Frjáls verslun - 01.01.2011, Blaðsíða 64

64 FRJÁLS VERSLUN 1.tbl.2011
FJÁRMÁL KIRKJUNNAR
málasjóður voru settir á laggirnar til þess
að bæta kirkjunni að hluta arð­ og tekju­
missi sem kirkjan varð fyrir þegar ríkið tók
kirkju eign irnar í sína vörslu 1907.
Sóknargjaldið 698 krónur á mánuði
Ríkið innheimtir sóknargjöld fyrir þjóð kirkj­
una og önnur trúfélög um leið og skattar
eru innheimtir. Sóknargjöld eru í raun
félagsgjald til þjóðkirkjunnar og ann arra
trúfélaga fyrir hvern einstakling sem er
eldri en 16 ára. Mánaðargjaldið fyrir árið
2011 er 698 krónur.
Af 1,8 milljarða innheimtu sóknarg­jalda fara 1,6 milljarðar til þjóð­kirkj unnar. Sóknargjöld til annarra
trúfélaga eru rúmlega 200 milljónir, t.d. til
Fríkirkjusafnaða og Ásatrúarfélagsins.
Um leið og sóknarbörnum í þjóðkirkjunni
fækkar lækka tekjur hennar vegna sóknar­
gjalda og jafnframt tekjur jöfnunarsjóðs
kirkna en úr honum hafa sóknir meðal
annars fengið fé til kirkjubygginga.
Allar greiðslur ríkisins til þjóðkirkjunn­
ar byggjast á kirkjujarðasamkomulaginu
nema jöfnunarsjóðsframlagið sem í ár er
um 300 milljónir króna. Því var komið
á þegar tekin var af aldagömul heimild
til þess að tvöfalda sóknargjöld þegar
kirkjur voru byggðar, að því er séra Hall­
dór Gunnars son, sóknarprestur í Holti í
Rangárvallasýslu, greinir frá en hann hefur
um árabil verið samningamaður um eignir
kirkjunnar.
Það var ekki fyrr en árið 2006 sem samn ingum um uppgjör og afhend­ingu prests setranna til þjóð kirkj unn­
ar lauk. Að sögn Halldórs eru prestssetrin í
dag eign þjóð kirkjunnar en eldri prestssetur
fylgdu með í kirkjujarðasam komulaginu.
Sóknargjöldin hafa farið lækkandi undan­
farin ár, eða úr tæpum eitt þúsund krónum
í 698 krónur á mánuði á þessu ári. „Lækk­
un sóknargjaldsins er einhliða ákvörðun
ríkisvaldsins. Staðan fyrir sóknir víða um
land er orðin slík að það er ekki lengur
hægt að búa við þetta. Fólk þarf að fara að
finna nýjar leiðir til þess að geta borgað
rafmagnsreikningana,“ segir séra Halldór.
Ekki hægt að verðleggja Þingvöll
Hann bendir á að fjárhagslegur aðskilnaður
ríkis og kirkju gæti orðið með þeim hætti að
prestar yrðu ekki lengur opinberir starfs­
menn eins og þeir eru í dag. „Þeir eru í dag
einu embættismennirnir sem hægt er að
kalla út hvenær sem er á sólarhringnum til
þess að koma að slysi, tilkynna dauðsfall eða
standa að því að hjálpa fólki þegar hörm ­
ungar verða. Þeir einir fá hvorki greitt fyrir
útköll og akstur né dagpeninga vegna þess­
ara útkalla. Aðskilnaður getur vissulega
orðið en hann myndi ekki þýða að ríkið
gæti hætt að greiða það litla sem það gerir
á móti þeim eignum sem það hefur tekið
á móti. Ef rifta á samningnum yrði ríkið
dæmt til að greiða fyrir eignirnar og þá
þyrfti að verðleggja jarðir eins og Þingvöll.
Ég veit ekki hvernig það er hægt.“
Um helmingur kirkjujarðanna 800 sem samið var um er óseldur. Stefán Einar Stefánsson, guðfræð­
ingur og siðfræðing ur, segir að meðal
þeirra séu margar langverðmætustu jarðir
lands ins hvað varðar vatnsréttindi, lax­
veiðiréttindi og bygg ingarréttindi.
