Teningur - 01.05.1987, Blaðsíða 33

Teningur - 01.05.1987, Blaðsíða 33
hátt alger nýjung fyrir evrópska menn- ingu. Sú staðreynd að alþjóðleg sið- menning hefur í langan tíma átt upptök sín í Evrópu, hefur viðhaldið þeirri blekkingu að evrópsk menning væri í raun og sannleika heimsmenning. For- skot hennar fram yfir aðrar menningar- hefðir virtist staðfesta þessa skoðun. Enn fremur var sjálf viðkynningin við aðrar menningarhefðir ávöxtur þessa forskots og í víðara skilningi ávöxtur vestrænna vísinda. Var það ekki Evrópa sem fann upp sagnfræðina, landafræðina, þjóð- fræðina og félagsfræðina í sinni skýru vísindalegu mynd ? En þessi viðkynning við aðrar menningarhefðir hefur verið menningu okkar alveg jafn mikil þol- raun; og enn höfum við ekki gert okkur grein fyrir öllum afleiðingum hennar. Það er ekki auðvelt að halda áfram að vera maður sjálfur og sýna öðrum menn- ingarhefðum umburðarlyndi. Hversu mjög svo sem við kunnum að hneigjast að framandi menningu - hvort sem það er með eins konar vísindalegu hlutleysi, eða fyrir forvitni og áhuga á fjarlægri menningu eða hvort það á rætur í heim- fýsi til hinnar afmáðu fortíðar, eða jafn- vel vegna draums um sakleysi og æsku - þá er uppgötvun á því að menningarhefð- irnar eru fleiri en ein aldrei meinlaus reynsla. Opinskátt fráhvarf frá eigin for- tíð eða jafnvel sjálfsgagnrýni, sem hvort um sig getur alið á þessari áleitnu til- hneigingu, leiða einkar vel í ljós eðli þeirrar lúmsku hættu sem ógnar okkur. Um leið og við uppgötvum að til eru fleiri en aðeins ein menning og viðurkennum jafnframt, af þeim sökum, endalok eins konar ímyndaðrar eða raunverulegrar menningareinokunar, þá er okkur ógnað með eyðileggingu einmitt vegna þessarar uppgötvunar. Allt í einu verður sá mögu- leiki fyrir hendi að það eru einungis til einhverjir aðrir, að við sjálf erum aðrir á meðal annarra. Þegar öll merking og markmið eru horfin, verður unnt að reika um siðmenninguna líkt og um fornminjar eða rústir. Gjörvallt mannkyn verður eins konar ímyndað minjasafn: Hvert skal halda um helgina - heimsækja Ang- or-rústirnar eða skella sér í Tívoli í Kaup- mannahöfn? Mjög auðvelt er að ímynda sér að í framtíðinni kunni sá tími að renna upp, að hver sæmilega efnaður maður geti yfirgefið land sitt ótímabundið til þess að komast í snertingu við sinn eigin þjóðardauða á endalausu ferðalagi án fyrirheits. Á þessum ystu mörkum tákn- aði sigur neyslumenningarinnar, sem hvarvetna væri hin sama og gjörsamlega nafnlaus, lægsta stig skapandi menning- ar. Hún yrði efahyggja á heimsmæli- kvarða, alger tómhyggja í sigri þægind- anna. Við verðum að viðurkenna að þessi hætta er að minnsta kosti jafn líkleg og ef til vill meiri, en hættan á gjöreyðingu. III Þessar mótsagnakenndu vangaveltur kveikja eftirtaldar spurningar: 1) Hvað er það sem myndar hinn skap- andi kjarna siðmenningar? 2) Við hvaða skilyrði getur þessi sköpun haldið áfram? 3) Hvernig er mót ólíkra menninga mögulegt? Fyrsta spurningin veitir mér tækifæri til að skýra það sem ég nefndi siðferðileg- an-goðsögulegan kjarna menningar. Ekki er auðvelt að átta sig á því hvað átt er við með skilgreiningunni á menningu sem safni gilda, eða ef menn kjósa heldur, gildismats. Okkur hættir fullmik- ið til þess að leita að inntaki menningar á of röklegu eða úthugsuðu sviði, t.d. í bókmenntum eða annarri hugsun, eða eins og í hinni evrópsku hefð, í heim- speki. Gildanna sem einkenna hverja þjóð og gera hana að þjóð, verður að leita á mun lægri stigum. Þegar heimspeking- ur semur siðfræði þá vinnur hann að verki sem krefst mikillar hugleiðingar. í rauninni býr hann ekki til siðfræði, held- ur endurspeglar hann þá siðfræði sem á sér ósjálfráða tilveru í þjóðinni. Gildin, sem hér er átt við, felast í raunverulegum viðhorfum til lífsins, að því marki sem þau mynda kerfi og eru ekki í neinum meginatriðum dregin í efa af megandi og ábyrgu fólki. Vðhorfin sem vekja helst áhuga okkar hér eru þau sem snerta sjálfa hefðina, breytingar, framkomu gagnvart samborgurum og útlendingum og sér- staklega notkun verkfæranna sem fyrir hendi eru. Við sögðum að í rauninni væri verkfærasafn heildarsumma allra leiða og úrræða; en af því leiðir að við getum nú þegar sett þau upp andspænis gildum, að svo miklu leyti sem gildin fela í sér heildarsummu allra markmiða. í reynd eru það þessi gildismetandi viðhorf sem á endanum ákvarða þýðingu verkfæranna sjálfra. í bók sinni Tristes tropiques lýsir Lévi-Strauss hegðan þjóðflokks sem skyndilega kemst í tæri við verkfæri siðmenningarinnar og er ófær um að tileinka sér þau; ekki sakir skorts á hæfi- leikum, í eiginlegri merkingu þess orðs, heldur fremur vegna þess að undirstöðu- hugmyndir mannanna um tíma, rúm og tengsl manna í millum, gera þeim ókleift að meta til gildis arðsemi, þægindi eða uppsöfnun verkfæranna. Þeir spyrna af öllum mætti gegn innleiðslu þessara verkfæra í lífshætti sína. Maður gæti ímyndað sér að ýmsar menningarheildir hafi þannig gert tæknilegar uppfinningar óvirkar vegna hugmyndar um algerlega óbifandi tíma og sögu. Fyrir nokkru síð- an benti Schuhl á það að tækni Grikkja hefði staðnað vegna hugmyndar þeirra um tímann og söguna, sem ekki fól í sér jákvætt mat á framförum. Ein og sér er ofgnótt þræla ekki hrein tæknileg skýring, því að staðreyndina að menn ráði yfir þrælum verður auk þess að meta til gildis á einn eða annan hátt. Fyrst þeir höfðu ekki fyrir því að nota vélar í stað mannafls, þá er það vegna þess þeir hafa ekki talið það til gildis að draga úr erfiði mannsins. Slíkt gildi tilheyrði ekki þeim 31
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56
Blaðsíða 57
Blaðsíða 58
Blaðsíða 59
Blaðsíða 60
Blaðsíða 61
Blaðsíða 62
Blaðsíða 63
Blaðsíða 64

x

Teningur

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Teningur
https://timarit.is/publication/820

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.