Frjáls verslun - 01.03.2004, Blaðsíða 20

FORSÍSUGREIN - FÁKEPPNI DG HRINGAMYNDUN
Hvers konar vald?
Förum yfir nokkrar tegundir af valdi sem fylgir í]ár-
magni og markaðsráðandi stöðu. Höfum samt á bak
við eyrað hið þrískipta vald; löggjafarvald, fram-
kvæmdavald og dómsvald.
1. BOÐVALD. Fjármagni fylgja völd innan fyrirtækja í sam-
ræmi við eign. Eigendur fyrirtækis geta í kraftí þess valds,
sem eignarétturinn veitir, „stýrt fyrirtækinu" og skipað fyrir
innan þess og í dótturfélögum þess. í almenningshluta-
félögum er þó hlutverk stjórna að ráða forstjóra, sinna eftír-
litshlutverki og taka þátt í stefnumótun. Forsljórinn fer þá
með hið beina boðvald og vald stjórnarmanna verður meira
í formi áhrifavalds. Hið beina boðvald liggur þó hjá stjórn-
inni kastíst í kekki og á það reyni.
2. ÁHRIFAVALD. Davíð Oddsson hefur sagt að hann hafi
áhrifavald sem forsætisráðherra en sem borgarstjóri hefði
hann haft boðvald. Eigendur stórra markaðsráðandi fyrir-
tækja geta auðvitað haft áhrifavald gagnvart þingmönnum
og embættísmönnum með hagsmunapotí í gegnum hags-
munasamtök C,lobbýisma“). Ekki síst ef þau styrkja stjórn-
málaflokka flárhagslega og eiga þannig hönk upp í bakið á
stjórnmálamönnum.
3. HRÆÐSLUVALD. Markaðsráðandi stórfyrirtæki getur
hótað viðskiptavinum (td. framleiðendum og birgjum) að
„henda þeim út á stétt“ fari þeir ekki í einu og öllu að óskum
þeirra í verði og öðrum kjörum. „Ef þið eruð með kjaft þá
seljum við ekki vörurnar ykkar!“ Oftar en ekki hefur sá
orðrómur verið uppi að Baugur hafi notað þessa taktík. Á
móti má spytja: Er eigandi verslunar skyldugur að selja frá
hvaða framleiðanda sem er? Ber hann ekki fyrst og fremst
skyldur gagnvart neytendum og tekur áhættuna af því að
hafa ekki ákveðna vöru á boðstólum.
4. AUGLÝSINGAVALD. Ef fyrirtækið er sterkur auglýsandi
getur það haft úrslitaáhrif á tilvist ijölmiðla með þvi að
auglýsa alls ekki í ákveðnum ijölmiðlum. Baugsveldið
auglýstí nánast ekkert í gamla DV (sem fór á höfuðið) eftír
að Baugur fór inn í Fréttablaðið og hefur sömuleiðis sára-
lítið auglýst í Morgunblaðinu. Að lokum hlýtur fyrirtækið
þó að auglýsa þar sem það heldur að best sé að auglýsa.
5. VALD FJÁRMÁIAFYRFRTÆKJA. Banki, sem hefur
lánað fyrirtæki mikið fé, hefur augljóslega mikið vald innan
fyrirtækisins þegar hagur þess versnar. Bankinn hótar þá
hugsanlega að skrúfa fyrir frekari lánveitingar og getur
þannig haft úrslitavald yfir örlögum þess - ef um tíma-
bundna erfiðleika er að ræða. Séu erfiðleikarnar langvar-
andi og fjárhagsstaðan léleg eru það auðvitað eigendurnir
sjálfir og viðskiptavinirnir sem hafa haft úrslitavaldið.
6. VHJINN TIL VALDBEITINGAR. Það er mjög mis-
jafnt hvað stór og markaðsráðandi fyrirtæki eru tilbúin
að beita valdi sínu þótt þau hafi alla burði til þess.
Reynslan er þó sú að sá sterki setur yfirleitt reglurnar.
Sterkt dagblað - sem allir vilja ólmir auglýsa í - getur t.d.
sett strangari reglur um greiðslur (beðið um
staðgreiðslu) en veikt dagblað sem berst ævinlega í
bökkum.
7. MARKAÐSRÁÐANDI í SKFÓU RÍKISVALDS. Með
innflutningshöftum og hömlum stjórnvalda geta sum
fyrirtæki orðið stór og markaðsráðandi í skjóli ríkis-
valds. Höfum hugfast að aðgangstakmarkanir á markaði
þrífast yfirleitt ekki öðru vísi en í skjóli stjórnvalda og
lögverndar.
8. NEYTENDAVALD. Stór markaðsráðandi fyrirtæki
sækja vald sitt til neytenda og viðskiptavina. Án þeirra
verður ekkert fyrirtæki stórt. Það eru neytendur sem
gera fyrirtæki stór. Ekki þingmenn eða reglur sem segja
við hvern eigi að skipta.
En hafa íslenskir auðmenn hrifsað til sín völd af stjórnmála-
mönnum, löggjafarþinginu? Erfitt er að sjá hvernig það
hefur gerst. En auðvitað missa þingmenn völd í ríkisfyrir-
tækjum sem eru seld. Það verður ekki bæði sleppt og
haldið. Þegar stjórnmálamenn selja ríkisfyrirtæki, afnema
innflutningshöft, kvóta og aðrar þær hömlur sem þeir hafa
sett á viðskipti eru þeir augljóslega að draga úr afskiptum
sínum og völdum. Það segir sig sjálft.
IVIissa völd með milliríkja-samningum Þegar skrifað var
undir EFTA-samninginn um fríverslun fyrir um 35 árum var
verið að draga úr völdum stjórnmálamanna. Þegar EES-
samningurinn náðist í október 1991 var sömuleiðis verið að
draga úr völdum stjórnmálamanna. EES-samningurinn
gengur út á frjálst flæði vöru og þjónustu, vinnuafls og fiár-
magns á innri markaði Evrópu. Það síðastnefnda, hið frjálsa
flæði fjármagns, er t.d. undirstaða hinnar miklu útrásar
íslenskra fyrirtækja.
En ekki fer á milli mála að með EES-samningnum afsöluðu
íslenskir stjórnmálamenn sér ákveðnum völdum þar sem
reglur á milli landa voru samræmdar. Þannig kvartaði t.d.
Geir Haarde fjármálaráðherra yfir því í sjónvarpsfréttum
nýlega að völd ESA, eftirlitsstofnunar EFTA, væru of mikil.
Tilefnið var að íslensk erfðagreining hafði afþakkað ríkis-
ábyrgð til fyrirtækisins en eftirlitsstofnunin var með það mál
til skoðunar og fór forstöðumaður hennar að munnhöggvast
við forsætisráðherra um gang mála þegar fyrir lá að beiðnin
yrði dregin til baka. [H
20