„Byggingarland nokkurra kaupstaða er
meðal þessara jarða auk landsvæðis sem
nýtt hefur verið til virkjanaframkvæmda
á síðustu árum. Á jörðum sem skipta máli
er jafnframt um að ræða ýmis réttindi og
nýtingarmöguleika sem enn eru ekki orðnir
ljósir. Lögfræðilega tel ég mögulegt að rifta
samningnum en ógerlegt efnahagslega
fyrir ríkisvaldið.“
Lögmæti samninga dregið í efa
Ýmsir hafa dregið í efa réttindi þjóð kirkj­
unnar til svokallaðra kirkjujarða og benda
í því samhengi meðal annars á að lútersku
kirkjuskipaninni hafi verið komið á með
valdbeitingu við siðaskiptin. Þess vegna
séu allir samningar sem gerðir hafi verið
um kirkjujarðirnar, sem voru í eigu
kaþóls ku kirkjunnar, ólöglegir.
„Vilborg Auður Ísleifsdóttir varpar ljósi
á þessi mál í doktorsritgerð sinni, Die
Ein führung der Reformation in Island
1537­1565. Niðurstaða Vilborgar er að ekki
hafi verið um deilur einstakra manna að
ræða, heldur hafi ríkisvaldið tekið ákvörð­
un um siðaskiptin. Því er stundum haldið
fram að kirkjan hafi eignast þessar jarðir
með ofbeldi og yfirgangi en jafnvel þótt
einhver dæmi kunni að vera um slíkt er
það sögufölsun að halda því fram að svo
hafi verið með þessar jarðir yfirleitt,“ segir
Stefán og bætir því við að í deilunum um
kirkjujarðir á tólftu og þrettándu öld hafi
Noregskonungur, dómsvald þess tíma,
úrskurðað að þær jarðir sem kirkjan átti
meira en helming í færðust undir forræði
biskups. Hann afhenti þær síðan prestun­
um til forsjár.
Gerði ekki tilkall til kirkjujarða
Stefán tekur það jafnframt fram að fyrsti
kaþólski biskupinn á Íslandi eftir siða­
skiptin, Marteinn Meulenberg Hóla bisk up,
hafi ekki gert tilkall til kirkjujarða. „Marteinn
Meulenberg, sem kom hingað upp úr
alda mótunum 1900 og var fyrsti útlending­
urinn sem fékk hér ríkisborgararétt, sagði í
viðtali við séra Sigurð Pálsson, sem birtist
í bókinni Marteinn Hólabiskup, að þótt
honum byðist Skálholt að gjöf myndi hann
afþakka þá gjöf umsvifalaust. Kaþólski
biskupinn sagði að engin þjóð gæti þolað
það til lengdar að dýrmætasti sögustaður
hennar væri í höndum minnihlutahóps. Það
er auðvitað mjög áhugavert að kaþólsk ur
biskup skuli hafa þessa sýn á hlutina.
Danakonungur tók ákvörðun um að hér skyldi lúterskur siður ríkja. Þar með gengu undir konung
kirkj urnar og jarðirnar með þjónustunni
sem kirkjan veitti eins og til dæmis skóla­
haldi og líknarþjónustu.“
Jarðirnar, sem ríkið átti en ætlað var að
hafa ofangreint hlutverk, báru hins vegar
ekki allan þann fjölda presta sem á þeim
var, að því er Stefán greinir frá. „Þeir gátu
ekki framfleytt sér af jörðunum. Þess vegna
var tekin ákvörðun um það 1907 að ríkið
greiddi prestunum laun og tæki jarðirn­
ar í sína vörslu af kirkjunni sem þá var
Stefán Einar Stefánsson, guð-
fræðingur og siðfræðingur:
„Byggingarland nokkurra
kaupstaða er meðal þessara
jarða auk landsvæðis sem
nýtt hefur verið til virkj­
an aframkvæmda á síðustu
ár um. Lögfræðilega tel ég
mögulegt að rifta samningn­
um en ógerlegt efnahagslega
fyrir ríkisvaldið.“
Stefán Einar Stefánsson, guðfræðingur og
siðfræðingur við HR.