Tímarit lögfræðinga - 01.10.2001, Blaðsíða 21

sýn, samræmingu og samvinnu allra þeirra stjórnvalda og sérfræðinga sem
þurfa að fjalla um framkvæmdir sem áhrif hafa á umhverfið. Stjórnsýsla flestra
ríkja er með þeim hætti að málaflokkum og ábyrgð á þeim er skipt á ráðuneyti
og stofnanir sem mynda „múra“ í stjórnkerfunum og því fer fjarri að einungis
sé fjallað um umhverfismál, eða framkvæmdir sem hafa áhrif á umhverfið, í
þeim ráðuneytum eða stofnunum sem kenndar eru við umhverfið eða einstaka
þætti þess.51 Mat á umhverfisáhrifum tryggir, og á að tryggja, ákveðna sam-
ræmingu og upplýsingaflæði. Vinnubrögð sem þessi draga úr líkunum á því að
ekki sé tekið tillit til einhverra þátta sem gætu haft áhrif á umhverfið og auka
jafnframt möguleikana á að mótvægisaðgerðum sem draga úr umhverfisáhrif-
um sé beitt, einkum og sér í lagi þeim sem eru ólögákveðnar.
Loks, í þriðja lagi, er tilgangur mats á umhverfisáhrifum að tryggja opna og
gagnsæja umfjöllun um áætlaðar framkvæmdir og ákvarðanatöku þeim tengda,
m.a. með því að auðvelda almenningi, þ.m.t. félögum og félagasamtökum sem
láta sig umhverfísmál varða, aðgang að upplýsingum um fyrirhugaðar fram-
kvæmdir, eða stefnumarkandi áætlanir, og ætluð áhrif þeirra á umhverfið áður
en lokaákvarðanir eru teknar, svo og að tryggja þessum aðilum rétt til þess að
taka þátt í málsmeðferðinni.
Þrískipting á tilgangi mats á umhverfísáhrifum er undirstrikuð í 1. gr. laga nr.
106/2000 um mat á umhverfisáhrifum eins og fram kemur í kafla 4.1.
Hafa verður í huga að meginreglan er sú að athafna- og atvinnufrelsi ríkir og
framkvæmdir, sem ekki eru beinlínis bannaðar eða takmarkaðar samkvæmt
lögum eða eðli máls, eru heimilar.52 Þrátt fyrir þetta eru ýmsar framkvæmdir
háðar opinberum leyfum og eftirliti. Tilgangur mats á umhverfisáhrifum er í
sjálfu sér ekki að hefta athafna- og atvinnufrelsið þótt niðurstaða mats á um-
hverfisáhrifum ætti, a.m.k. í einhverjum tilvikum, að hafa þau áhrif að það tak-
markist að einhverju leyti. Hins vegar verða lög sem innihalda efnisreglur
umhverfisvemdar og heimildir einstakra leyfísveitenda53 að gera ráð fyrir
möguleika á slíkri takmörkun ef umhverfisáhrif tiltekinnar framkvæmdar em
talin óásættanleg til lengri tíma litið eða ef viðkomandi framkvæmd er talin
hafa í för með sér óásættanlega áhættu m.t.t. umhverfisins og einstakra þátta
þess.54
51 Sjá nánari umfjöllun t.d. í 8. kafla í Agenda 21. http://www.igc.apc.org/habitat/agenda21/ch-
08.html
52 Sjá nánar Starfsskilyrði stjómvalda, Forsætisráðuneytið, Reykjavík, 1999, bls. 17-20. Sjá einn-
ig dóm Hæstaréttar frá 13. apríl 2000, Stjörnugrísmáliðfyrra. Nánar er vikið að dóminum í 6. kafla.
53 Ef vikið er að íslenskum rétti má nefna vatnalög nr. 15/1923, lög nr. 3/1955 um skógrækt, lög
nr. 17/1965 um landgræðslu. orkulög nr. 58/1967, lög nr. 36/1974 um vemdun Mývatns og Laxár
í Suður-Þingeyjarsýslu, lög nr. 60/1981 um raforkuver, lög nr. 42/1983 um Landsvirkjun, skipu-
lags- og byggingarlög nr. 73/1997, lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, lög nr.
57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og lög nr. 44/1999 um náttúmvernd, svo
nokkur dæmi séu tekin.
54 Sjá einnig rökstuðning í H 1997 2488.
169