Sagnir - 01.06.2007, Qupperneq 45

Sagnir - 01.06.2007, Qupperneq 45
Þótt Svíþjóð nái á vorum dögum allt frá Skáni til Lapplands hefur svo ekki alltaf verið. Samkvæmt íslenzkum fomritum bendir allt til þess að kjaminn í hinu sænska ríki í upphafi víkingaaldar hafi verið hið foma Uppsalaveldi. í Óláfs sögu helga í Heimskringlu er þessi lýsing. I Svíþjóð sjálfri er einn hluti lands, er heitir Suðrmannaland. Þat er einn byskupdómr. Þá heitir Vestmannaland eða Fjaðryndaland. Þat er einn byskupdómr. Þá heitir Tíundaland inn þriði hlutr Svíþjóðar. Þá heitir inn fjórði Attandaland. Þá er inn fimmti Sjáland ok þat, er þar liggr til it eystra með hafinu. Tíundaland er göfgast ok bazt byggt í Svíþjóð.4 Samkvæmt þessari lýsingu náði Svíþjóð fyrst og ffemst yfir löndin í kringum Löginn, frá Gautlandi í suðri að Væni í vestri og ef til vill norður á Gestrekaland og Jámberaland þótt það komi ekki ffam í þessari tilvitnun. Svíaveldi gat svo á ýmsum tímum náð yfir stærra svæði, eins og m.a. kemur ffam í sömu heimild þar sem Eystra- og Vestra-Gautland, Vermaland ásamt eyjunum Gotlandi og Eylandi em talin tilheyra Svíaveldi.5 íbúar landanna í kring bám ennfremur sín sérstöku heiti. í Hákonar sögu góða segir svo. „Helsingjar höfðu kaupferðir sínar til Svíþjóðar ok vám þannug lýðskyldir at öllu, en Jamtr vám mjök alls í millum, ok gaf engi at því gaum, fyrr en Hákon setti frið ok kaupferðir til Jamtalands ok vingaðisk þar við ríkismenn."6 Og í Haralds sögu Sigurðarsonar er þessi lýsing. „Hann [Hákon jarl] fór um vetrinn, er á leið, vestr á Raumaríki, ok hafði hann lið mikit, er Gautar ok Vermir höfðu fengit honum.“7 Samkvæmt skilningi Snorra Smrlusonar höfðu nágrannar Svía þannig sín sérstöku heiti. Helsingjar á Helsingjalandi, Jamtr á Jamtalandi, Vermir á Vermalandi og Gautar á Eystra- og Vestra- Gautlandi. í Nóregs konunga tali er svo sagt frá ferðum Óláfs konungs Haraldssonar: „... enþáerváratók, fórhannyfirhafitoksvátil Svíþjóðar til Önundar konungs, mágs síns, ok fekk hann hónum lið, ok þaðan fór hann til Helsingjaands, ok varþat mikil vásferð.“8 í Skjöldunga sögu er lýst aðdraganda hins ffæga Brávallabardaga: „En Hringr konungr reið með hirð sína ok Vestr-Gautum it efra um Eyrarsund ok sótti svá vestr landveg til skógarins Kolmerkr, er skilr Svíþjóð ok Eystra-Gautland.“9 Það virðist því sameiginlegur skilningur íslenzkra konungasagnaritara að Svíþjóð nái suður að Gautlandi, norður að Helsingjalandi og vestur að Væni og Vermalandi. Þótt landaffæðin sé stundum nokkuð á reiki í íslendingasögunum virðist þar koma fram svipuð mynd. í Njálu segir t.d. svo. „Þorkell hákr hafði farit utan ok ffamit sik í öðrum löndum. Hann hafði drepit spellvirkja austr á Jamtaskógi (Jamtalandi); síðan fór hann austr í Svíþjóð ok fór til lags með Sorkvi karli, ok heijuðu þaðan í Austrveg.