Morgunblaðið - 11.10.2000, Blaðsíða 41

Morgunblaðið - 11.10.2000, Blaðsíða 41
d MORGUNBLAÐIÐ MIÐVIKUDAGUR11. OKTÓBER 2000 4^ UMRÆÐAN Geitlandsdómur Hæstaréttar HINN 3. nóv. 1994 féll í Hæstarétti dóm- ur nr. 247/1994, oft kallaður Geitlands- dómur. Um hann hafa ýmsir skrifað, m.a. lögfræðingamir Karl Axelsson í Tímariti lögfræðinga 1995 og Páll Skúlason í grein í bók sinni Jarðalög 1996. Athygli mína á þessum dómi vakti grein eftir séra Geir Waage í Reykholti í Morgunblaðinu 9. febrúar 1997, þar sem Einar G. málskilningur Hæsta- Pétursson réttar sýndist ekki í samræmi við almennan og eðlileg- an skilning. Enginn sagnfræðingur eða málfræðingur hefur, svo mér sé kunnugt, fjallað um málskilning Hæstaréttar. Heimildarýni Hæstaréttar Fyrst er að skoða heimildarýni í dómnum, en þar segir: „Þess er getið í Landnámu, að Geitland hafi verið numið milli Hvítár og Suður- jökla." Skömmu síðar segir: „Ekki er ljóst af máldaganum, hvenær Geitland komst í eigu kirkjunnar, en í honum er sagt, að kirkjan eigi „geitland meþ scoge"." Síðar stendur í dómnum: „í kjölfar landnáms virðist Geitland hafa ver- ið fullkomið eignarland. Þegar litið er til hinna elstu heimilda um rétt Reykholtskirkju að Geitlandi virð- ist það hins vegar vafa undirorpið, hvort landið sé eignarland, þar sem tekið er fram í þeim heimildum, að skógur fylgi landi. Heimildir rík- isins til að afsala Hálsahreppi Geit- landi eru leiddar af rétti Reykholtskirkju til landsins, og leikur þannig vafi á því, hvort það er eign, sem háð er beinum eignar- rétti." Það hlýtur fyrst og fremst að vekja athygli í dómsorði Hæsta- réttar að vafinn er ekki skilgreind- ur, því að aðeins er sagt „virðist það" að vafi sé á eignarrétti, af því að sagt er að skógur fylgi landi. Hér er enginn rökstuðningur. Á vafanum byggjast síðan dómsnið- urstöður Hæstaréttar, en hér verð- ur ekki talað um lagalega hlið málsins. Af þessu er ljóst, að Hæstiréttur hefur talið Landnámu traustari heimild en Reykjaholtsmáldaga um hvernig eignarland Geitland var. Reykjaholtsmáldagi er frá síðari hluta 12. aldar og er elsta íslenska skjal, sem varðveitt er í frumriti. Máldaginn er skrá um eignir Reyk- holtskirkju og er á því enginn vafi. Landn- áma var upphaflega talin samin snemma á 12. öld, en var umsam- in, m.a. af Sturlu Þórðarsyni (d. 1284). Vitað er að Sturla jók texta sinn eftir mörg- um heimildum og hann umsamdi ekki frumgerð Landnámu. Gerð Sturlu er elsti þekkti texti Landn- ámu og er allt að því heilli öld yngri en Reykjaholtsmáldagi. Margar til- gátur eru um upphaflegan tilgang Heimildir Af þessu er ljóst, segir Einar G. Pétursson, að Hæstiréttur hefur talið Landnámu traustari heimild en Reykjaholtsmáldaga. Landnámu, en engin ein nýtur ein- róma viðurkenningar. Uppruni og varðveisla Landnámu er þess eðlis að heimildagildi hennar verður að taka með varúð, og í þessu tilviki nær engri átt að meta Landnámu traustari heimild um eignarhald en Reykjaholtsmáldaga. Texti Reykjaholtsmáldaga Rétt er að víkja að samhengi textans í Reykjaholtsmáldaga og sjá hvað stendur á undan og eftir því, sem sagt er um Geitland. Þar stendur í útgáfu Jóns Sigurðssonar forseta í íslenzku fornbréfasafni I, s. 475-6, en hér er stafsetning að nútíðarhætti: „Þar hverfur og til selför í Kjörr . . . og afréttur á Hrútafjarðarheiði, og ítök þau er hann á í Saxadal, og Geitland með skógi, skógur í Sanddali niður frá Sklakkagil um Skálatóft. . . . Þar fylgir og skógur í Þverárhlíð að viða til sels." Við tiMtnunina er að athuga, að „hann" er talið misritun fyrir „hún", þ.e. kirkjan. Athyglis- vert er að talað er um að kirkjan eigi Geitland með skógi og eigi Reykingar Með þessu móti vonumst við, segja Hrannar Björn Arnarson og Þorsteinn Njálsson, til að vekja söluaðila og almenning til vitundar um þá miklu ábyrgð sem felst í sölu tóbaks til barna og unglinga. undirrita yfirlýsingu þar um ásamt borgarstjóranum í Reykjavík auk þess sem kynningarefni í formi plakats, barmmerkis og dreifirits mun afhent sölustöðunum til notk- unar. Með þessu móti vonumst við til að vekja söluaðila og almenning til vitundar um þá miklu ábyrgð sem felst í sölu tóbaks til barna og unglinga og þær reglur sem um slíkt gilda. Aukið aðhald Auk þess verða á komandi vetri allir útsölustaðir tóbaks í Reykja- vík heimsóttir í þrígang til að kanna hvernig reglunum er fylgt. Komi í ljós að útsölustaðir fylgi ekki reglunum verður Heilbrigðis- eftirliti Reykjavíkur falið að fylgja málinu eftir með formlegum hætti. Þannig gæti ólögleg sala tóbaks til barna eða unglinga leitt til áminn- ingar og síðan banns við sölu tób- aks ef um ítrekuð brot væri að ræða. Niðurstöður eftirlitsferðanna verða birtar opinberlega eins og um kannanir væri að ræða og því verður auðvelt að fylgjast með árangri. Ástand þessara mála hefur verið í miklum ólestri en með þessu samstillta átaki getum við - og ætlum við - með skjótum hætti að snúa blaðinu við. Að miklu er að vinna því mannslíf eru í húfi. flrannar er formaður umhverfis- og heilbrígðisnefndar Reykjavíkur. Þorsteinn erformaður tóbaksvarnanefndar. skóg í Sanddali, en að auki er sagt að skógur fylgi „í Þverárhlíð að viða til sels". Hér sýnist mér og öll- um, sem ég hef sýnt þennan texta, augljóst, að sá skilningur á Reykja- holtsmáldaga sé eð.lilegastur, að Reykholtskirkja eigi Geitland og skóginn einnijg, en enginn annar eigi skóginn. A sama máta er sagt í auglýsingum um fasteignir í Morg- unblaðinu, að til sölu sé hæð með bílskúr og aldrei talinn vafi um merkingu. Aftur á móti á Reyk- holtskirkja aðeins skóg en ekki land í Sanddali og aðeins skóg til tiltekinna nota í Þverárhlíð. Ekki er kunn sú merking for- setningarinnar með að hún tak- marki e-ð, heldur eykur hún við. Því til stuðnings er dæmi úr ís- lenzku fornbréfasafni, III. bindi (= íf. III.), sem sýnir hvað átt er við „með skógi". I bréfi frá 31. jan. 1362 stendur (íf. III. s. 65): „Hér í móti gaf nefndur síra Böðvar þessi lönd Lambanes og Hvanneyri með rekum og skógum og öllum þeim hlunnendum og endimörkum sem hann varð eigandi að með fyrr- greindum jörðum." Til útskýringar á þessu orðalagi má benda á að í Jónsbók heitir 21. kafli Lands- brigðabálks „Um skóg á annars jörðu" og næsti „Um engi á annars jörðu". Jónsbók. Kbh. 1904. (s. 147-150). Þar er talað um að hægt sé að eiga skóg og fleira á annars manns jörðu. Af framansögðu er augljóst, að Hæstiréttur hefur lagt þveröfuga merkingu i orð Reykjaholtsmál- daga „með skógi". Verður öfugur skilningur