Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 73

Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 73
JOLABLAÐ 1972 TÍMINN 73 Svanberg K. Jakobsson: JÓLIN Um jólaleytið senda margir kunningjum sinum og ástvinum kort eða gjafir og sýna þannig, að þeir hugsa til þeirra. Mörgum milljónum króna er eytt i jólagjafir um hver einustu jól. Fjölmargir eiga fastlega von á þvi, að vinir þeirra og skyldfólk sendi þeim jólagjafir. Fái þeir hins vegar ekki gjafirnar, eru þeir oft og tiðum særðir. Margir tillitssamir menn vilja ekki móðga aðra og ieitast þvi við að sýna það með þvi að senda slikar gjafir. En hvað skyldu þessir sömu menn hugsa um Guð? Er það einnig ósk þeirra að móðga hann ekki? Nú lara jól i hönd og er þvi hverjum og einum hollt að hug- leioa, hvaö felst i helgihaldi jólanna. Gæti verið, að jólin séu ekki bibliuleg hátið? Sagt er, að á jólum sé verið að halda upp á fæðingu Jesú Krists. Hins vegar segja sagnl'ræðingar eins og Ás- geir Hjartarson ......og þess má einnig minnast, að hinn 25. desember var fæðingardagur sól- guðsins Mithra, en ekki helgur haldinn af kristnum mönnum fyrr en á fjórðu öld." (1) Gott er þvi aö gera sér strax ljóst, að hvorki 24. né 25. desem- ber er fæðingardagur Krists. I bók sinni, Thc Tvo Babylons, segir séra Alexander Hislop um fæðingardag Krists: „Ritningarnar segja ekki orð um nákvæman fæðingardag hans eða á hvaða árstima hann var fæddur." (2) Á hinn bóginn veitir frásaga Bibliunnar af fæðingu hans vissa visbendingu. Þegar engillinn boðaði fjárhirðunum i Betlehem fæðingu Jesú, gættu þeir sauða sinna úti i haga um miðja nótt. Varðandi þetta atriði segir séra Hislop: ,,Enda þótt dagurinn geti verið allheitur, er næturkuldinn i desember allt til febrúar mjög nistan'di.og það var ckki venja fjárhirðanna i Júdeu að gæta hjarða sinna i haga siðan en um endaðan október." (3) I fyrstu voru fjölmargir dagar nefndir sem fæðingardagar Krists. Sá dagur sem i fyrstu.náði hvað mestri útbreiðslu, var 6. janúar. (4) Enn i dag er það 6. janúar, sem fæðingarhátið Krists er haldin hátiðleg i Rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni. (5) Frumkristnir menn, á hinn bóginn, héldu ekki upp á fæðingu Krists, ,,enda taldi kristna kirkjan á þeim timum það til hinnar mestu heiðni að halda hátiðlegt upphaf hins jarðneska, holdlega lifs." (6) Fyrstu 380 árin komst kristna kirkjan prýðilega af. án þess að halda hið minnsta upp á fæðingu Jesii. bað var raunar ekki fyrr en um árið 440, að æðstu menn kirkjunnar á helztu höfuðstöðvum hennar ákveða, að 25. desember skuli haldinn hátiðlegur opinberlega sem læðingardagur.Jesú. (7) Uppruni jólanna.. Þessi dagsetning jólanna á sér mjög svo ákveðinn uppruna, alveg eins og siðvenjur jólanna yfirleitt. Þessi dagur hafði verið 'haldinn hátiðlegur löngu áður en kirkjan lögfesti hann sem fæðingardag Krists. „Á þessum degi." segir Árni Björnsson i bók Jólatrén eru ekki sérlega gömul i hettunni — það eru ekki nema svo sem hundrað ár síðan þau urðu algeng i Norðurálfu. Kristileg hátíð? sinni Jól á islandi,".... hafði um nokkurt skeið verið haldin hátið- leg fæðing hinnar ósigrandi sólar, „dies natalis Solis invicli"...Þessi siður átti sér eldri fyrirmyndir i Austurlöndum, það er i Mithra- trúnni...Þessi sóldýrkun var gerð að rikisstrú á dögum Árelianusar keisara (hann var keisari á árunum 270-275 e.Kr.) ." (8) Kaiipsysian dafnar um jólin þvi að orðinn er fastur siður að gefa dýrar gjal'ir. Kannski er sá siöur íneðfram af þvi sprottinn, að vitringarnir þrir komu með reykelsi og myrru að jötu frelsarans. En þó eiga jólagjafir sér miklu dýpri rætur. Það er þvi engum vala undir- orpið, að jólin eru al' sama toga spunnin og heiðnar hátíðir fortiðarinnar. The Amcrican l'coplcs Kncvclopi'ilia segir: ,,Sem hátið var (Satúrnalia) hátiðin lik jóiunum." (9) Arni Björnsson bendir á, hvernig hátið þessi var gerð að fæðingarhátið Krists: ..Kirkjan beitti nú með aðstoð keisaravaldsins