Morgunblaðið - 23.02.2002, Blaðsíða 33

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 23. FEBRÚAR 2002 33
BJÖRN Bjarnason
menntamálaráðherra
hefur lýst því yfir að
salur nýja Tónlistar-
hússins verði þannig
úr garði gerður að
unnt verði að setja þar
upp óperur og önnur
sviðsverk. Þessi yfir-
lýsing menntamála-
ráðherra hlýtur að
vera öllum óperuunn-
endum mikið fagnað-
arefni.
Lifandi
menningarhús
Þegar fámenn ís-
lensk þjóð ræðst loksins í það stór-
virki að reisa tónlistarhús er mik-
ilvægt að gera húsið þannig úr garði
að það nýtist hvers konar tónlistar-
starfsemi. Tryggja verður að þar
verði ekki aðeins unnt að halda sin-
fóníutónleika, heldur einnig sýna
óperur, ballett, söngleiki og önnur
sviðsverk. Tónlistarhúsið verður að
vera lifandi hús og forsenda þess er
að stöðug og fjölbreytt tónlistar-
starfsemi verði þar í gangi. Ljóst er
að vaxandi hljómgrunnur er fyrir
því að hið nýja Tónlistarhús verði
fjölnota og ber að fagna þeirri þró-
un.
Ummæli Ashkenazys
Vladimir Ashkenazy tekur undir
þetta sjónarmið í viðtali við Lesbók
Mbl. laugardaginn 26. janúar sl.
með eftirfarandi orðum:
„Ég hef heyrt af því að nú séu
uppi raddir um að salur Tónlistar-
hússins verði fjölnota, það er, að
bæði verði hægt að halda sinfóníska
tónleika þar, en einnig að sýna óp-
erur og fleira. Ég held að þetta sé
alls ekki slæm hugmynd, en þá
þyrfti eflaust að breyta þeim hug-
myndum sem fyrir eru; ópera þarfn-
ast til dæmis augljóslega annars
konar aðstöðu. En hvað hljómburð-
inn varðar er þetta auðvitað flókn-
ara, en alveg mögulegt. Það er
vandamál sem hægt er að leysa. …
Það er engin ástæða til að hafna því
að húsið geti verið vettvangur bæði
hljómsveitarleiks og óperuflutn-
ings, og það gæti reynst ódýrara
fyrir þjóðina þegar upp er staðið.
Gerið þetta bara vel.“
Ummæli Ashkenazys hafa að von-
um vakið athygli, enda leggja menn
vel við hlustir þegar fagmaður á
borð við hann, sem jafnframt má
segja að sé guðfaðir Tónlistarhúss-
ins, tjáir sig um þetta mikilvæga
mál.
Óperan í bráð og lengd
Björn Bjarnason menntamálaráð-
herra hefur sýnt Íslensku óperunni
stuðning sinn í verki á undanförnum
árum og nýlega beitti hann sér fyrir
því að fjárframlög ríkisins til Óp-
erunnar tvöfaldist á tveimur árum.
Með því er starfsgrundvöllur henn-
ar tryggður í bráð og skilyrði sköp-
uð til að fastráða íslenska söngvara
við Óperuna í fyrsta skipti í rúmlega
tuttugu ára sögu hennar.
Þegar horft er til framtíðar má
hins vegar ljóst vera að Gamla bíó er
ófullnægjandi starfsvettvangur fyr-
ir Íslensku óperuna. Kemur þar til í
fyrsta lagi að salurinn þar rúmar
svo fáa áhorfendur að umtalsvert
tap er á hverri sýningu, jafnvel þótt
aðsókn sé mjög góð eins og verið
hefur á síðustu misserum. Það er
óneitanlega öfugsnúið en stað-
reyndin er sú að við núverandi að-
stæður er því þannig farið að eftir
því sem uppfærslur Óperunnar eru
vinsælli þeim mun meira tap er af
þeim. Fyrir liggur að Óperan verður
að geta sýnt óperur í sal sem rúmar
a.m.k. 700–800 manns til þess að
sýningarkvöld standi undir sér. Í
annan stað er sviðið í Gamla bíói svo
lítið að ógjörningur er að setja þar
upp stóran hluta af helstu perlum
óperubókmenntanna.
