Tíminn - 04.07.1976, Blaðsíða 18

Tíminn - 04.07.1976, Blaðsíða 18
18 TlMIW Sunnudagur 4. júli 1976 ÍZHTITImR FTfiil Auðnuvegurinn Góðfús lesari. Það er mælt, aö ritsmiöum komiþað bezt alirahluta, ef aörir menn hæla ritum þeirra, þú getur þá imyndað þér feginleik minn, þegar mér bar að höndum það, sem ég nú mun segja þér: Eg reið um daginn hjá miklum mann- gnia, sem var kominn saman til að kaupa vöru á yfirboðsþingi. Eg reið að hópnum og stöðvaði hest minn. Þingið var ekki sett, og stóðu menn og töluöust viö. Þar var rætt um aldarfar, og hversu ilt það væri. „Abraham gamli." sagði maður einn i flokkinum og kallaði til öldungs nokkurs: sá var fátæklega búinn, en þó hrein- lega, og hvitur fyrir hærum. „Segðu oss nú, hvað þér viröist um aldarfar þetta: Heldurðu ekki, að álögur svo miklar muni eyöa landið? Hvenær ætli vér fáum ris- ið undir sliku? Hvað er ráð þitt oss til handa?" — Þá reis Abra- ham hinn gamli upp i sæti sinu og svaraði: „Ef yður fýsir að heyra mitt ráð, þá skal það verða stutt og gott, þvi hygginn maður ræöur hálfkveðna visu, segir snauði Rikharður". Nú beiddu allir hann ieinu hljóði að segja til hvað honum litist: sið- an slógu þeir hring um hann, en hann ttík til orða: „Satt hafið þér að mæla, kærir vinir. Skattarnir eru býsna þung- ir, og það væri þó sök sér, ef vér ættum ekki að gjalda öðrum en konunginum en aðrir skattar liggja á oss þar að auki, sem miður fer, og verða mörgum af oss örðugri. Leti tekur af oss tvö- faldan skatt, hégómaskapur þref- aldan ogheimskan fjórfaidan: en eitt er verst að þessum sköttum, og það er, að yfirvöldin geta ekki lækkað þá né létt þeim af. Nú nú samt. Heyrum á góö ráð. Gera mun mega eitthvað viö þetta eins og annað. Guö bjargar þeim sér sjálfur bjargar, segir Rikarður snauði. Ætli yður þætti sá ekki grimm- ur konungur, sem léti þegna slna vinna sér um tiunda part úr æfi þeirra? En letin leggur miklu meira undir sig af tíð vorri en það. Leti styttir lifdagana, þvi hún leiðir með sér sóttir. Leti er ryð þaö, sem eyðir fljótara en erf- iði slitur, en brúkaður lykill er bezt skygður, segir Ríkarður snauði.Elskirþu Hfið, þá eyð ekki tlð þinni, þvi það er spunnið úr henni. Hversu löngum tima eyö- um vér ekki einungis meö of- svefni um þörf vora fram? Vér hugsum ekki til orða Rfkarðar, þar hann segir: Sofandi refur fær sjaldan bráðar, og ntígur er svefntiminn I gröfinni. Sé nú tiðin dýrmætust allra hluta, þá er þaö hið mesta óhóf að eyða henni, þvi aldrei hittir þú horfna tið, og þaö, sem oss þykir nógur timi, er naumur timi, segir snauöi Rikarður. A fætur. Starf- aðueitthvaö, ogstarfaöueitthvað þarft. Vertu fljótur til vinnu þinn- ar. Þá afkastar þú miklu, þó þú gangir ekki fram af þér. Sigalegum manni verður alt þungt, ötulum alt létt. Fariröu seint á fætur, færöu stuttan dag; fyrenþúert alvarlega seztur viö, er fariö aö rökkva. Letin er svo seinfær, að örbirgð nær henni fljótt. Hastaðu á verk þitt, svo það hasti ekki á þig. Mogunstund hef- ir gull I mund. Snemma að hátta ogsnemma á fætur. Þaö hressir sál og likama, segir snauði Rfk- arður. Vér óskum og vonum, að aldar- far batni. En hvað