“'° I Gunnlaugs sögu ormstungu segir ffá því að Gunnlaugur fór austur á Gautland að færa Sigurði jarli kvæði. Um næsta áfangastað segir svo: „Sigurðr jarl fekk Gunnlaugi leiðtoga austr í Tíundaland í Svíþjóð, sem hann beiddi."11 Og í Þorskfirðinga sögu er lýst ferð um þjóðleiðina frá Þrándheimi til Svíþjóðar. „En Sigmundr bað þá þegar eptir jólin fara ór ríki Nóregskonungs. Hann sendi þá í Þrándheim ok fékk þeim eyki austr um Kjöl til Jamtalands ok svá til Gestrekalands; þaðan fóru þeir á Elfarskóg ok ætla til Svíþjóðar.“12 Hér er að vísu Helsingjalandi sleppt úr leiðarlýsingunni en það breytir ekki þeirri tiltölulega skýru mynd sem ffam kemur á fomum bókum íslenzkum um það hvar Svíþjóð var og þar með hvar Svía var að finna. Samkvæmt þessu bjuggu þeir í hinum fljósömu hémðum umhverfis Löginn og þeir sem þá heimsóttu siglandi tóku land at Sigtúnum. Niðurstaðan er því sú að hjá Snorra Sturlusyni birtist hin gamla Svíþjóð, ffá Dölunum suður að Gautlandi, þrátt fyrir að komnir séu biskupsstólar í Svíaveldi sem var mun víðfeðmara og birtist okkur t.d. Sviahatur Islendinga á miðöldum í lagaákvæðum Grágásar.13 Eins virðist í Islendinga sögunum lýst þeirri gömlu Svíþjóð arfsagnanna þótt á þrettándu öld sé til orðið stærra ríki Svíakonunga. Málvenjur em lífseigar og má benda á að menn era enn Ámesingar og Þingeyingar þótt búið sé að leggja sýslumar niður sem stjómsýslueiningar. Hver vom svo kynni Islendinga af þessum íbúum hluta Skandinavíuskagans? Til þess að svara því verður fyrst fyrir að líta til elztu gagna sem líklega em þau sem ættuð era úr smiðju Ara Þorgilssonar ens fróða. Svíar í Landnámu og íslendingabók Það ber ekki mikið á sænskum mönnum í þeim ritum, sem talin em mnnin frá Ara fróða, en þó ernokkurra getið. I formála Islendingabókar rekur hann ætt Haralds hárfagra til Óláfs trételgju Svíakonungs og verður ekki séð að það sé gjört Haraldi til minnkunar. Samkvæmt ættartölunni, sem rituð er aftan við Islendingabók, rekur Ari ætt sína frá hinum fomu Ynglingakonungum sem sátu að Uppsölum í Svíþjóð og er það augljóslega ætlað höfundinum til vegsauka fremur en hitt.14 Það er því ekki að sjá að Ari telji neitt óvirðulegt komið úr hinu foma Svíaríki. Nú er það svo að sá sem þetta ritar telur að Ari hafi ritað Landnámu á undan Islendingabók eða um 1097-1105. Forvitnilegt er að glugga í þá fyrmefndu bók og sjá hvemig þar er fjallað um Svía og nágranna þeirra.15 Þar kemur fyrst fyrir hið sérkennilega vafamál um það hver hinna nórænu manna fann ísland. Sturlubók og Hauksbók em ekki sammála um hlut Garðars Svávarssonar í landafundinum. Haukur nefhir Garðar á undan Naddoddi hinum norska og hefst frásögn hans á þessa leið. „Garðarr hét maðr, son Svávars hins svænska, hann átti jarðir í Sjólandi en var fæddr í Svíaríki; hann fór til Suðreyja at heimta föðurarf konu sinnar." Frásögninni lýkur með því að Garðar nefhdi landið Garðarshólm.16 Allt annar blær er á frásögn Sturlubókar og sýnast þar á ferðinni stílbrögð Ara ffóða. Naddoddr er nefndur fyrst og sagður koma ór Nóregi, notuð sögnin at byggja sem er stíleinkenni Ara, og Sæmundur borinn fyrir frásögninni sem er líklega frá Ara sbr. ritskoðun Sæmundar á Islendingabók. Naddoddr nefhir landið Snæland og „Garðarr Svávarsson, sænskr at ætt“ fór síðan að leita Snælands.17 Þessi Nórvegsnauðhyggja Ara og Sæmundar er svo rík að það stef er marg endurtekið á fyrstu síðum Landnámu: „... fyrr en Island byggðisk af Norðmönnum. En áðr Island byggðisk af Nóregi."18 „Þá er Island fannsk ok byggðisk af Nóregi."19 Þetta er sama orðalag og á upphafi fyrsta kafla Islendingabókar svo mjög líklegt er að hér sé á ferðinni texti frá Ara úr Fmmlandnámu. Hins vegar verður ekki úr því skorið með vissu hvers vegna Ari og Sæmundur, sem virðist hafa ráðið því hvað ritað var um hans daga, lögðu slíka áherzlu á hið norska landnám og tengdir við menn ór Nórvegi en þó má vera að þar hafi gætt áhrifa þess að Loptur Sæmundarson tengdist norsku konungsættinni. Þessi tilhneiging þeirra klerkanna segir hins vegar ekkert um það hvort þeir töldu þá sem kómu ór Nórvegi, að einhverju leyti æðri öðrum sem mæltu á danska tungu. „Þormóðr hinn rammi hét maðr svænskr," segir i Hauksbók en í Sturlubók er ættemis ekki getið. Báðum handritum ber þó saman um að „Þormóðr var son Haralds víkings."20 Þormóður gæti því verið af dönskum ættum þar sem faðir hans var samnefridur hinum hálfdanska víkingakonungi (allvaldi austmanna) Haraldi lúfu Hálfdánarsyni. í Heimskringlu er Ragnhildur móðir hans sögð dótturdóttir hins danska Klakk-Haralds.21 Að öðm leyti er frásögnin af landnámi Þormóðs ramma hefðbundin og gefur ekki tilefni til frekari ályktana á grandvelli uppmna. Reyndar er það svo á fomum bókum íslenzkum að ef rakið er til einhverra konungborinna þá þykir sagnaritumm það augljóst að þar af spretti göfugmenni. Sagnir - 41
Qupperneq 1
Qupperneq 2
Qupperneq 3
Qupperneq 4
Qupperneq 5
Qupperneq 6
Qupperneq 7
Qupperneq 8
Qupperneq 9
Qupperneq 10
Qupperneq 11
Qupperneq 12
Qupperneq 13
Qupperneq 14
Qupperneq 15
Qupperneq 16
Qupperneq 17
Qupperneq 18
Qupperneq 19
Qupperneq 20
Qupperneq 21
Qupperneq 22
Qupperneq 23
Qupperneq 24
Qupperneq 25
Qupperneq 26
Qupperneq 27
Qupperneq 28
Qupperneq 29
Qupperneq 30
Qupperneq 31
Qupperneq 32
Qupperneq 33
Qupperneq 34
Qupperneq 35
Qupperneq 36
Qupperneq 37
Qupperneq 38
Qupperneq 39
Qupperneq 40
Qupperneq 41
Qupperneq 42
Qupperneq 43
Qupperneq 44
Qupperneq 45
Qupperneq 46
Qupperneq 47
Qupperneq 48
Qupperneq 49
Qupperneq 50
Qupperneq 51
Qupperneq 52
Qupperneq 53
Qupperneq 54
Qupperneq 55
Qupperneq 56
Qupperneq 57
Qupperneq 58
Qupperneq 59
Qupperneq 60
Qupperneq 61
Qupperneq 62
Qupperneq 63
Qupperneq 64
Qupperneq 65
Qupperneq 66
Qupperneq 67
Qupperneq 68
Qupperneq 69
Qupperneq 70
Qupperneq 71
Qupperneq 72
Qupperneq 73
Qupperneq 74
Qupperneq 75
Qupperneq 76
Qupperneq 77
Qupperneq 78
Qupperneq 79
Qupperneq 80
Qupperneq 81
Qupperneq 82
Qupperneq 83
Qupperneq 84
Qupperneq 85
Qupperneq 86
Qupperneq 87
Qupperneq 88
Qupperneq 89
Qupperneq 90
Qupperneq 91
Qupperneq 92
Qupperneq 93
Qupperneq 94
Qupperneq 95
Qupperneq 96
Qupperneq 97
Qupperneq 98
Qupperneq 99
Qupperneq 100

x

Sagnir

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Sagnir
https://timarit.is/publication/1025

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.