sinni al- kunnu aðl'erð, að klæða vinsæla alþýðlega hluti i kristilegan búning og gerði fæðingardag sólarinnar með öllum hans l'ylgi- fiskum að fæðingarhátið Krists." (10) Nýtt nafn á hátiðinni skipti þó að sjállsögðu engu máli, áfram „lii'ði eftir sem áður hin upprunalega hátið með hinum ævafornu margslungnu siðum og venjum." (11) Hvernig voru nú þessir ,,marg- slungnu siðir og venjur" gömlu Satúrnalia-hátiðarinnar? Það, sem hvað helzt einkenndi hátiðina, var yfirgengilegur drykkju- skapur og gróft siðleysi. ,, Drvkk juskap og slarki var gefinn laus taumurinn, þrælar öðluðusl timabundið frelsi og leyfðu sér allt mögulegt gagnvart húsba'ndum sinum." (12) Svipaða sögu er að segja, sé l'arið enn lengra aftur i timanna, en frá grárri forneskju hafa lrjálsar ástir tiðkast á hátiðum þessum dsamt alls kyns frjósemisdýrkun. M3) Um slikt atlerli segir i bókinni Curisosities of Popular ('iisloms: ..Þrátt f'yrir fordæmingu hinna vitru og skynsömu, endurtóku jólin á þessum lyrstu timum oft allar verstu svallveizlurnar, ólifnað og ósiðsemi Bakkanila- og Satúrnalia-hátiðanna. Klerkarnir sjálfir soguðust inn i hringiðuna... ()g hvers mætti vænta al leik- mönnum, ef heiðnar erfðavenjur voru svona rótgrónar á meðal prestanna'.' Taumlaust svall jólanna i lornoid var nærri ótrú- legt. Ölifnaður, drykkjuskapur, guðlast - ekkert vantaði. Óhól'ið náði hámarki taumleysis" (14) Eins og Arni Björnsson orðaði það, ..lilði el'lir samt sem áður hin upprunalcga hátið," og nýja nafnið breylti engu um lorm og Iramkvæmd háliðahaldanna. llcr á norðurhveli jarðar lóru menn ckki hcldur varhluta af slikum hátiðahöldum. ,,Ein- hverrítima i skammdeginu, löngu lyrir kristnitóku, hafa menn á Norðurlöndum eins og viða annars staðar haldið hátið, og nelndist hún jól." (15) Fluttu Umdnámsmenn sið þennan með scr til tslands og dýrkuðu menn þá gjarnan Frey og héldu miklar jólaveizlur. (16) ,,Rúma í'yrstu öld Islandsbyggðar hefur....nær cinvörðungu verið um að ræða hciðnar siðveniur." (17) Allt bendir til þess, að jólahald að heiðnum sið hér norður frá, hafi sizt verið kristilegra en i Róm og viðar. I fornum kvæðum er talað um að „drekka jól", sem bendir til þess.a ð á jólum hafi öl eða vin verið um hönd haft. (18) Raunar segir Árni Björnsson: „Þann drykk skorti einmitt sjaldnast á jólum." Undiráhrifum áfengis var mönnum gjarnt að strengja heit til „vigferla, landvinninga og kvennafars." (19) Krislnilakan áriðlOOOer talin mcrkur alburður i stjórnarfars- siigu tslands. Engu að siður var viðlaka krisLninnar ..mcstinegnis á yl irborðinu, en hvorki hugsunarháttur almcríhirígs né arllcknar siðvcnjur tóku ncinni gcrbyltingu á þvi hcrrans ári 1000." (20) Hciðnar jólaveizlur liðkuðust hcr cftir sem áður „og mun niála sannast, aðá þeim hafi cnginn munur vcrið hvað snerli liúaiicgt inntak, hcldur hal'i þær vcrið hciðnar jal'nl i anda scm at- l'ctii." (21) Allt frarn á 18. óld tiðkuðust vökunætur og jólaglcði. en voru þá mikið til lagðar niður, vegna þcss.að þa'r voru dæmdar al og bannuðar mcð liigum. Gifulcgl siðleysi tiðkast og má i þvi sam- bandi nefna Jöfragleði. Eitt árið er sagt, að 19 börn hafi komið undir i gleði þessari og var hiin dæmd af árið eftir. (22). Hvernig cr ástandið nú á diigumV Vitaskuld haga mcnn scr ckki allir þannig, en hvað með jólaveizlur fyrirtækja? Er það ckki svo, að i þeim varpa mcnn al' sér öllurn siðferðishiimlum og hcgða scr óskiip svipað og mcnn gcrðu i þcssum for'nu sváll- vcizluni. scm gclið hefur verið um? Sióvonjur jólanna. Það cr augl.jóst mál, að jólin cru hciðin hátið. Hvað þ;i um ýmsar vinsælar siðvenjur, sem íy'gja jólunum? Hvaðan er upp runnin sú vcnja, að hafa jólatrc eða að gcfa jólagjalir? Er sá siður að kvcikja á kertum um jól cinnig hciðinn? Við leitum lil séra Hislops til þess að finna svarið. Hann segir: Kcrti og hjóilur og grenisveigar eru meðal þess, sem þykir heyra jólunum til.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.