Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 14

Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 14
14 TÍMINN JOLABLAÐ 1972 Þórarinn Þórarinsson: Aðdragandi og myndun þjóostjórnarinnar 1939 Hægra brosið Úrslit þingkosninganna 20. júni 1937 uröu á margan hátt afleiöingarik. Stjórnarflokkarnir, Fram sóknarf lokkurinn og Alþýðuflokkurinn, héldu áfram þingmeirihluta sinum. Annar þeirra, Framsóknarflokkurinn haf'ði mjög styrkt aðstöðu sina. Hann haf'ði bæði bætt við sig þing- sætum og atkvæðum, en það var þó mikilvægast, að keppinautur, sem hefði getað orði honum skeinuhættur, Bændaflokkurinn, virtisl úr sögunni. Hinn stjórnar- flokkurinn, Alþýðuflokkurinn, hafði hinsvegar aðra sögu að segja. Hann hafði tapað þingsæt- um og eignazt á þingi nýjan, hættulegan keppinaut, Kommúnistaflokkinn. Þaö var liklegt til að hafa mikil áhrif á samstarf stjórnarflokkanna, eins og siðar kom á daginn. Kosningaúrslitin hlutu einnig að verða afleiðingarik fyrir Sjálf- stæðisflokkinn. Hann hafði stefnt að þvi að fá hreinan meirihluta, ásamt nánustu bandamönnum sinum, og virtist það takmark engan veginn fjarlægt, þegar gengið var til kosninganna. Nú var sú von brostin og ekki liklegt, að flokkurinn fengi betri vigstöðu siðar. Þetta hlaut að leiða til breyttra viðhorfa hjá forustu- mönnum flokksins. Tiu dógum eftir kosningarnar, éða :i(). júni birtist i Nýja dag- blaðinu grein eftir Jónas Jónsson, er nefndist: Eftir kosningarnar. Sú grein vakti mikla athygli og deilur, enda kvað þar við nokkuð nýjan tón. Meginefni greinar- innar var á þessa leið: 1. Stjórnarflokkarnir hafa þing- meirihluta „til að fara með stjórn eins og hingað til, ef ekki dynur yf'ir landið hallærisástand minnkandi sjávarafla". Horfurnar i þeim ei'num eru ekki góðar, þar sem vetrarvertiðin hefur brugðizt, en um þetta verður samt ekki endanlega vitað, fyrr en að loknum sildveið- um i haust. Þvi er heppilegt fyrir hið nýkjörna þing ,,að fitja ekki upp á framtiðarráðagerðum fyrr en með haustinu". 2. Eftir kosningarnar hlýtur Sjálfstæðisflokknum að vera ljóst, að hann getur ekki fengið þingmeirihluta. „Hann hlýtur þess vegna að fara að byggja framtiðar-ráðagerðir sinar á nýj- um grundvelli". 1 þvi sambandi er vert að benda á, að viða um land vinnur Sjálístæðisflokkurinn i sveitar- og bæjarstjórnum með öðrum flokkum, m.a. Fram- sóknarflokknum. 3. Tvær stefnur togast um völdin i Alþýðuflokknum. önnur stefnir að samvinnu við F'ram- sóknarmenn, en hin að samvinnu við kommúnista. 4. Samvinna við kommúnista kemur ekki til greina, nema þeir hafni byltingarstefnunni. 5. Framsóknarflokkurinn hefur unnið með öðrum flokkum eftir málefnum. Hann stóð við hlið Alþýðuflokksins gegn varalög- reglunni, sem átti að beita gegn verkamönnum, en leysti Kveld- úlfsmálið með Sjálfstæðismönn- um, þegar Alþýðuflokkurinn krafðist byltingakenndra að- gerða. 6. Framsóknarflokkurinn hefur losað sig við Bændaflokkinn og eins þarf Sjálfstæðisflokkurinn að losa sig við nazista og Alþýðu- flokkurinn við kommúnista. ,,Þá geta þrir aðalflokkar landsins," sagði Jónas i greinarlokin, „unnið saman að þvi, hver eftir sinu eðli og getu, aö gera landið frjálst og sjálfstætt pólitiskt, fjárhagslega og að allri menningu". Þetta var meginefnið i grein Jónasar. Hún vakti að sjálfsögðu mikla athygli, þar sem hún gaf óbeint til kynna, að Jónas taldi samvinnu við Sjálfstæðisflokkinn enganveginnútilokaða, einkum ef fjárhagsástandið versnaði. Fram að þessu hafði Jónas verið sá forustumaður F'ramsóknar- flokksins, er hafði verið and- stæðastur samvinnu við Sjálf- stæðisflokkinn. Málgögn