dugir það? Nei, vér eigum aö bæta þaö sjálf- ir. Það bragð er ekki svo torvelt, sem vér hyggjum, ef vér nennum að taka á aflinu. Atorkan þarf ekki óskastundar. Sá sem ætlar ,að lifa á voninni, — hann verður aö deyja fastandi. Ekkert fæst fyrir ekki neitt. Hendurnar eru jarðnæðið mitt, segir snauði Rfk- aröur, en eg bæti viö, að jarðnæð- inu fylgja skattarnir. Sá, sem kann verknað, hann á býsna f jár- stofn, og sá, sem hefir atvinnu- veg, hann hefir heiöarlegt em- bætti og arðsamt, segir Rlkarður snauði. En verknaðurinn þarf vinnusamar hendur og atvinnu- Benjamin Franklin Jón Sigurösson Sennilega hefur enginn útlendur maður haft meiri áhrif á Jón Sigurðsson forseta en Benjamin Franklin. Þetta má m.a. ráða af þvi, að rétt eftir að ævi- saga Benjamins Franklin kom út i Dan- mörku, samin af dönskum presti, hófst Jón Sigurðsson handa um að þýða hana. Þetta gerðist árið 1837, en þá var Jón 26 ára gamall. Þýðing Jóns var svo gefin út af Bókmennta- félaginu 1839.1 formála fyrir þýðingunni segir Jón, að eftirtektarvert sé að heyra um frá- sagnir um menn, sem með frábærum dugnaði hafi komizt áfram og gert þjóð sinni gagn, og „hverja aðgerð þeir hafi valið til sliks, hvað þeim hafi auðnast að frámkvæma og hver aðdragandi hafi verið að framkvæmd þeirra. Slikar sögur hljóti að vekja alla þá, sem heyra þær og lesa, til að taka eftir, hvernig dæmi manna gæti kom- ið til nota, þar sem þeir eiga hlut að máli, og geta einnig vakið eftir- tekt manna á ýmsum hlutum, sem merki- legir eru og hver mað- ur ætti að vita grein á". Jón segir siðar i for- málanum, að Franklin prentari hafi verið ein- hver merkasti maður, sem sögur fara af. „Hvorki hafði hann tign né auð að styðjast við i upphafi, en ávann sér sjálfur hvort tveggja og varð oddviti þjóðar sinnar bæði i þekkingu og dugnaði. Á hún honum að þakka frelsi sitt að verulegu leyti, og allt það gott, sem af þvi hefur leitt. En auk þess á mann- kyn allt honum margt og mikið að þakka og mun orðstir hans vera uppi meðan veröldin stendur". Ævisögu Benjamins Franklin lætur Jón fylgja þýðingu á hinni frægu ritgerð hans, Auðnuvegurinn, en hana samdi hann undir dulnefninu Rikarður snauði. Timanum finnst það viðeigandi i tilefni af 200 ára af- mæli Bandarikjanna, að endurprenta þessa þýðingu Jóns Sigurðs- sonar, þvi að hún mun túlka vel sameiginlega lifsspeki mestu leið- toga, sem Bandarikin og ísland hafa átt. vegurinn gaumgæfni, þvl annars hrökkur hvorugt fyrir sköttunum. Sértu iöinn, verður þér ekki sultur að bana, þvi hjá iðnum manni kemur sultur á skjáinn, en aldrei inn úr dyrum, segir Rikaröur. Ekki koma heldur réttarþjónar inn úr dyrum hans (til aö taka skatt af honum meö ofriki), þvl iðni rýrir skuldir, en hingsið eyk- ur þær. Þó þér ekki hafi hepnast að finna dalakút né aö fá arf eftir frændur þina, láttu það ekki á sér festa. Minstu þess, aö iönin er móðir gæfunnar. ötul) maður hefir mestan gróða. Alt gefur guð þeim iðjusama. Plægöu langt og djíipt, meöan lati Simbi líirir, þá færöu nóg handa þér og aflögu handa öörum, segir Rfkaröur snauði. Vindu i dag, því þú veizt ekki, hvað veröa kann á morgun. Eitt i dag