Framtíð óperuflutnings hér á
landi í þeirri umgjörð, sem það list-
form kallar á, er því best tryggð í
hinu nýja Tónlistarhúsi enda má
ljóst vera að annað tónlistarhús,
sem hýst gæti óperustarfsemi, verð-
ur ekki reist hérlendis í fyrirsjáan-
legri framtíð. Mikill akkur verður í
óperuflutningi í hinu nýja Tónlistar-
húsi enda mun hann auðga verulega
starfsemi hússins og bæta nýtingu
þess. Óperan og Tónlistarhúsið
þurfa hvort á öðru að halda.
Óperan og
Tónlistarhúsið
Soffía Karlsdóttir
Höfundar eru í stjórn Íslensku
óperunnar.
Tónlist
Mikill akkur verður í
óperuflutningi í hinu
nýja Tónlistarhúsi,
segja Tómas H. Heiðar
og Soffía Karlsdóttir,
enda mun hann auðga
starfsemi hússins og
bæta nýtingu þess.
Oft er sá sem þetta ritarspurður að því hvorthitt eða þetta í málfarisé „réttara“ en annað;
hvort ekki sé „rangt“ að komast
svo að orði o.s.frv. Vefst ritara þá
iðulega tunga um höfuð því að
hugtökin „rétt“ og „rangt“ telur
hann einhver hin vandmeðförn-
ustu í málfarslegum efnum. Margt
af því, sem telst „rétt“ í dag, hefði
einhvern tíma talist „rangt“ á þá
mælikvarða sem nú eru lagðir á
tungumál – og öfugt.
Í íslensku hafa í tímans rás orð-
ið margar breytingar sem kallast
„áhrifsbreytingar“, þ.e.a.s. breyt-
ingar hljóða eða orðmynda fyrir
áhrif annarra hliðstæðra. Dæmi
um slíkt er sögnin vera sem ein-
hvern tíma var vesa í nafnhætti en
s-ið breyst í r vegna áhrifa frá
öðrum myndum sem höfðu r.
Annað dæmi er þolfall fleirtölu
af orðinu köttur. Þetta orð er í
þeim flokki nafnorða sem kallast
u-stofnar og var þolfall þess í fleir-
tölu köttu í öndverðu. Önnur al-
geng orð, sem beygðust eins, eru
t.d. þröstur og vöndur. Þolfallið
hefur síðan orðið fyrir áhrifum frá
öðrum beygingaflokkum og lagað
sig að nefnifallinu, kettir. Ætli sá
sem heyrði sagt nú á dögum: „Ég
á tvo köttu sem vilja alltaf vesa að
veiða þröstu,“ yrði ekki ærið lang-
leitur jafnvel þótt hann hefði ekk-
ert við atferli kattanna að athuga?
Þó voru þetta einhvern tíma „rétt-
ar“ orðmyndir.
Ósjaldan verður þrautalend-
ingin að kalla orðabækur til vitnis
– það sem stendur á orðabókum
er „rétt“ telja ýmsir. En er málið
alveg svona einfalt? Tökum dæmi:
Eitt fyrirbæri í tölvuheimi þeim,
sem fjölmargir lifa og hrærast í
nú um stundir, er Veraldarvef-
urinn og svo smærri og stað-
bundnari vefir um allar trissur.
Tilhneiging er til að hafa eign-
arfall eintölu þess orðs vefs. Er
það í samræmi við ýmis orð af
sama flokki, karlkyns i-stofnaorð
svo sem drengur, þefur og væng-
ur. Í eignarfalli eru þau drengs,
þefs og vængs í máli flestra. Því
mætti halda að eignarfallið vefs
væri gott og gilt, sem sé „rétt“. Sá
sem leitaði staðfestingar á því í Ís-
lenskri orðabók Menningarsjóðs
færi erindisleysu. Þar er einungis
gefið eignarfallið vefjar en vefs er
hvergi að finna.
Ef orðinu drengur er flett upp
finnst einungis eignarfallið drengs
en gefinn kostur á tvenns konar
eignarfalli
orðanna þefur
og vængur, þ.e.
þefs/þefjar og
vængs/
vængjar. Er þá
hægt að segja
með sanngirni
að vefs sé
„röng“ orðmynd? Varla. Hún er að
minnsta kosti alveg rökrétt ef tek-
ið er mið af öðrum orðum sama
stofns. Undirrituðum þykir því
einsýnt að eignarfallið vefs verði
komið inn í orðabókina eftir næstu
endurskoðun, svo algengt sem það
er orðið í ræðu og riti þeirra sem
fjalla um tölvur. Er þá orðið stutt í
að lækur, enn einn i-stofninn,
hljóti sömu örlög á forsendum
áhrifsbreytingarinnar.
