Morgunblaðið - 14.03.2004, Blaðsíða 34

LISTIR
34 SUNNUDAGUR 14. MARS 2004 MORGUNBLAÐIÐ
H
öfundar kvikmyndarinnar
Píslarsaga Krists eru hel-
teknir af líkamlegri þján-
ingu Jesús frá Nasaret (0-
33 e.Kr). Áhugi þeirra á
líkama þessa manns er
sjúklegur, því linnulaust
dynja svipur, prik, og gaddakylfur á honum -
án þess að hann bugist. Svo blóðugur verður
hann, að það arðar ekki fyrir þurrum bletti á
holdi hans, allt er merkt grimmdinni.
The Passion of Christ eftir Mel Gibson
leikstjóra og höfund handrits ásamt Benedict
Fitzgerald er að mínu mati ekki um Jesús
Krist heldur um illskuna. Hún er ekki um
kærleikann, heldur um
myrkrið.
Kvikmyndin er afar
gamaldags og myndi
sóma sér vel í ímynd-
uðum bíósölum fyrir
siðaskiptin á 16. öld.
Hún svalar sennilega þorsta þeirra sem finna
nautn í líkamlegum kvölum, þeirra sem beittu
ströngum aga og refsuðu án miskunnar. Hún
minnir á hærusekkinn og hrísvöndinn, og á
ekkert erindi á 21. öldinni nema sem tæki til
að vekja umræður.
Kvikmyndin er sérlega karllæg. Húner um völd karla og þörf þeirra tilað kvelja og sjá þjáninguna með eig-in augum. Jesús frá Nasaret ögraði
valdinu með því að gera usla í musterinu,
ekki bara usla heldur eitthvað sem í dag jafn-
ast á við hryðjuverk. Hann ruddist inn í
musterið sem var Wall Street eða Kauphöll
þeirra tíma og hratt um borðum víxlaranna
og stólum dúfnasalanna. Hann rak alla út
sem voru að selja og kaupa, hélt svo þrumu-
ræðu sem hófst svona: „Á stóli Móse sitja
fræðimenn og farísear.“ (Matt. 23.2).
Þessi viðburður er ekki sýndur í myndinni
þótt hann sé höfuðástæða þess að Jesús var
handtekinn. Þó var vitnað oftar einu sinni til
þess að Jesús hefði hótað að brjóta musterið
niður og reisa það aftur á þremur dögum.
(Sigurjón Árni Eyjólfsson. 2004. HÍB. Kristin
siðfræði í sögu og samtíð, bls. 241).
Myndin er öll um karla, karla sem svíkja
(Júdas), karla sem stjórna (æðstu prestana),
karla sem pína (hermenn). Hún er um karl-
mennsku og sannur karlmaður kveinkar sér
ekki undan höggunum; honum blæðir, en
hann bugast ekki. Sannur karlmaður er guð-
um líkur eftir kvikmyndinni að dæma.
Píslarsaga Gibsons er hörð túlkun og nei-
kvæð á Kristi og mér er hulið hvað hún á að
gefa áhorfendum - eða hverju að bæta við
söguna. Börnin í myndinni birtast t.d. helst
sem demónar (djöflar). Þau eru afmynduð og
þau, sem hrekja Júdas til að hengja sig, eru
greinilega andsetin. Börnin eru ljót og auð-
veld fórnarlömb hins illa eða jafnvel afurð
þess, þvert á kenningu Jesús í Nýja testa-
mentinu. ,,Leyfið börnunum að koma til mín,
varnið þeim eigi, því að slíkra er himnaríki.“
(Matt. 19.14), „Nema þér snúið við og verðið
eins og börn, komist þér aldrei í himnaríki“
(Matt.18.3).
Kvenímyndin í kvikmyndinni er ekki sterk
nema ímyndin um móðurina. Satan birtist í
líki konu sem nefnd er Lilit. Hið illa er því
kvenlegt fyrirbæri og helsta freisting karl-
mannsins. Hið illa í kvenmynd birtist þegar
Jesús er húðstrýktur, hið illa er konan sem
freistarinn, algjör klisja (Sjá: Satan eða Lilit í
Píslarsögu Gibsons? Bryndís Valbjarn-
ardóttir, www.dec.hi.is).
María mey er móðirin, hún er arfmynd
móðurinnar sem sleppir ekki augunum af
sveininum og fellir ekki tár fyrr en hlutverki
sonarins er lokið. Hún er dæmigerðasta
mynd konunnar sem hugsast getur.
Maríu Magdalenu, Maríu hinni og konunni
sem drýgði hór, er steypt saman í eina konu.
Það gerir persónu hennar fremur óljósa. Er
hún sjálfstæð(ur) lærisveinn/mey eins og
María Magdalena eða þarf hún að selja sig
körlum til að framfleyta sér? Svarið virðist
ekki rúmast innan áhugasviðs höfunda.
Maríurnar elska vissulega þennanmann og þær fylgja honum ogyfirgefa aldrei. Þær eru fegurðiní myndinni; umhyggjan og
umönnunin. En þrátt fyrir það eru þær
áhorfendur en ekki gerendur, aðstandendur
sem þjást og geta ekki rétt hjálparhönd. Þær
þegja alla myndina og styður það hugmynd-
ina um karlmennskuna í myndinni. Sönn kona
þegir eftir myndinni að dæma.