Alþýðu- fiokksins og Kommunistaflokks- ins veittust harðlega að Jónasi fyrir „hægra brosið", eins og þessi grein var almennt kölluð, en hann svaraði með þvi að benda á, að þessir flokkar hefðu oft unnið með Sjálfstæðisflokknum, m.a. i kjördæmamálinu. Meðal p-ram- sóknarmanna hlaut grein Jónasar misjafnar undirlektir og einna lakastar hjá þeim, sem áður höfðu fylgt honum fastast. Eins ogframkemur i öðrum skrif- um Nýja dagblaðsins og Timans um þessar mundir, var yfir- gnæfandi meirihluti flokksmanna fylgjandi áframhaldandi sam- starfi Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins. Fljótlega eftir kosningarnar hófust viðræður milli forustu- manna stjórnarflokkanna um áframlialdandi samstarf. Niður- staða þeirra varð sú, að rétt væri að láta aðalviðræðurnar biða til haustsins. Bar einkum tvennt til. Annað var það, að þá væri orðið ljósara, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera vegna efnahagsmálanna. Hitt var það, að þá myndi einnig vera orðið ljósara, hver væri staðan innan Alþýðuflokksins, en þar voru skoðanir nokkuð skiptar um það, hvort flokkurinn ætti heldur að vera i stjórn eða stjórnarandstóðu. Hinn 16. júli héldu miðstjórnir beggjastjórnarflokkannafundi og var að þeim loknum birt svohljóð- andi sameiginleg yfirlýsing i Nýja dagblaðinu og Alþýðu- blaðinu daginn eftir: ; „Framsóknarflokkurinn og Alþýðuflokkurinn, sem hafa sameiginlega meirihluta á Alþingi, hafa komið ser saman um að leita samninga um ágreiningsmál sin og önnur mál, sem úrlausnar krefjast, og gera, ef samkomulag næst, opinberan málefnasamning um áfram- haldandi stjórnarsamvinnu. A meðan á þessum samningaum- leitunum stendur, koma flokkarnir sér saman um að styðja núverandi rikisstjórn, enda verði Alþingi kvatt saman eigi siðar en 15. okt. næst- komandi". Átökin í Alþýðuflokknum Daginn áður en miðstjórnir stjórnarflokkanna höfðu haldið fundi til að ræða um stjórnar- samstarfið, eða hinn 15. júli, hafði verið haldinn sögulegur fundur i verkamannafélaginu Dagsbrún. Kommúnistar höfðu um nokkurt skeið lagt mikla stund á þann áróður, að Alþýðuflokkurinn og Kommúnistaflokkurinn ættu að taka upp nána samvinnu eða mynda samfylkingu, eins og það var orðað. Á umræddum Dags- brúnarfundi flutti Þorsteinn Pétursson af hálfu þeirra, tillögu þess efnis, að fundurinn skoraði á þessa tvo flokka að ganga til náins samstarfs eða sam- fylkingar. Héðinn Valdimarsson, sem var þá varaformaður Alþýðuflokksins og áhrifamesti leiötogi Dagsbrúnarmanna, hafði veriö manna mótfallnastur slikri samfylkingu.en breytti á þessum fundi eða rétt fyrir hann skyndi- lega um afstöðu. Hann bar fram tillögu, sem gekk miklu lengra en tillaga kommúnista, en i tillögu hans var skorað á Alþýðuflokkinn og Kommúnistaflokkinn að ganga nú þegar til endanlegra samninga um tafarlausa sameiningu flqkkanna i einn sameinaðan Alþýðuflokk, er starfi á lýðræðis- grundvelli. Tillaga þessi var samþykkt i einu hljóði á fundinum. Alþýðu- blaðið studdi hana strax mjög eindregið, en þó kom hún mörg- um Alþýðuflokksmönnum á óvart. Hún hafði ekkert verið rædd i flokksstjórninni. Kommúnistum kom tillaga Héðins lika á óvart, þvi að þeir höfðu ekki hugsað sér að ganga svo langt að sameina flokkana. En eftir að varaformaður Alþýðu- Hokksins hafði flutt slika tillögu og stærsta verkalýðsfélag landsins samþykkt hana, var ekki annaö fyrir stjórnir þessara flokka að gera en að hefja við- ræður. Það sýndi sig hér eins og oftar, að Héðinn Valdimarsson var ráðrikur og skjótur til fíam- kvæmda, en um margt var hann mesti áhuga- og athafnamaður, sem verkalýðssamtökin