– – –
Úr því að farið er að fjalla um
„rétt“ mál og „rangt“ í tengslum
við orðabækur er ekki úr vegi að
líta á nafnorðin víðsýni og þröng-
sýni. Þessi orð eru andheiti, hafa
andstæða merkingu sem byggist á
fyrri samsetningarliðunum, víð-
og þröng-. Rökrétt væri að ætla
að seinni hluti orðanna, -sýni, væri
í raun sama orðið í báðum til-
vikum og víðsýni og þröngsýni
væru því sama kyns. Hvað skyldi
áðurnefnd Íslensk orðabók segja
um það? Það kemur á óvart. Sam-
kvæmt henni er víðsýni hvor-
ugkyns en þröngsýni kvenkyns
svo neyðarlegt sem það er nú á
tímum „pólitískrar rétthugsunar“.
Á þeim tíma sem 2. útgáfa orða-
bókarinnar gilti – það er að segja
áður en hún var endurskoðuð og 3.
útgáfa kom út sem Tölvuorðabók
Máls og menningar – hefði því
verið rangt að segja t.d.: „Víðsýni
hennar er rómuð.“ Hvorugkyn
skyldi það vera, víðsýnið var því
rómað.
Þetta hefur verið endurskoðað í
Tölvuorðabókinni og þar eru bæði
orð talin geta staðið hvort sem er í
hvorugkyni eða kvenkyni. (Að vísu
er þröngsýni sagt vera karlkyns
eða hvorugkyns en það er augljós
prentvilla og undirstrikar einungis
hversu varhugavert er að treysta
bókum í blindni.) Með öðrum orð-
um, það sem var „rangt“ fyrir árið
2000, útgáfuár 3. útgáfu orðabók-
arinnar, er nú orðið „rétt“.
– – –
Sjónarmið - Það er sígild skoðun,
enda mjög á loft haldið í skólum
þeirra landa sem hafa siðmenn-
íngu hæsta, einsog td bretar, að
mál sé fegurst einsog það er talað
af mentuðum mönnum og ritað af
hinum bestu höfundum. Hjá okkur
íslendingum hafa svipaðar skoð-
anir legið til grundvallar sköp-
unarstarfi hinna bestu málvitr-
ínga, einsog Rasks, Sveinbjarnar
Egilssonar, Konráðs Gíslasonar
og Björns M. Ólsens. Með öðrum
orðum: lokamælikvarðinn á gott
og fagurt mál er ævinlega andlæg-
ur. Reglur má síðan draga útaf
máli hinna bestu manna. En það
fæst aldrei gott mál með því að
keyra það í viðjar skólastefnu.
[Halldór Laxness, 1941.]
ÍSLENSKT MÁL
Eftir Karl Emil Gunnarsson
Margt af því,
sem telst
„rétt“ í dag,
hefði einhvern
tíma talist
„rangt“
keg@mbl.is
SAMKOMULAG
LÍÚ-forystunnar og
sjómannasamtakanna
um tillögur í sjávarút-
vegsmálum eru at-
hyglisverðar og
ástæða til að skoða
líklegar afleiðingar
þeirra á einstök
byggðarlög. Snæfells-
bær er í þessari grein
tekinn sem dæmi en
svipað gildir um mörg
önnur byggðarlög.
Í Snæfellsbæ hafa
íbúar séð jákvæða
þróun í atvinnumálum
og íbúaþróun að und-
anförnu. Margir hafa talið að
kvótastaðan þar hafi verið að
batna. Það er þess vegna ástæða
til að skoða hana með tilliti til var-
anlegra veiðiheimilda en líka leigu-
heimilda og velta fyrir sér hvaða
áhrif umræddar hugmyndir gætu
haft.
Aukin umsvif
Í svari sjávarútvegsráðherra við
fyrirspurn frá mér koma fram upp-
lýsingar um flutning veiðiheimilda
milli byggðarlaga á síðustu fimm
árum.
Þar má sjá að Snæfellsbær hefur
tapað frá sér 0,2% í verðmætaígildi
allra aflamarkstegunda. Þetta
jafngildir um það bil 800 þorsk-
ígildistonnum. Þó er það jákvætt í
þróuninni að þorskveiðiheimildir
hafa aukist um 200 tonn í sveitar-
félaginu. Samt sem áður er sveit-
arfélagið að missa frá
sér heimildir í heild
og það er áhyggjuefni.