er betra en tvent á morgun, segir snauði Rfkarður, og fresta þú ekki til morguns þvi, sem þú mátt gert hafa i dag. Ef þú ættir góðan husbónda, mundir þu þá ekki skammast þin að láta hann hitta þig meö hendur i vösum? En nú ertu sjálfur herra þinn: þess heldur máttu þá skammast þln aö hitta sjálfan þig latan og iðjulausan, þar sem þú hefir svo mikið að starfa fyrir sjálfan þig og þina, fyrir konung þinn og föðurland. Vertu kvikur viö vinnu þina, en klemdu ekki fingurna. Ef kötturinn hefði vetlinga, veiddi hann ekki mýs, segir snauði Rikaröur. Satt er þaö, mikið er að vinna i veröld- inni, og vera má, þú hafir eitt- hvað handa á milli: vertu þá fast- ur við, og þá gengur fljtítt á. Dropinn holar steininn. Smám saman nartaði músin sundur reiptaglið. Smá högg fella stór tré, segir Rikarður snauði. Mér heyrist sem nokkrir yðar segi: Megum vér þá aldrei fara i hægðum vorum? Megum vér aldrei taka á oss náðir? Eg svara: Jú, en heyriö, vinir, hvað snauöi Rikaröur segir: Ef þú vilt fá náðir, þá notaðu daginn vel. Onýttu ekki eyktina, meðan þu ert dviss um stundina. Gdður náðatlmi er sá timi, sem gera má margt gott á. Iðinn maður hefir nóga náðartima, en lati Simbi hefir þá aldrei, þvi Rlkarði þykir þaö tvent ólfkt aö hafa náðatlma ogaðhafa náðiralla daga. Marg- ur ætlaði ómakslaust að lifa af viti sinu, en eigurnar hrukku upp af, og maöurinn hrökk niður af. Iðnin aftur á móti veitir manni hagsældir, nægtir og viröing. Forðastu skemtaninaT~þá munfir sjá, hve ákaflega hún eltir þig.. Iöin köngurvofa vefur mestan' vef, segir Rfkharður, og nú býður hver maður mér goðan dag að fyrra bragði, siðan eg eignaöist eina kú og eina á. II. En vinir góðir. Þaö er ekki ein- hlltt, að vér séum iönir: vér verð- um þar að auki að vera stöðugir, fastheldnir og aðgætnir: vér verðum að lita sjálfir eftir þvi, sem vort er, og ekki ætla ofmjög upp á aöra. Að flytja oft bú og flytja oft tré sá eg sjaldan verða fyrir þrifum, segir Rikarður snauði. Þrír flutningar eru á við einn bruna. Vertu við vinnu þúia, segir hann annarsstaðar, þa verður einnig vinnan hjá þér. Ef þú vilt, að erindi þinu verði vel lokiö, þá farðu sjálfur, en ef þú hirðir ekki um það, þá sendu ann- an. Ef þú vilt plægja þér inn pen- inga, þá plægðu sjálfur. Augu húsbóndans gera meira en hend- ur hans báöar. Ekki aö hiröa er verra en ekkiaðkunna. Haf gátá hjúum þinum: annars færðu þeim lyklana aö peningahirzlu þinni. Margur maður hefir liðiö tjón fyr- ir það, hann treysti ofmjög trú- mensku annara. tkaupskap þess- arar veraldar á vantrúin að bjarga þér en ekki trúin. Hver hefir gott af að sjá um sitt. Viljir þú eignast trúan þjón, sem þér sé geðfeldur, þá þjónaðuþér sjálfur. Litill brestur gerir oft stóran skaða. Af naglaleysi týndist skeifan: af skeifuleysi týndist hesturinn: af hestleysi týndist riddarinn: fjandmaður hans náöi honum og drap hann: það kom alt af þvf, hann hirti ekki hestsktí- naglann, segir Rikharöur snauði. III. Þetta nægir nú, vinir góðir, um iðni þá og aðgætni, sem vér verð- um að stunda I öllu: en vér verö- um einnig að stunda sparsemi, ef vér viljum vera vissir um að hafa nokkurt gagn