Dagblaðið Vísir - DV - 08.06.2012, Síða 55

Hvað er að
gerast?
Laugardagur
Föstudagur
Sunnudagur
9
jún
8
jún
10
jún
Tattúráðstefna á Bar 11
Hin árlega Tattúráðstefna stendur
yfir á Bar 11 um helgina. Á föstudag
koma fram
hljómsveitirnar
Sólstafir, For-
eign Monkeys
og Endless
Dark. Aðgangur
er ókeypis og
hefst dagskráin
klukkan 21.00. Á laugardag eru það
svo Sykur, Samaris og Retrobot og
aftur er ókeypis aðgangur.
Viðeyjarhátíð
Sumri er fagnað í Viðey með hinni
árlegu Viðeyjarhátíð, laugardaginn
9. júní. Í fyrsta sinn í mörg ár er rek-
in hestaleiga í Viðey og hafa hest-
arnir frá Laxnesi vakið mikla lukku
hjá gestum í sumar. Viðeyjarstofa
er opin allan daginn og á leiksvæð-
inu fyrir aftan Viðeyjarstofu geta
ungir og aldnir brugðið á leik með
skátafélaginu Landnemum. Séra
Jakob Ágúst Hjálmarsson mun
svo leiða fjölskylduguðsþjónusta
í Viðeyjarkirkju. Þjóðdansafélag
Reykjavíkur mun sýna og kenna
íslenska dansa undir dynjandi
harmonikkuleik, Gói og Þröstur Leó
segja frá uppáhaldsævintýrunum
sínum og margt annað verður til
gamans gert.
Popp og gleði á Faktorý
Ný tónleikaröð er að hefjast á
Faktorý og er sérstakt þema í hvert
skipti. Að þessu sinni er það popp
og gleði en fram koma Retro Stef-
son og Jón Jónsson. Retro Stefson
mun jafnvel leika lög af vænt-
anlegri plötu sinni en hún kemur
út þann 18. ágúst, nánar tiltekið
á Menningarnótt. Húsið opnar
klukkan 23.00 og forsala miða er á
midi.is. Miðinn kostar 1.500 krónur í
forsölu en 2.000 við hurð.
Boogie á Eyrarbakka
Hljómsveitin Saints of Boogie
Street mun leika Leonard Cohen-
ábreiður í Merkigili á Eyrarbakka.
Tónleikarnir
eru frá 16.00
til 17.30 en þeir
eru partur af
sumartónleika-
röð hjá Uni og
Jóni Tryggva í
Merkigili. Hljóm-
sveitin mun fagna nýútkomnum
diski sem gefinn var út til heiðurs
Leonard Cohen. Á tónleikunum
ætlar hljómsveitin að spila öll lög
af diskinum sem nefnist „Covered“
og verður hann til sölu á tónleikun-
um. Frítt er á tónleikana en frjáls
framlög vel þegin.
55Helgarblað 8.–10. júní 2012
„Spennandi og
áhugaverð lesning“
„Einelti hefði jafnvel
drepið þessa mynd“
Dauði næturgalans
Glæpasaga
Bully (Grimmd)
Lee Hirsch
Uppáhaldssjónvarpsefnið?
G
unnlaugur Jónsson
sendi nýlega frá sér
bókina Ábyrgðar kver:
Bankahrun og lær-
dómurinn um ábyrgð.
Í bókinni setur hann fram ný-
stárlega kenningu um ábyrgð-
ina á íslenska bankahruninu.
Í stuttu máli telur Gunnlaugur
ábyrgðina á hruninu liggja að
stóru leyti í of mikilli forsjár-
hyggju og ríkisafskiptum af
íslenska bankakerfinu á árun-
um fyrir hrunið 2008.