Staðalmynd samkynhneigðar er einnig forn
í myndinni, Heródes, sem vildi ekki dæma
Jesús, er t.d. sýndur sem samkynhneigður og
umhverfis hann er einungis losti og lostalíf
með tilvísun í úrkynjun. Enginn sómi þar.
Píslarsaga Krists eftir Gibson hefur nokkur
einkenni hryllingsmyndar. Í henni eru
demónar og blóðugt hold í aðalhlutverki. Gall-
inn við myndina er að þar er allt sýnt og ekk-
ert falið; hvert svipuhögg. Bestu hryllings-
myndirnar að mínu mati eru hins vegar þær
myndir sem gefa hryllinginn aðeins til kynna,
en sýna hann ekki. Júdas er t.d. andsetinn í
myndinni, það er opinberað þegar púkinn
sést yfirgefa hann. Höfundarnir virðast því
haldnir þeirri gömlu hugmynd að hið illa sé
utan mannsins. Hin uggvænlega hugmynd
um að skrímslið búi innra með manninum
virðist hafa farið fram hjá þeim.
Sögupersóna myndarinnar er nær pynt-uð til dauða um miðbik myndarinnar í12 mínútna pyntingaratriði. Hápunktimyndarinnar er þá náð og krossfest-
ingin, kjarni kristninnar, fellur í skuggann af
hýðingunni. Höfundar myndarinnar eru því
búnir með hugmyndina alla þegar myndin er
hálfnuð. Ekki er hægt að bæta sári á líkama
Krists, því hann er þegar allur sundurskorinn
og krossfestingunni næstum ofaukið. Bráð-
læti er reyndar hvimleiður kvilli í Holly-
woodmyndum. Jesús verður t.d. allt of fljótt
guðlegur í myndinni og hættir að vera áhuga-
verð mannleg persóna. Hann bara líður áfram
í kvölum sínum og Gibson slær hann aftur og
aftur í sama sárið.
Ég sá myndina 11. mars í Smárabíói. Ég
velti fyrir mér eftir sýninguna hvaða tilfinn-
ing sæti eftir og hvaða hugmynd. Ég fann til
samúðar með ástvinum Jesús, en persóna
hans var of fjarlæg og það var ómögulegt að
setja sig í hans spor. Endurlit hans um góðar
stundir með lærisveinum, móður eða áheyr-
endum voru aðeins dauf blik í yfirþyrmandi
myrkri pínunnar. Höfundar myndarinnar
kunna sér m.ö.o. engin mörk.
Kærleikurinn var ekki meginástæðan fyrir
sigurorði hans á dauðanum eftir myndinni að
dæma. Í henni virðist Jesús búa yfir ein-
hverri þekkingu umfram aðra menn. Þetta
var því ekki mannleg píslarganga, heldur
guðleg, að dómi höfunda. „Miskunnsemi vil
ég, ekki fórnir,“ var samt grundvallarkenning
þessa manns, þótt þess sjáist ekki merki í
myndinni - aðeins fórn. (Matt. 12.7).
Áhugi höfundanna er á píslarsögu holdsins
- en ekki andans. Andinn tekur ákvörðun í
Getsemanegarðinum og eftir það gengur
holdið undir refsinguna, en það er líkt og
andinn verði ónæmur. Mér hefði þótt písl-
arsaga andans áhugarverðari. Ef til vill áttu
þessar kvalir að minna á að Kristur tók á sig
syndir mannkyns, en hvers vegna þarf hann
að taka þær út á líkama sínum?
Niðurstaða mín er að túlkun Gibsons standi
með kvölinni, pínu Krists, en ekki með kær-
leikanum og lífinu. Ástæðan er að hið já-
kvæða og góða fær næstum ekkert rými í
myndinni. Gildin sem menn þurfa að rækta til
að skapa betri heim eiga ekki heima í mynd-
inni. Þetta er Kristur - sem ég kannast ekki
við.
Jesús frá Hollywood er klisja
Kvikmyndin er ekki um kærleika eða miskunnsemi. Hún er um ýkta karlmennsku kvalarinnar.
AF LISTUM
Eftir Gunnar
Hersvein
guhe@mbl.is
FRÁ Bach til Boulez var yfirskrift
tónleika sem þeir Kolbeinn Bjarna-
son flautuleikari og Geoffrey Dougl-
as Madge héldu í Salnum í Kópavogi
á þriðjudagskvöldið. Efnisskráin var
líka fjölbreytt þótt hún væri svo til
öll frá tuttugustu öldinni; sónata eft-
ir „ný-impressjónistann“ Rudolf
Escher, Chopin-tilbrigðin eftir pí-
anósnillinginn Busoni, sónatína eftir
Boulez og fleira. Sem mótvægi var
leikin h-moll-sónata Bachs, en Kol-
beinn sagði nýlega í viðtali að hún
hlyti að hafa hljómað í gamla daga
álíka framúrstefnulega og Boulez
gerði þegar hann kom fyrst fram á
sjónarsviðið. Samkvæmt því er ekki
óeðlilegt að ætla að sónatínan eftir
Boulez eigi eftir að hljóma eins og
hver annar Bach-menúett eftir tvö
hundruð ár eða svo.
