Samvinnan - 01.04.1970, Blaðsíða 35

r Guttormur Sigbjarnarson í Iv.'f «A niíí. —^ im Ár
1 icii aw njji 1111 jJf C'
11 iisskilyroui
Orðin náttúruvernd og náttúru-
spjöll hefur borið mjög á góma
á undanförnum mánuðum, bæði í
sambandi við fyrirhugaðar virkj-
anir og ýmsar aðrar athafnir
manna hér á landi. Ræður og rit
um þessi mál bera það þó með sér,
að nærri því öngvir tveir leggja
sömu merkingu í framangreind
orð. Merking þeirra í málinu er
því orðin harla óljós, eins og svo
oft vill verða um þau orð, sem
komast í tízku eða verða að póli-
tískum slagorðum. Orðin náttúru-
vernd og náttúruspjöll eru oft
notuð til að þjóna einhverjum
ákveðnum tilgangi, svo sem hug-
sjónum, óskhyggju, efnahagslegri
sérhyggju eða þá sem liður í
hagsmunabaráttu á milli byggð-
arlaga eða stétta. Þessum mis-
munandi sjónarmiðum má í gróf-
um dráttum skipta niður í sex
flokka:
1. Óskhyggjan um að endurreisa
það ísland, sem landnáms-
mennirnir komu að.
2. Viðleitnin til að gera núver-
andi ástand varanlegt.
3. Sérhyggja fyrir einstökum
þáttum núverandi náttúrufars.
4. Baráttan milli gamalla og
nýrra atvinnugreina.
5. Efnahagsleg sérhyggja.
6. Nýskipun landsins til að gera
það byggilegra og fegurra.
Nánar verður vikið að þessari
flokkun síðar í þessari grein, en
áður en lengra er haldið er nauð-
synlegt að gera sér grein fyrir
nokkrum náttúrufræðilegum stað-
reyndum.
Náttúran er síbreytileg í sjálfri
sér, bæði hin dauða og hin lif-
andi. Breytingahraðinn er að vísu
oft það hægur, að mannlegt auga
á erfitt með að greina breyting-
arnar. Jarðsagan fræðir okkur
um, að hvað eftir annað hafa
heilar fjallakeðjur, sem spanna
hálfan hnöttinn, risið úr sæ og
g-tæft við himin, en síðan hafa
þær rofnað niður og máðst út og
horfið aftur á jarðsögulega
skömmum tíma. Heil meginlönd
hefur jafnvel rekið fram og aftur
í jarðskorpunni. Hin lífræna
náttúra breytist þó margfalt hrað-
ar heldur en hin dauða, sérstak-
lega hinar þróaðri lífstegundir
og þá auðvitað að manninum
meðtöldum. Lífverurnar hafa á
hverjum tíma leitazt við að ná
ríkjandi jafnvægi sín á milli.
Þetta jafnvægi er þó ákaflega
háð ytri aðstæðum, svo sem veðr-
áttu og landfræðilegum staðhátt-
um. Þessar ytri aðstæður eru þó
sífelldum breytingum undirorpn-
ar, svo að slíkt jafnvægisástand
hefur alltaf reynzt og mun alltaf
reynast ákaflega skammvinnt.
Lífsbarátta og þróun mann-
kynsins hefur á engan hátt verið
undantekning frá þessum náttúru-
lögmálum, og þau hafa tvímæla-
laust stuðlað að framþróun þess,
því að maðurinn hefur stöðugt
þurft að laga sig að nýjum nátt-
úrufarslegum aðstæðum. Mann-
kynið sjálft hefur í síauknum
mæli gerzt hinn stórfelldasti
breytingavaldur á náttúrufari
móður jarðar, eftir að því óx
fiskur um hrygg að þroska og
vitsmunum, þannig að breytinga-
hraðinn margfaldast stöðugt
vegna athafnasemi þess. Jafn-
framt því sem mannkynið hefur
stöðugt verið að breyta sínu eigin
umhverfi, hefur það valdið stór-
kostlegum breytingum á lífsskil-
yrðum annarra lífvera á jörðinni,
þannig að sumum lífstegundum
hefur fjölgað gífurlega fyrir til-
stilli mannsins, meðan öðrum
tegundum hefur fækkað stórlega
eða þá alveg horfið af sjónarsvið-
inu, samanber loðfílinn og geir-
fuglinn.
Sérhver lífstegund hefur þann
fjölgunarmátt í sjálfri sér, að
það er fyrst og fremst fæðuöfl-
unarmöguleikinn sem er ákvarð-
andi fyrir fjölda hverrar tegund-
ar. Einstaklingafjöldi tegundar-
innar hraðvex því með aukinni
fæðu, en minnkar að sama skapi
sem fæðan fer þverrandi. Fjölg-
un svartbaksins er gott dæmi um
slíka þróun. Hann lifir nú mikið
á fiskúrgangi og öðru því sem
til fellur í kringum þéttbýlis-
svæðin við sjávarsíðuna. Hann er
ekki lengur háður sinni gömlu
fæðu, heldur getur hann gengið
svo nærri henni, að við útrým-
:ngu liggur, eins og dæmið um
æðarfuglinn sýnir.