hafa átt , eins og verkamannabústaðirnir eru dæmi um. Vafalitið hefur ósigurinn i þing- kosningunum átt mikinn þátt i hinni breyttu afstöðu Héðins Valdimarssonar. Takmark hans var að efla hér stóran verka- mannaflokk, likt og á Norður- löndum og i Bretlandi. Eftir kosningaósigurinn 1937 mun hann hafa orðið vonminni um það, að Alþýðuflokknum tækist þetta, nema þá á lóngum tima. Stytzta leiðin væri að sameina verkalýðs- flokkana svonefndu. Ef það tækist ekki, kæmi i ljós, að sameiningin strandaði ekkt á Alþýðuflokkn- um, heldur væru kommúnistar hinir raunverulegu sundrungar- menn. Flestir eða allir aðrir aðaileið- togar Alþýðuflokksins með Jón Baldvinsson ffararbroddiíitu öðr- um augum á þetta en Héðinn Alþýðuflokkurinn hafði beðiú stundarósigur, en ekki varan- legan. útilokað væri að vera i flokki með kommúnistum, þvi að þeir myndu alltaf halda uppi klikustarfi innan hans. Meðal óbreyttra flokksmanna, einkum þó i Reykjavik, átti afstaða Héðins hinsvegar verulegu fylgi að fagna, einkum þó meðal verkamanna, en hjá þeim naut Héðinn sérstaks trausts. Niðurstaðan varð þvi sú, að formlegar viðræður voru hafnar um sameiningu flokkanna. Fulltrúar Alþýðuflokksins 1 við- ræðunum voru séra Ingimar Jónsson, Kjartan Ólafsson og Vil- mundur Jónsson (siðar Finnbogi R. Valdimarsson). en fulltrúar Kommúnistaflokksins Brynjólfur Bjarnason, Einar Olgeirsson og Haukur Björnsson. Fyrsti við- ræðufundurinn var 4. ágúst. Tveimur mánuðum seinna, eða 4. okt. skýrði Alþýðublaðið frá þvi, að frekari viðræður væru til- gangslausar aö sinni. Höfðu komið upp ýmis ágreiningsefni varðandi grundvallarstefnu hins fyrirhugaða flokks. Þá hafði líka verið ákveðið að kalla saman aukaþing Alþýðusambands tslands, sem jafnframt var flokksþing Alþýðuflokksins, eins og skipulagi þessara aðila var þá háttað. Þetta þing hófst i lok októ- ber og kom þar i ljós, að mikill ágreiningur var um þessi mál innan Alþýðuflokksins. Héðinn Valdimarsson vildi láta gera til- boð, sem liklegt var, að kommúnistar myndu fallast á, og virtist i upphafi, að hann hefði mikið fylgi. Jón Baldvinsson og Stefán Jóhann Stefánsson vildu hinsvegar ganga miklu skemmra. Eftir miklar umræður og þóf varð niðurstaðan sú, að samþykkt var með yfirgnæfandi meirihluta atkvæða miðlunár- tillaga, sem þeir stóðu einkum að Jónas Guðmundsson, Emil Jónsson, Guðmundur G. Hagalin og Vilmundur Jónsson. Sam- kvæmt henni var Kommiinista- flokknum boðið að sameinast Alþýðuflokknum á þeim grund- velli, að hann fengi 8 sæti af 25 i stjórn Alþýðusambandsins, sem jafnframt væri stjórn hins nýja flokks.og að stefnuskrá hins nýja flokks yrði hin nýja stefnuskrá Alþýðuflokksins, er þingið hafði samþykkt. Tilboð þetta var bundið þvi skilyrði, að sameiningin færi fram að loknu þingi Kommúnistaflokksins, sem halda átti um miðjan nóvember, en i seinasta lagi fyrir 1. desem- ber. t hinni nýju stefnuskrá var mjóg gengið til móts við kommúnista um þau ágreinings- atriði, sem komið höfðu fram i áðurgreindum viðræðum, en þó ekki vikið frá þvi grundvallar- atriði, sem mestum ágreiningi hafði valdið, en það var á þá leið, að flokkurinn starfaði á lýðræðis- grundvelli, þ.e. viðurkenndi rétt þjóðarmeirihlutans til að ráða málum þjóðarinnar og ynni á grundvelli laga og þingræðis að þvi að ná löggjafarvaldinu og framkvæmdavaldinu i sinar hendur til þess að geta breytt þjóðskipulaginu til samræmis við stefnu sina. Það kom í ljós á þingi Kommúnistaflokksins, að hann gat ekki fallizt á þetta atriði. A þinginu var samþykkt sérstakt svarbréf við sameiningartilboði Alþýðusambandsþingsins og sagði þar m.a.: „Hér er m.