Strax á upphafstónunum var auð-
heyrt að Madge er enginn venjuleg-
ur píanóleikari. Hann hefur einstakt
vald yfir blæbrigðum hljóðfærisins,
svo mjög að maður naut hvers tóns.
Veikustu hljómarnir voru óvenju fal-
lega leiknir og hröð hlaup eftir
hljómborðinu voru jöfn, hrein og án
nokkurrar fyrirstöðu. Madge hefur
mikla tækni og þurfti greinilega ekk-
ert að fara varlega í torfærum; ofsa-
fengnustu augnablikin hljómuðu
eins og áhættuatriði – og þau heppn-
uðust alltaf. Þetta óvanalega öryggi
og sjálfstraust kom hvað best í ljós í
sjaldheyrðri tónsmíð hér á landi, til-
brigðum fyrir píanó eftir Busoni við
stef eftir Chopin, sem gera miklar
kröfur til píanóleikarans. Leikur
Madge var þar sérlega áhrifamikill,
honum tókst að búa til alls konar
stemningar með því að draga skýrt
fram andstæður verksins og var
flutningur hans stórbrotinn og veru-
lega sannfærandi.
Frammistaða Kolbeins var einnig
glæsileg, í sónötum Eschers og Den-
isovs var leikur hans markviss, hver
tónn var fagurlega mótaður og í ein-
leiksþættinum í fyrrnefnda verkinu
var túlkun hans svo músíkölsk og
innblásin að einstakt hlýtur að telj-
ast. Samspil hans og píanóleikarans
var líka í alla staði hárnákvæmt og
vel ígrundað.
Eftir hlé var komið að sónötu í h-
moll eftir Bach og þar var Kolbeinn
ekki í alveg jafn góðu formi og í tón-
smíðunum á undan; heyra mátti ör-
litla hnökra hér og þar og fyrsti kafl-
inn var heldur varfærnislegur fyrir
minn smekk. Píanistinn var hins
vegar með allt sitt á hreinu, hann var
unaðslega mjúkhentur, nostraði við
hvern tón og var útkoman svo fáguð
að það var ævintýri líkast.
Lokaatriði tónleikanna var sónat-
ína eftir Boulez frá árinu 1925 og þar
var litrík túlkun þeirra Kolbeins og
Madge stórfengleg. Hún einkenndist
af hrynrænni skerpu, hárfínu styrk-
leikajafnvægi á milli hljóðfæranna,
næmri tilfinningu fyrir formi og
framvindu verksins, auk þess sem
hin tæra áferð tónlistarinnar, er ein-
kennir Boulez, skilaði sér fyllilega.
Þetta voru vandaðir tónleikar og
með þeim áhugaverðustu sem hér
hafa verið haldnir í vetur.
Ofsafengin
áhættu-
atriði
TÓNLIST
Salurinn í Kópavogi
Kolbeinn Bjarnason flautuleikari og
Geoffrey Douglas Madge píanóleikari.
Escher; Denisov: Sónata; Bach: Sónata í
h-moll; Busoni: Tilbrigði fyrir píanó við
stef eftir Chopin (prelúdíu í c-moll op. 28
nr. 20); Boulez: Sónatína. Þriðjudagur 2.
mars.
KAMMERTÓNLEIKAR
Jónas Sen
Morgunblaðið/Þorkell
Geoffrey Douglas Madge og Kolbeinn Bjarnason.
Í VIKUNNI var Myndlistartvíær-
ingurinn, kenndur við Whitney-safn-
ið í New York, opnaður. Þátttakend-
ur eru 108 talsins, allt listamenn sem
búa og starfa í Bandaríkjunum. Er
henni ætlað að varpa ljósi á það sem
er í brennidepli myndlistar vestan
hafs hverju sinni. Á meðal þátttak-
enda er listakonan Roni Horn og
eins og svo oft áður byggist verkið á
fyrirmyndum frá Íslandi. Nánar
verður fjallað um sýninguna síðar.
Morgunblaðið/Hulda Stefánsdóttir
Ljóðrænt ljósmyndaverk Roni Horn nefnist Doubt by water og er að finna
á öllum 4 hæðum safnsins sem lagðar eru undir víðamikla sýningu tvíær-
ingsins. Myndin er frá opnun sýningarinnar.
Whitney-tvíæringurinn
opnaður í New York
New York. Morgunblaðið.
Þorlákskirkja, Þorlákshöfn kl.
20 Alexandra Chernyshova, sópr-
ansöngkona frá Úkraínu, syngur
lög við undirleik Gróu Hreinsdóttur
píanóleikara og Dagmar Kunakovu
sellóleikara. Alexandra kemur frá
Úkraínu og er búsett á Íslandi.
Hún var í föstu starfi við óperuna í
Kiev og var m.a. valin besta unga
óperuröddin í Úkraínu árið 2002.
Í DAG