Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 44

Tíminn - 21.12.1972, Blaðsíða 44
44 TÍMINN JOLABLAÐ 1972 „Tíminn langa dregur drogu : Leirá í Leirársveit Sé um það spurt, hvaða hófðu- ból i Borgarfjarðarsýslu sunnan Skarðsheiðar hafði borið hæst hinar siðustu aldir, þá er þvi fljótsvarað: Það er tvimælalaust Leirá i Leirársveit. Vafalaust hafa þar alla tíðsetið -ikismenn, og um langl skeið var Leirá bújörð þeirra höfðingja, sem mest máttu sin innlendra manna. Þó er svo, að fatt segir af Leirá lengi fram eftir öldum. Vildisjörð hefur Leirá sennilega jafnan verið talin, en meðal hinna eftir- sóttustu höfuðbóla verður hún ekki fyrr en á seytjándu öld. Það er liklegasta orsök þess, hve gengi Leirár fer þá ört hækkandi, að um svipað leyti eykst til mikilla muna útvegur á Akranesi. Siðaskiptin brutu niður fjárhags- legt bolmagn þjóðarinnar, og konungsvaldið sölsaði undir sig flest það, sem arðvænlegt var. Skálholtsstóll varð fljótlega eftir siðaskiptin að afsala sér út- vegsjörðum þeim á Suðurnesjum, er honum höi'ðu lengi verið féþúfa og matarkista, og þegar hann var að lokum sviptur útgerðarað- stöðu á Keykjanesskaga að fullu og öllu, varð að leita annars staðar fyrir sér. Skipaskagi varð fyrir valinu. Þetta gerðist á dögum Brynjólfs biskups Sveins- sonar. Mjög samhliða þessu jókst mjög vegur Leirár, og hefur það vafalaust staðið i sambandi við hinar auknu fiskveiðar á Akranesi og umráðamenn Leirár þá þegar krækt sór þar i aðstöðu, scm mikils þótti um vert. Leirár getur að nokkru i Landnámu, og hét sá Oddgeir, sem þar bjó. En sagan segir, að granna hans, Hafnar-Ormi, hafi þótt þrönglent og keypt Oddgeir brott. Við það flutti hann bú sitt að Oddgeirshólum i Flóa. Siðan í'er litlum sögum af Leirá. Leirárbæhdur koma ekki við mannvig eða önnur stórtiðindi á söguöld, og i Sturlungu er Leirá alls ekki nefnd á nafn. Höfðingjar Sturlungaaldar áttu ekki þangað erindi, og enginn veit, hvar i flokki Leirárbóndi kann að hafa verið, eða hvort honum hefur auðnaztað sitja i friði að búi sinu á þeim hreðusömu timum. Söm er þögnin, þótt leitað sé i Biskupa- sögum. Það er loks, ef flett er upp i Lögmannsannál, að við sjáum, að Leirá er þó til. Þar segir við árið 1414: ,,Á bæ þeim, er á Leirá heitir, i Leirársveit, færðist úr stað bjarg eitt svo stórt, að það var sex faðmar i kringum og vel mannhátt. Hafði bjargið færzt úr sinni stöðu nær tólí' föðmum og þó mólbrekkt. Var bjargið aflangt og hafði að endilöngu fær sig. Var sem útibúrstóft að sjá, þar sem bjargið hafði áður verið." Allýkjukennd virðist þessi frá- licitislaðir. þar sem prcntsmiðja Magnúsar Stephensens var um nokkurt árabil. Sá bókamaður, er nú ælti allt |>að, scm þar var prentað, þættist sennilega nokkuð af bókaeign sinni. Ljósmynd: Páll Jónsson. hai'ði kirkjan eignazt þriðjung af heimalandi og útlendum Leirár, veiðiitak i Laxá og nokkuð bú- fénaðar. Seinna bættist við Akur- ey i Vogum, það er að segja Leirárey i Grunnafirði, skógaritök, jarðarpartar og sölvafjara i Belgsholti. Leirár- kirkju er smám saman að menn i héraði, Hallsteinn Höskuldsson á Hesti, Höskuldur Hallsteinsson, prestur á Melum, og Runólfur sýslumaður Höskuldsson á Læk. Þá má liklegt telja, að jörðin hafi verið vel setin og við hana lögð mikil rækt, og eru þar þá engjagarðar og vönduð landamerki, áveitur og eitt mesta ingjasetur landsins um langt skeið &9S82S sögn og eitthvað i ætt við fikni manna i furðusögur, likt og bryddi á skyldleika við Katanes- dýrir og fleiri fyrirbæri af þeirri tegundinni. Kn eitt sjáum við af' þessari frásögn: Leirá er höfuð- ból byggðarinnar sunnan undir Skarðsheiði og sveitin við þann stað kennd. Löngu áður en þetta gerðist var kirkja risin á Leirá og helguð l'étri postula. Mjög snemma áskotnast eitt og annað, og eftir þvi sem itök hennar verða fleiri og verðmætari, gerist það eftir- sóknarverðari að ná forráðum staðarins. Nafn Akureyjar ber með sér. til hvaða gagnsmuna hun hefur verið. Knginn veit þó. hve lengi þar hafa verið akrar sánir. en hæglega mætti það vera alllengi fram efti'r A fimmtándu öld eiga megin- hluta jarðarinnar hinir gildust Leirá í Leirársveit, sem um langt skeið var eitt hið mesta höfðingjasetur á landinu. stakkstæði girt. Litlu síðar er Leirá komin i hendur Brands lög- réltumanns Guðmundssonar, bróðursonar Stefáns biskups Jónssonar og tengdasonar