af iðninni. Sá, sem ekki kann að fara vel með ávinn- ing sinn, hann má vinna eins og húðarjálkur alla sina lifdaga, þvi hann deyr samt öllum hvimleið- ur. Feitt boröhald gerir magran arf. Margur gekk frá jörð sinni, af þvi konan gleymdi aö spinna og vefa vegna kaffisins og maðurinn að slá og rtía vegna flöskunnar, segir Rikarður. Víljir þú eiga peninga, þá hugsaðu eins rfkt um að spara eins og um að safna. Sá, sem ekki geymir einskildinginn, eignast aldrei tviskildinginn. Aldrei græddi Spánn á Vestur- heimi, þvi ávalt gekk meira út en inn. Þess vegna er bezt, vinir mlnir, 'áð hætta öllum þessum hégóma- kostnaöi: þá munuö þér ekki þurfa að kvarta svo mjög yfir ald- arfarinu, sköttunum og búskapn- um. Lauslæti, drykkjusvall og prettir þyngja neyöina, en létta pyngjuna. Þaö, sem ein heimska kostar, er nóg handa tveimur börnum. Þú heldur kannske, aö dalitil hressing, dálitill kaffisopi, dálitið betri föt, dálitið sælgæti einstaka sinnum muni engu en gáðu aö þvi, að margt smátt gerir eitt stórt. Varaöu þig á smákostn- aði. Litill leki sökkur stóru skipi, segir Rikarður, og matvendni leitar aö vonarvöl. Hinn heimski heldur veizlu, en vinn vitri lætur bjóða sér. Þér eruð komnir hingað á yfir- boðsþingið, vinir minir, og sjáið, að hér á að selja ýmislegt skran, skrautvöru oghégóma. Þér segið, að þetta séu góðir hlutir, en gáið þér að yður, að þeir verði yður ekki vondir hlutir. Þér hyggist að fá góð kaup, og vera má, yður hepnist að ná kaupi á ýmsu undir verði þess: en það er yður of dýrt samt,ef þér þarfnistþess ekki. Ef þú kaupir þaö, sem þú þarfnast ekki, þá neyðistu til að selja það, sem þú þarfnast. Hugsaðu þig ávalt um góö- kaupin, segir Rfkarður snauöi. Má vera, sú sé meining hans, að verðið sé ekki eins gott og látið er i veðri vaka, eða þá hitt, að þú munir tefjast frá skylduverkum þinum og þar muni þér verða tjón að, þvi á öðrum stað segir hann: Góð kaup gera mörgum manni tjón, og enn, heimska er að kaupa það, sem gjalda má fyrir bæði guli og gremi. Heimska þessi verður þó alþýðu daglega á yfirboðsþingum, af þvi hún gleymir þvi sem Rikarður segir. Til þess að bera silkiö utan á sér ganga margir með soltinn maga og kona og börn eiga ekki mál- ungi matar. Silki og flauel slökkva eld á arni, segir Rfkarður snauði. Hvorugt þessara hluta er mönnum nauðsyn né hagsæld, og þó eru margir aö kvelja sig til að afla þeirra, af því þeir eru fagrir áhtum. Heimska þessi flær oft auðuga menn, svo þeir verða aö siðustu að taka lán hjá þeim, sem þeir fyrirlitu áöur, en þeir hafa komið' undir sig fótunum með iðni og sparsemi. Af þessu er auðsætt að hærri er bóndi uppréttur en höfðingi á knjám, eins og Rlkarö- ur segir:Vera má, að sumir hafi átt góðan stofn f fyrstu: en þeim bættist hann sofandi, og þeir hugsuðu ekki um, að hann var þannig undir kominn. Nú er dag- ur, segja þeir, nóttin kemur ei bráðlega: þar sem mikið er fyrir til aftektar, þar munar ekki" umhvaðeittsmáræði. En —taktu alt jafnt mjöl úr tunnunni og bættu engu i aftur, þá sérðu bráö- um botninn, segir Rikarður, og Framhald á bls. 23

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.