Sömu lögmál gilda vissulega
einnig um manninn. Mannfjöld-
inn á jörðinni hefur ákvarðazt
af fæðuöflunarmöguleikum hans
með þeim atvinnuháttum, sem
voru ríkjandi á hverjum tíma.
Fólksfjölgunin í heiminum hef-
ur því stöðugt byggzt á framför-
um á atvinnuháttum og á tækni-
legum nýjungum. Stærstu fram-
faraskrefin á þeirri braut hafa
reynzt tilkoma kvikfjárræktar-
innar, akuryrkjunnar og iðnvæð-
ingarinnar. Alls staðar þar sem
stöðnun varð í framþróun at-
vinnuveganna hefur fólksfjölg-
unin stöðvazt, eins og íslending-
um ætti að vera bezt kunnugt um.
Mannfjöldinn á íslandi tók til-
tölulega litlum breytingum allt
frá því um 1100 og fram undir
síðastliðin aldamót. Árferðið,
fæðuöflunarmöguleikinn, réð því,
hvort fólkinu fjölgaði eða fækk-
aði á hverjum tíma. Á þessari öld
hefur orðið mikil fólksfjölgun á
íslandi. Hún byggist fyrst og
fremst á endurbættri atvinnu-
tækni á sviði eldri atvinnuvega,
landbúnaðar og sjávarútvegs.
Iðnvæðingin hefur átt fremur
örðugt uppdráttar hér á landi,
enda hefur ekki verið svo ýkja-
rnikil þörf fyrir hana, vegna þess
að aukin tækni á sviði eldri at-
vinnuveganna hefur gert þeim
Eyjubakkafoss i Jökulsd i Fljótsdal. SnœjeU í baksýn. Stiflan, sem myndaði
Eyjabakkalón, yrði byggð skammt fyrir ofan fossbrúnina.
kleift að taka á móti fólksfjölg-
uninni.
Það mun nú vera samdóma álit
allra þeirra er gerst þekkja til,
að bæði landbúnaður og sjávar-
útvegur séu óðfluga að nálgast
það stig, að um gjörnýtingu sé að
ræða í þeim atvinnugreinum.
Þær geti því ekki tekið við öllu
meiri fólksfjölda en nú er. ís-
lenzk þjóð er því í þeim vanda
stödd, að hún á tæpast nema um
tvo kosti að velja. Annar er sá
að tileinka sér iðnvæðingu og
stóriðju hins tækniþróaða hluta
heims til þess að skapa skilyrði
til að taka á móti fólksfjölgun-
inni í landinu. Hinn er sá að láta
fólksfjöldann í landinu ráðast af
framleiðslugetu eldri atvinnuveg-
anna, en það mundi leiða til þess,
að annaðhvort brottflutningur
fólks af landinu eða þá versnandi
lífskjör, ásamt hungurvofunni,
sæju um vaxandi fólksfjölda.
Báðir síðastnefndir kostir eru vel
kunnir úr íslandssögunni, og hef-
ur hvorugur þeirra þótt þar fag-
urt fordæmi.
Þessi inngangsorð eru nú orðin
ærið löng, en að mínu viti eru
þau nauðsynleg forsenda þess, að
unnt sé að ræða náttúruvernd
og náttúruspjöll á raunhæfum
grundvelli. Sérstaklega eru það
tvö atriði, sem vert er að hafa í
huga, en þau eru síbreytileiki
náttúrunnar í sjálfri sér og lífs-
skilyrði fólksins í landinu. Eins
og ég veik að í upphafi, mátti
skipta þeim mismunandi skiln-
ingi, sem lagður er í hugtökin
náttúruvernd og náttúruspjöll,
niður í sex sundurleita flokka.
Skal nú hver þeirra ræddur
nokkuð fyrir sig, kostir hans og
gallar, þó að fimm þeir fyrst-
nefndu séu annaðhvort ófram-
kvæmanlegir eða þá miðist við
hagsmunabaráttu, sem lítið á
skylt við náttúruvernd.
1. Óskhyggjan um að endurreisa
það ísland, sem landnámsmenn-
irnir komu að, fær ekki staðizt,
vegna þess að það ísland byggð-
ist á því, að hvorki menn né hús-
dýr lifðu í landinu. Hvort tveggja
yrði því að hverfa á braut, ef því
marki ætti að verða náð. Samt
sem áður væri það ólíklegt þrátt
fyrir það, vegna þess að hinar
ytri náttúrufræðilegu aðstæður
hafa einnig breytzt. Þessi ósk-
hyggja er því óraunhæf ættjarð-
arrómantík, sem eigi fær staðizt,
og því óþarfi að ræða hana
frekar.
2. Viðleitnin til að gera nú-
verandi ástand varanlegt er bæði
gamalt og nýtt viðhorf. Það hef-
ur alltaf verið til stór hópur
manna, sem hefur talið hið ríkj-
andi ástand æskuára sinna hið
eina rétta og sanna. Þeir voru og
eru algerlega andvígir öllum nýj-
35