á íslensku máli, eins og Hæstiréttur hefur viðhaft í þessu tilviki, notaður sem dómafordæmi framvegis? Skrif Halldórs Halldórssonar Árið 1986 gaf Halldór Halldórs- son út bókina: Ævisögur orða, al- þýðlegur fróðleikur um íslenzk orð og orðtök. Halldór var prófessor í íslenskri málfræði og sinnti mjög merkingarfræði. í bókinni er greinin: „Þat eru almenningar, er fjórðungsmenn eigu saman" og seinasti hluti greinarinnar, c-liður (s. 180-187), um merkingu sagnar- innar eiga. Þar er rætt um mis- munandi merkingu hennar í Grá- gás, og er víst að sama merking er í Reykjaholtsmáldaga. Hér verður ekki rakinn rökstuðningur Halldórs, en „Helztu niðurstöður" eru svohljóð- andi (s. 186-187): „1. Sögnin eiga hefir ýmsar merkingar í Grágás og raunar einnig í Jónsbók. Hún getur táknað eignarrétt og afnotarétt. Við nána athugun á samhengi text- ans má yfirleitt sjá, hvort við er átt. 2. í sambandinu eiga land (jörð) undir (skógi, engi, beititeig) getur sögnin ekki táknað annað en eign- arrétt þess aðila, sem hefir afsalað sér afnotarétti að nokkru eða öllu til annars aðila." Samkvæmt öllu sem að framan var rakið er aug- ljóst, að eftir því sem segir í Reykjaholtsmáldaga á kirkjan í Reykholti bæði eignarrétt að Geit- landi og afnotarétt af skóginum þar; enginn annar aðili á afnotarétt eða ítak í skóginum í Geitlandi. Það er meginatriði málsins. Niðurstaða 1) Mat Hæstaréttar á heimilda- gildi Reykjaholtsmáldaga og Landnámu er öfugt. 2) Sama er að segja um skilning hans á forsetningunni „með". 3) Algengt er að einn aðili eigi t.d. skóg og annar aðili land und- ir skóginum. Höfundurínn er doktor ííslenskum fræðum og visindamaður við Stofnun Arna Magnússonar. Af lyfjum og náttúrulyfjum NU ÞEGAR hausta tekur, kólnar í veðri og skammdegið færist yfir, förum við mörg hver að neyta ýmissa vítamína, bætiefna og náttúruvara eins og ginsengs, hvítlauks, ginkgo biloba og lýsis- afurða. Úrvalið af þess- um efnum hefur aukist mikið síðustu ár og neyslan vaxið jafnt og þétt að sama skapi. Nú er svo komið að fram- boðið á þessum efnum er mun meira en á lyfj- um. Auðvelt er að nálg- ast þessi efni, hvort sem er í apótekum, stórmörkuðum eða jafnvel á Netinu. Öldum saman voru nær öll lyf unn- in úr náttúrunni, flest úr jurtum eða dýrum. í fyrstu er talið að maðurinn Heilsa Ekki eru gerðar sömu kröfur, segir Eyþór Eyþór Einar Sigurgeirsson Einar Sigurgeirsson, til náttúrulyfja og annarra lyfja sem skráð eru. hafi tekið að safna jurtum til neyslu og smám saman lært að nýta sér þær til ýmiss konar lækninga, t.d. með því að drekka af þeim seyði eða leggja við sár. Þannig hafi reynslan kennt hvaða jurtir væru góðar til matar, hverjar nýtanlegar til lækn- inga og hverjar eitraðar. Listina að búa til lyf hefur svo hver kynslóð lært af annarri og þróað í tímans rás. Sum af þeim lyfum sem við þekkjum og nú eru notuð voru upphaflega ættuð úr náttúrunni. Dæmi um það er hjartalyfið dígoxín sem finnst í upprunalegu formi í fingurbjargar- bíómi og verkjalyfið aspirín sem upphaflega var unnið úr víðiberki. Því er ekki ólfklegt að ætla að sum þeirra efna, sem nú eru í notkun sem náttúruvörur, eigi eftir að reynast gagnleg og teljast til lyfja síðar meir. Náttúrulyfog náttúruvörur Náttúruvörur