Náttúrufræðingurinn

Årgang

Náttúrufræðingurinn - 1985, Side 92

Náttúrufræðingurinn - 1985, Side 92
1719—1730, og ártalið sé misritun fyrir 1721. MYNDUNSTÓRÁR I kaflanum um myndun Stórár var komist að þeirri niðurstöðu að Stórá hefði orðið til í Jökulsárhlaupi í árs- byrjun 1729. Og í framhaldi af því voru færð rök fyrir því að á árunum 1726—1729 hefði orðið landsig í Kelduhverfi. Heimildirnar nýju virð- ast í fljótu bragði kollvarpa báðum þessum niðurstöðum. Lítum fyrst á myndun Stórár. Þings- vitnin sýna að bændur í Ási, Byrgi, Tóvegg og Hóli hafa nytjað engjar á Kelduhverfissandi fram til ársins 1718. Sumarið 1719 tekur fyrir þessar nytjar vegna „ýmsra farvega, sem (Jökulsá) í gegnum sandinn gjört hafi, hvörjir til yfirferðar hafi verið ófærir.“ Vorið 1722 er beinlínis sagt að megin áin sé í þessa farvegi komin. Flestar eða allar engjar og ítök þessara jarða munu hafa verið utan við Þórunnarsel. Far- vegirnir, sem hindruðu för út á engj- arnar, hafa því verið á milli Kelduness og Þórunnarsels (þ.e. Stórárfarvegur eða Kílfarvegur). Þar með hefur verið afsannað það sem áður var „sannað,“ að Stórá hafi myndast í ársbyrjun 1729. Þetta hefur gerst 10 árum fyrr (1719-22). Þegar kafað er náið ofan í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, má raunar sjá að nokkur aðdragandi hefur verið að þessum breytingum. Þegar árið 1712 hefur kvísl úr Jökulsá runnið einhvers staðar niður Keldu- ness engjar, a.m.k. þegar flóð og klakastíflur komu í ána. Þessi kvísl hefur ekki verið svo vatnsmikil, að hún hafi hindrað heyflutninga af engjum. Arnór Sigurjónsson (1967) segir að dýrmætustu engjar Keldhverfinga hafi að fornu verið fyrir ofan Keldunes. Þetta er líklega rétt til getið, og hafa engjarnar þá verið í sigskálinni fornu, þar sem stöðuvatnið myndaðist síðar. Það svæði var að mestu í landi Áss. í Jarðabókinni segir (bls. 299 og 291): Engið (í Ási) er mjög votunnið, því hefur og spillt Jökulsá í einu stóru jökulhlaupi fyrir vel 20 árum og eyði- lagði það meir en til helminga, senr síðan hefur ekki upp sprottið og er nú blásandur. Munnmæli eru að þessi jörð, Hóll, hafi átt land að Jökulsá, sem nú eru eyði- sandar, og er það til líkinda hér um, að skammt frá ánni eru nokkrar meltorfur sem kallast Hólseyjar, og rómast að Hólsmenn hafi í þá daga brúkað sel- veiði í Jökulsá fyrir sínu landi, en ekki hefur það verið í þeirra manna minni, sem nú eru á dögum. Þessi orð benda til að árið 1712 hafi verið blásandar þar sem stöðuvatnið myndaðist síðar, þrátt fyrir að kvísl úr Jökulsá hafi verið farin að leita þangað vestur. Arnór dregur þá rökréttu ályktun af orðum Jarðabókarinnar, að engjarnar hafi eyðilagst í hlaupunum 1684—85. Fullt eins líklegt er að það hafi verið fyrr, t.d. 1655. A. m. k. hljóta engjarnar að hafa farið mjög illa í því hlaupi. Jarðvegssnið úr sigskál- inni gætu e. t. v. varpað ljósi á þetta mál. LANDSIG OG ELDVIRKNI í ljósi þessara nýju heimilda þarf að endurskoða það sem sagt var um landsig í Kelduhverfi í Mývatnseldum 1724—1729. Ekki er hægt að fullyrða að stöðuvatnið milli Kelduness og Veggjarenda hafi myndast í hlaupun- um 1719-20. Hugsanlegt er að Jök- ulsá hafi fyrst eftir hlaupin runnið í tiltölulega þröngum farvegi frá mis- 186

x

Náttúrufræðingurinn

Direkte link

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.