Af svarinu má sjá að
aukin umsvif í útgerð
í Snæfellsbæ er öll til
komin vegna leigu
veiðiheimilda.
Í svari sjávarút-
vegsráðherra kemur
fram að á síðustu
fimm árum hafa út-
gerðir í Snæfellsbæ
leigt til sín 9.546
þorskígildistonn fram
yfir það sem þau
leigðu frá sér. Þessi
viðskipti hafa aukist
hraðfara á tímabilinu og til marks
um það er að á síðasta ári leigðu
útgerðir í Snæfellsbæ til sín 5.033
þorskígildistonn fram yfir það sem
þær leigðu frá sér. Þetta þýðir að
útgerðirnar á svæðinu veiða nálega
helmingi meira en þær eiga í var-
anlegum heimildum. Fyrir þessar
veiðiheimildir hafa fyrirtæki í
Snæfellsbæ trúlega greitt 500–600
m.kr. til handhafa kvótans. Ekki
fer á milli mála að þessar auknu
veiðar hafa haft gífurleg áhrif til
eflingar atvinnulífsins í bænum.
Neikvæð áhrif
Það hlýtur að vera mikið um-
hugsunarefni fyrir Snæfellinga
hvaða áhrif það hafi, verði settar
hömlur á viðskipti með aflaheim-
ildir án þess að breyta kvótakerf-
inu að öðru leyti í grundvallarat-
riðum. Augljóst virðist að verulega
dragi úr útgerð frá svæðinu vegna
þeirra útgerða sem leggjast af
vegna lágrar kvótastöðu en líka
vegna takmarkana á hinar sem eft-
ir verða. Heildarframboð veiði-
heimilda mun einnig minnka veru-
lega vegna kröfu um að skip veiði
75% kvóta síns. Af öllu samanlögðu
má ráða að mjög mikið dragi úr út-
gerð á þeim stöðum sem bátar hafa
verið að leigja til sín veiðirétt. Það
er augljóst að þó útgerðarmenn í
Snæfellsbæ hafi verið að greiða
stórfé fyrir þessar veiðiheimildir
verða afar neikvæð heildaráhrif af
því að koma í veg fyrir þessi við-
skipti.
Auka verulega vanda
Það þykir máske einhverjum
skrítið að sjá varnaðarorð frá mér
vegna þessara hugmynda LÍÚ og
sjómannasamtakanna en ég vísa til
þess að allar tillögur okkar Sam-
fylkingarmanna miða að því að
opna kerfið og koma á jafnræði til
að nýta auðlindina. Hugmyndir
eins og þessar sem ganga út á að
loka kerfinu enn frekar ganga í
þveröfuga átt og munu enn auka á
einokunaráhrif kerfisins.
Nú er þegar ljóst að ríkisstjórn-
arflokkarnir ætla að svíkja kosn-
ingaloforðin um að leita sátta um
þessi mál. Sjávarútvegsráðherra
fullyrðir að frumvarp um málið sé
á næsta leiti og hefur haft um það
jákvæð orð að taka tillit til hug-
mynda LÍÚ og sjónmannasamtak-
anna. Það er því nokkurnveginn
fyrirséð hvaða innihald verður í
frumvarpi ráðherrans, þ.e. óbreytt
kerfi með málamyndaauðlinda-
gjaldi og tilbrigði við stefin frá
LÍÚ. Fyrrnefndar hugmyndir
þeirra og sjómannasamtakanna um
að loka enn frekar fyrir aðganginn
að kerfinu auka einungis á vanda
þeirra byggðarlaga sem skortir
veiðiheimildir.
Það er því verk að vinna. Stefnu
ríkisstjórnarflokkanna þarf að
brjóta á bak aftur með samstilltu
átaki. Ég hvet íbúa Snæfellsbæjar
og alla þá sem láta sig þessi mál
varða til að fylgjast grannt með því
sem er á seyði í herbúðum stjórn-
arflokkanna og vinna af fullri ein-
urð gegn einkaeinokun fiskimið-
anna við Ísland.
Áhrif tillagna LÍÚ og
samtaka sjómanna
Jóhann Ársælsson
Kvótinn
Stefnu ríkisstjórn-
arflokkanna, segir
Jóhann Ársælsson,
þarf að brjóta
á bak aftur með
samstilltu átaki.
Höfundur er alþingismaður.
Tómas H. Heiðar