köllum við ýmis efni sem hér eru á markaði og ættuð eru úr jurtarfkinu (hvítlaukur, ginseng o.fl.). Þessar vörur hafa ekki fengið markaðsleyfi og má því ekki mark- aðssetja eða auglýsa sem náttúrulyf sem hægt er að nota til lækninga eða varnar gegn sjúkdómum. í reglu- gerð um markaðsleyfi náttúrulyfja eru náttúrulyf skilgreind á eftirfar- andi hátt: „Náttúrulyf innihalda eitt eða fleiri virk efni sem unnin eru á einfaldan hátt (t.d. með þurrkun, mölun, úrhlutun, eimingu, pressun) úr plöntum, dýrum, örverum, stein- efnum eða söltum". Hrein efni ein- angruð úr náttúrunni og hómópata- lyf teljast ekki náttúrulyf. Náttúru- lyf eru eingðngu ætluð til inntöku eða stað- bundinnar notkunar á húð eða slímhúð. Ekki má blanda í náttúrulyf lyfseðilsskyldum efn- um og þau geta bæði verið ætluð mönnum eða dýrum. Vægari kröfur Sækja þarf um markaðsleyfi fyrir náttúrulyf sem á að markaðssetja eða auglýsa sem slíkt. Til- gangurinn með því að setja framangreinda reglugerð var fyrst og fremst að tryggja gæði og öryggi náttúrulyfja. Til dæmis þarf varan að innihalda þau efni sem hún er sögð innihalda og hún má ekki vera menguð. Ef hrá- efni er úr plönturíkinu, skulu fylgja upplýsingar um latneskt heiti plönt- unnar/plantnanna ásamt höfundi nafngiftar (t.d. ginkgo biloba), plöntuhluta (t.d. blöð, rót), ræktun- . arstað, uppskerutíma, þroskastig plantna við uppskeru, meðhöndlun plantna á vaxtartíma (skordýraeitur o.fl.), meðhöndlun plantna að upp- skeru lokinni (t.d. þurrkun, sæfing, geymsluaðstæður og pökkunarefni). Tilgreina skal magn virkra inni- haldsefna og vikmörk. Upplýsingar um óhreinindi, svo sem örverur, þungmálma, skordýraeitur og geislavirk efni í hráefnum, sem not- uð eru við framleiðsluna, skulu einn- ig koma fram. Rétt er að haf a í huga að ekki eru < gerðar sömu kröfur til náttúrulyfja og annarra lyfja sem skráð eru hér á landi hvað rannsóknir á verkun varð- ar. Við framleiðslu tilbúinna lyfja í dag nota menn sér þá vitneskju sem umfangsmiklar og árangursríkar rannsóknir á virkum efnum hafa leitt í Ijós. Stundum finnst virka efnið einnig í náttúrunni þótt hagkvæm- ara sé talið að búa það til efnafræði- lega. Hugsanlega hafa einnig verið gerðar smávægilegar efnafræðileg- ar breytingar á upprunalega lyfinu til að fá markvissari verkun og ef til vill minni aukaverkanir. Ekki fæst leyfi fyrir markaðssetningu hinna hefðbundu lyfja nema sýnt hafi verið fram á að þau hafi ákveðna verkun til , varnar eða til að lækna sjúkdóma. Þar sem sömu kröfur eru ekki gerðar til náttúrulyfja og lyfja getur verið um frábrugðna hluti að ræða. Rétt er að leita eftir frekari upplýs- ingum hjá starfsfólki apóteka. Hin nýja reglugerð ætti að tryggja að á markaði séu náttúrulyf sem standast ákveðnar gæðakröfur. Mikilvægt er að minna á rétta notkun og jafnvel bera undir lækni eða lyfjafræðing þau náttúrulyf sem notuð eru. Sér- staklega er það mikilvægt ef viðkom- andi er að taka inn önnur lyf. Gullna reglan er sú að fylgja leiðbeiningum um notkun vörunnar og taka t.d. ekki stærri skammta en mælt er með. ; Höfundur er lyfjafræðingur. Sérhönnuð snapsaglös Mörkinni 3, sími 588 0640 Opið mán.-fös. frá kl. 12-18. Lau.frakl. 11-14 m
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.