Þetta er allt önnur túlkun
en sett er fram um íslenska
bankahrunið í flestum öðrum
skrifum um það, meðal annars
rannsóknarskýrslu Alþing-
is, þar sem komist er að þeirri
niðurstöðu að ríkisvaldið og
eftirlitsstofnanir þess hafi ver-
ið of fámennar og pasturslitl-
ar í glímunni við einkaaðila á
markaði. Rannsóknarnefndin
taldi meðal annars að nokkrir
ráðherrar, seðlabankastjórar
og forstjóri Fjármálaeftirlits-
ins, Jónas Fr. Jónsson, hefðu
gerst sekir um vanrækslu í
starfi. Jónas Fr. hefur svo sagt
eftir hrunið að efla hefði þurft
stofnunina til muna til að hún
hefði getað sinnt eftirlitshlut-
verki sínu betur. Að sama
skapi hefur landsdómur dæmt
Geir H. Haarde, fyrrverandi
forsætisráðherra, fyrir van-
rækslu í starfi – dómur sem
Gunnlaugur er ósammála af
prinsippástæðum, líkt og síð-
ar kemur fram. Gunnlaugur
syndir því gegn straumnum og
ýmsum staðreyndum í túlkun.
Persónuleg ábyrgð
lykillinn
Ríkisafskiptin sem Gunnlaug-
ur gagnrýnir birtust með-
al annars í því að stóru við-
skiptabankarnir þrír nutu
ríkisábyrgðar, innistæður
viðskiptavina bankanna voru
tryggðar af ríkinu ef illa færi.
Afleiðingin af þessari ríkisá-
byrgð á bönkunum var sú, að
mati Gunnlaugs, að eigendur
og stjórnendur íslensku bank-
anna sýndu af sér ábyrgðar-
leysi í rekstri þeirra þar sem
þeir báru á endanum ekki
persónulega ábyrgð á fjár-
munum bankans. Þar að auki
leiddi ríkisábyrgðin til þess að
innistæðueigendurnir þurftu
ekki að hugsa um peningana
sína í sama mæli og ef þeir
hefðu sjálfir verið ábyrgir fyr-
ir þeim.
Að mati Gunnlaugs er svar-
ið við þessu vandamáli að búa
þannig um hnútana að ríkis-
valdið aftengi ekki persónu-
lega ábyrgð einstaklinga með
forsjárhyggju eins og ríkis-
ábyrgðum á innistæðum í
bönkum og öðru slíku. Lyk-
illinn, að mati Gunnlaugs,
er að persónuleg ábyrgð
einstaklinga sé alltaf til stað-
ar því þannig forðist samfé-
lagið óþarfa áhættusækni.
Gunnlaugur telur að draga
megi þann almenna lærdóm
af bankahruninu að „fólk fari
oftast betur með eigið fé en
annarra“.
Í bókina vantar hins vegar
umræðu og rökstuðning fyr-
ir því hvað eigi að koma í stað
ríkisábyrgðar á bönkum og
hvernig persónuleg ábyrgð
spilar inn í þetta fyrirkomulag.
Sú umræða hefði verið þörf og
áhugaverð í bókinni.
Gegn reglum og „ábyrgð
ráðamanna“
Önnur hlið á gagnrýni Gunn-
laugs á forsjárhyggju hins op-
inbera er sú að reglugerðar-
fargan hafi verið of mikið í
fjármálakerfinu á Íslandi á ár-
unum fyrir hrunið. Hann seg-
ir að fjárframlög til Fjármála-
eftirlitsins hafi aukist mikið á
þessum árum án þess að það
hafi skilað sér í bættara, sið-
legra fjármálakerfi. Gunnlaug-
ur telur styrkingu þess konar
eftirlits því ekki hafa verið af
hinu góða þar sem „[o]pinber-
ar reglur og eftirlit geta ekki
leyst ábyrgð fólksins af hólmi“.
Reglur geta því haft öfug áhrif,
að mati Gunnlaugs, og leitt til
ábyrgðarleysis einstaklinga.
