á puttanum út um öll lönd í sumar- fríinu, gjarnan „í bláum skugga" hassreyksins, syngjandi frelsinu lof og dýrð á meðan pabbi og mamma sáu um reikningana. En gildi bókarinnar er þó ekki mest sem sögulegrar heimildar, enda væri hún þá varla í jafn góðu gildi í dag og fyrir þrjátíu árum. Gildi hennar felst fyrst og fremst í þeim anda sem hún miðlar, óttanum, rótleysinu, tilgangsleysinu sem eru ekki síður sterkir-þættir í lífi fólks í dag en á þeim tíma er Kerouac og vinir hans geystust um Bandaríkin í leit að lífsfyll- ingu. Og spurningar Deans eru enn f fullu gildi: „Á hvaða leið ertu maður? Dýrlingsleið? Bilaðri leið? Regnbogans leið? Einhverri leið? Vegurinn liggur til allra átta fyrir alla hvort sem er. Hvar, hver, hvert?" En hraðinn einskorðar sig ekki við ökuferðir félaganna „Á vegum úti" hann er jafnframt drifkraftur Ástir óg ör- lög án flugs Ólafur Gunnarsson textans sem geyslst „á hundrað fyrir horn" svo saklaus lesandinn rígheldur sér báðum höndum í sófabríkina til að sópast ekki með. Ólafur Gunnarsson segir í eftir- mála frá því er Kerouac sýndi vini sínum hróðugur fyrsta uppkast sögunnar, bókrollu sem innihélt eina sarafellda málsgrein upp á 42 metiéa og þótt hann hafi 5 end- anlegri/ gerð horfíð frá þessari framsetningu er flæði textans gífurlégt og samoflð þeim hraða sem áagan lýsir. Jafnframt er text- inn fullur af slanguryrðum jafnvel einkatungumáli þeirra Kerouacs og hefur þýðanda ekki verið lítill vandi á höndum að koma honum yfir á óbrenglaða íslensku en skemmst er frá því að segja að Ólafur skilar sínum hlut með mikl- um sóma, skapar tungutak sem hæfir þeim félögum og andblæ sögunnar fullkomlega, svo nú ætti íslenskum lesendum ekki að vera neitt að vanbúnaði að bruna með Dean Moriarty, Sal Paradise og þeirra fylgifiskum út á hina þröngu vegi sannra bókmennta. Békmenntir Friðrika Benónýs Guðmundur Björgvinsson: Ástin sigrar — þessi gamli djöfull Lífsmark 1988 „Það er svo undarlegt með unga menn í ungum stúlkum þeir verða bálskotnir enn" segir í gömlum slagara og þessi undarlegheit eru efniviður Gumundar Björgvinsson- ar f nýrri skáldsögu hans „Ástin sigrar — þessi gamli djöfull". Þar segir af skólasveininum Halldóri Guðbrandssyni sem fer til fyrir- heitna landsins, Ameríku, í fram- haldsnám og skilur ástina sína, Guðrúnu, eftir sitjandi í festum heima á íslandi. í Ameríku kynnist hann óðara fegurðardísinni, auð- mannsdótturinni og keipakrakkan- um Jackie og með þeim takast mikl- ar ástir með tilheyrandi hugaræs- ingi og örvinglan. Jackie reynist þó ekki öll þar sem hún er séð og kalinn á hjarta snýr Halldór heim til að kvænast hinni tryggu Guð- rúnu, þótt innst f sinni leynist von um að einhvern tíma einhvers stað- ar upphefjist ástir þeirra Jackie að nýju þar sem frá var horfið. Ástin sigrar sem sé alls ekki heldur klisjan. Þeim lesanda sem hér skrifar er ekki að fullu ljóst hvort Guðmundur Björgvinsson hyggst hér snúa við hinu alþekkta þema ástarsagnanna þar sem góða stúlkan hlýtur að lok- um draumaprinsinn vegna dyggða sinna og sakleysis eftir að hann hefur séð í gegnum hið illa flagð undir fögru skinni sem hann hreifst af um hríð, eða hvort verið er að segja sögu unga mannsins sem vegna framandleika fær ekki notið þeirrar ástar er honum ber, en hall- ast þó heldur að hinu fyrrnefnda. Allt um það ber sagan rómantískan blæ þótt frásögnin og stíllinn fylgi raunsæinu nema í nokkrum draum- Guðmundur Björgvinsson kenndum köfium sem nálgast súr- realisma í myndflæði sínu. Guðmundur Björgvinsson er myndlistarmaður og hýtur sín best í myndrænum lýsingum, ekki síst þegar samspil lita og forma er umfjöllunarefnið. Hin raunsæja ást- arsaga hentar honum ekki jafn vel, persónur og atburðir eru gamal- kunnug og frásagnir af eyturlyfja- áti og lausæti ungs fólks f banda- rískum háskólum á tfmum hinna frjálsu ásta eru nú orðnar svo marg- ar að furðu vekur að enn skuli þeim að okkur haldið. Fyrir nokkrum árum gaf Guð- mundur út bók með nafninu „Næt- urflug í sjöunda himni", þar sem hugarflugið var tekið hátt og víða og hrært saman hinum ólíkustu formum og yrkisefnum. Hér kveður við allt annan tón, stíllinn er hófst- illtur og fágaður, ögunin allsráð- andi nema í fyrrnefhdum draumk- öflum en jafnvel þeir hefðu mátt anda meira lffi og óráði. J>að er sjálfsagt ekki góð latfna að ásaka fólk fyrir að vanda til verka, en það má ekki verða á kostnað sköpunargleðinnar, fanta- síunnar og flugsins.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.