Torfa sýslumanns i Klofa, og er það enn vitnisburður um veg jarðarinnar. Kftir Brand bjó þar sonur hans, sem Ólafur hét, en litlu siðar komst þangað Ogmundur lög- réttumaður, sonur Halls sýslu- manns i Hjörsey, er átti sonar- dóttur Torfa i Klofa að siðari konu. Allt virðist þetta hafa verið gildir menn. en eigi stórhöfð- ingjar. Kkki eru til tiltök, enda enginn skemmtilestur, að rekja lið fyrir lið, hverjir haft hafa umráð Leirár'. i þess stað skal þegar að þvi vikið, er Leirá varð eitt frægast höfðingjasetur á landi hér. Kr þar ekki yfir langt tímabil að hlaupa. Arni, sonur Odds biskups Kinarssonar, var kjörinn lög- maður árið 1631. Litlu siðar setti hann bú að Leirá og festi kaup á jörðinni. Með komu hans þangað hefst glæsilegasta timabilið i sögu Leirár. Arni Oddsson er ást- sælastur maður i lögmannsstétt á landi hér. og hann er sá maður, sem hæst ber i sögu landsins á seytjándu öld. ásamt Brynjólfi biskupi Sveinsyni. Veldur þar mestu andóf þeirra i Kópavogi, er islendingar voru kúgaðir til þess að sverja Danakonungum einvaldseiða. Það viðmám, er þeir veittu þar, hefur i þrjú hundruð ár orpið ljóma á nafn þeirra og búið þeim heiðurssæti við hlið þeirra islendinga, er bezt hafa staðið gegn erlendri ásælni. Á.rni lógmaður bjó á Leirá þrjá áratugi eða riflega það. Margt er kunnugt um hætti Arna Odds- sonar. Hann lét hringja kirkju- klukkum kvölds og morgna og hafa söng i kirkjunni, svo sem siður var á biskupsstólunum, og nær sem hann heyri nafn guðs nefnt, tók hann ofan höfuðfat sitt, segir i Fitjaannál. Um langaföstu fastaði hann alla föstudaga. Svo er og sagt, að aldrei kæmi maður að Leirá með hans vitund, hvort heldur var rikur eða snauður, svo að ekki væri honum beini unhinn. Sjálfur gekk hann á móti hverjum manni, sem að garði bar, ef hann mátti þvi við koma. Svo sem tuttugu minútna gang frá bænum á Leirá var frá fornu fari heit uppspretta, Leirárlaug. Leirárlaug var baðstaður, og á dögum Árna Magnússonar, fjörtiu árurn eftir daga Arna Oddssonar, voru torfgarðar um laugina, og við hana fáein sæti og tóft eða gerði, þar sem baðgestir afklæddust. Árni Oddsson fór til laugar, þegar honum þótti henta, likt og formenn höfðu gert, og i Leirárlaug lauk ævi hans. Föstu- dagskvöldið 10. marzmán. 1665 gekk hann einn að heiman til laugarinnar, án þess að aðrir menn vissu. Hann var sjálfur vanur að hringja kirkjuklukk- unum til söngs og bænagerðar, en i þetta skipti brást það. Þótti það undarlegt, og var farið að huga að honum. Flaut hann þá örendur á grúfu i lauginni. Var lik hans sveipað klæðum og borið á hurð heim til bæjar. Falls er von af fornu tré, og Arni Oddsson var kominn á áttræðisaldur. Kn dauði hans þótti mikil tiðindi og ill, og var þvi spáð, að aldrei myndi slikur maður sem hann sitja að Leirá. Kftir dauða Árna lögmanns kom að Leirá annar maður, sem frægur hefur orðið i sögum, þótt varla verði hann kallaður góð- frægur, Það var Jón Vigfússon — Bauka-Jón. Hann var af auðugu fólki kominn, sonarsonur Gisla lögmanns Hákonarsonar, og hugði að sjálfsögðu á frama. Ungur varð hann sýslumaður i Þverárþingi og fluttist að Leirá 1668, þar sem hann bjó siðan með miklum umsvifum i sextán ár. Kn Jón Vigfússon var ekki maður af þvi tagi, að hann sæti á friðstóli til lengdar. Sumarið 1670 lenti honum saman við danska skipstjórnar- menn i Straumfirði á Mýrum, hafði i heitingum við þá og ógnaði þeim með ófarnaði. Stóðu far- mönnunum hinn mesti stuggur af orðum sýslumanns, og var með naumindum. að þeir áræddu að láta úr höfn. Ferðin tókst ekki heldur betur en svo, að skipið strandaði við Vestur-Landey.jar á útsiglingu. Var þá ekki að sökum að spyrja: Þeir þóttust þess fullvissir. að sýslumaður Borg- firðinga væri galdramaður, sem leitt hefði yfir þá þessar ófarir með kunnáttu sinni. Þeir kærðu hann fyrir illar aðfarir Við sig og svo þungt var honum þetta mál i skauti. aö hann neyddist til þess að sverja fyrir alla forneskju á þingstað i héraðinu, þótt sýslu- maður væri. Kn ekki var ein báran stök. Tóbaksnotkun var fyrir skömmu
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64
Blaðsíða 65
Blaðsíða 66
Blaðsíða 67
Blaðsíða 68
Blaðsíða 69
Blaðsíða 70
Blaðsíða 71
Blaðsíða 72
Blaðsíða 73
Blaðsíða 74
Blaðsíða 75
Blaðsíða 76
Blaðsíða 77
Blaðsíða 78
Blaðsíða 79
Blaðsíða 80

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.