ö.o. gert ráð fyrir þeim eina möguleika, að verka- lýðurinn taki völdin og skapi sósialisma með samþykktum hins borgaralega Alþingis og að valdataka verkalýðsins og sköpun sósialismans eigi að vera verk venjulegrar borgaralegrar rikisstjórnar. Það er m.ö.o. gert ráð fyrir, að hið borgaralega rikiskerfi sé hið eina tæki, er til greina geti komið til að fram- kvæma sósialismann og tryggja völd alþýðunnar. Það er öllum kunnugt, að þetta er i algeru ósamræmi við skoðanir Kommúnistaflokks íslands og i algerri mótsögn við grundvallar- atriði marxismans". (Þjóðviliinn 19. nóv. 1937.) t bréfinu eru tilgreind fleiri atriði, sem Kommúnista- flokkurinn telur sig ekki geta fallizt á. Hann hafnaði þvi til- boðinu, en lagði til, að samning- um yrði haldið áfram og að flokkarnir samfylktu i bæjar- og sveitarstjórnarkosningum, sem færu fram skömmu eftir ára- mótin. Það hafði verið markmið Alþýðusambandsþingsins, að samningum við kommúnista yrði hætt 1. desember, ef samkomulag hefði ekki náðst fyrir þann tima. Eftir þing kommúnista varð ljóst, að ekkert yrði úr samningum flokkanna fyrir þann tima. En þing kommúnista gætti þess að halda opnum leiðum af sinni hálfu. Héðinn Valdimarsson hafði lika haft þann fyrirvara, að þótt beinum viðræðum um sameiningu flokkanna yrði hætt 1. desember, yrði reynt að halda áfram vinsamlegri sambúð milli þeirra. Stjórnarsamningur til bráðabirgða Eins og kom fram i yfirlýsingu stjórnarflokkanna frá 17. júli, var það fyrirætlun þeirra að hefja siðari hluta sumars viðræður um áframhaldandi samstarf flokkanna. Átökin í Alþýðuflokkn- um urðu þess hins vegar valdandi, að raunverulegar við- ræður hófust ekki fyrr en að loknu þingi Alþýðusambandsins, en það samþykkti nær einróma, að áframhaldandi stjórnarsamvinna Alþýðuflokksins og Framsóknar- flokksins væri nauðsynleg eins og nú stæðu sakir og væri eðlilegt og æskilegt, að þessi samvinna yrði enn viðtækari, þannig, að hún næði einnig til bæjar- og sveitar- stjórnarmálefna. í forustugrein- um málgagna beggja flokkanna kom skýrt fram, að mikill meirihluti fylgismanna þeirra kysi, að samstarf þeirra héldi áfram. Alþingi kom saman til fundar hinn 10. október, þar sem fjárlög fyrir 1938 höfðu ekki verið af- greidd áður en þingið var rofið vegna kosninganna. Aðalverkefni þessa þings var fjárlaga- afgreiðslan. Eftir að þingið kom saman, komst nokkur skriður á viðræður stjórnarflokkanna, en þó ekki verulegur fyrr en að loknu þingi Alþýðusambandsins. Hinn 17. nóvember birtu blöð flokkanna fréttatilkynningu um, að samkomulag hefði náðst milli stjórnarflokkanna um afgreiðslu mála á yfirstandandi þingi og stuðning við rikisstjórnina. Það var tekið skýrt fram, að hér væri um bráðabirgðasamkomulag að ræða, er gilti aðeins stuttan tima, eða þangað til Alþingi kæmi aftur saman i febrúarmánuði næst- komandi. Ástæðan til þess, að ekki var samið til lengri tima, rakti fyrst og fremst rætur til átakanna i Alþýðuflokknum, én ekki var séð á þessum tima, hvaða endalok þau kynnu að fá og hvaða afleiðingar þau myndu hafa. Þá þótti einnig rétt að biða úrslita bæjarstjórnarkosniriga, er áttu að fara fram i siðari hluta janúarmánaðar næstkomandi. Bráðabirgðasamkomulagið, sem gert var, var þvi aðeins bundið við afgreiðslu mála, sem ekki þótti hægt að láta bíða. Það fjallaði um afgreiðslu, fjár- laganna fyrst og fremst og ýmissa nýrra f járveitinga i sam- bandi við þau, m.a. til land- búnaðarins, sjávarútvegsins og alþýðutrygginganna. Samningar um öll hin stærri framtiðarmál voru látnir biða.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.