Gunnlaugur gengur reynd-
ar svo langt í bókinni að halda
því fram að ekki sé í reynd
hægt að tala um að ráðamenn
og opinberir starfsmenn beri
ábyrgð. Hann túlkar ábyrgð
mjög þröngt, sem persónu-
lega ábyrgð einstaklings á
sjálfum sér, og vill þar af leið-
andi meina að ábyrgð emb-
ættismanna og opinberra
starfsmanna sé „gerviábyrgð“.
Ástæðan er sú að valdhafan-
um er „fært vald“ yfir málefn-
um einstaklingsins án þess að
hann hafi ákveðið að framselja
ráðamanninum þetta vald. „Af
þessu er ljóst að „ábyrgð ráða-
manna“ er í sjálfu sér þver-
sögn. Ráðamenn geta ekki
borið ábyrgð í sama skilningi
og fólk ber ábyrgð á eigin lífi.
Kerfi víðtæks ríkisvalds er kerfi
víðtæks ábyrgðarleysis.“
Fer gegn rannsóknarnefnd
og landsdómi
Miðað við þessa túlkun Gunn-
laugs ætti ekki að vera hægt
að draga embættismenn
og opinbera starfsmenn til
ábyrgðar vegna gjörða sinna
eða aðgerðaleysis þar sem
ábyrgðin sem þeir bera er að-
eins „gerviábyrgð“. Að draga
embættismann eða opinberan
starfsmann til ábyrgðar vegna
þess konar ábyrgðar er ann-
að hvort „aumt“ eða „ósann-
gjarnt“ að mati Gunnlaugs.
Réttarhöldin yfir Geir H. Ha-
arde, og ábendingar rann-
sóknarnefndar Alþingis um að
aðrir embættismenn og ráð-
herrar hafi einnig gerst sekir
um vanrækslu, hljóta því að
falla í þennan flokk.
Út frá þessu sést hversu
róttækar hugmyndir Gunn-
laugs í bókinni eru. Hann
fer gegn niðurstöðum rann-
sóknarnefndar Alþing-
is um hlutdeild veikra
eftirlitsstofnana í hruninu og
segir reglurnar sem náðu yfir
fjármálakerfið hafa einmitt
verið of miklar. Þá er hann
einnig ósammála þeirri niður-
stöðu rannsóknarnefndar-
innar, Alþingis, íslenskra laga
og landsdóms að hægt sé að
draga embættismenn og op-
inbera starfsmenn til ábyrgðar
fyrir dómi vegna starfa sinna.
Byr í seglin
Þó þessar hugmyndir Gunn-
laugs hljómi langsóttar, og
jafnvel beinlínis óskynsam-
legar, þá færir hann samt fyr-
ir þeim rök og ástæður sem
hann virðist trúa sjálfur heils
hugar. Það er forvitnilegt að
kynnast þessari sýn hans
sem kenna má við róttæka
frjálshyggju. Bók Gunnlaugs
hreyfir við lesandanum og fær
hann til að hugsa um þau efni
sem hann ræðir um: Þetta er
hressandi og skýrlega hugsað
kver lengst af hægri vængn-
um. Innan kenningar Gunn-
laugs er líka innra samræmi
þó hann fari stundum nokkuð
hratt yfir flókin efni um eðli
mannsins og samfélagsins
og gefi sér margar forsendur
sem sóttar eru í kenningaheim
frjálshyggjunnar.
Með tilgátu sinni um hrunið
á Íslandi blæs hann ekki aðeins
í bresti frjálshyggjunnar, sem
er nokkuð löskuð eftir hrunið
að margra mati, heldur gef-
ur henni byr í seglin með því
að halda því fram að ekki hafi
verið gengið nægilega langt í
frjálshyggjuátt hér á landi, með
afnámi ríkisábyrgða. Þá nær
hann einnig að hnýta í núver-
andi stjórnvöld. „Erindi þessa
bókarkvers felur í sér von […]
Ranglega hefur verið sagt nú
sé frelsið fallið, gamla Ísland,
og reisa þurfi nýtt Ísland. Oft
er gefið í skyn að það nýja land
þurfi að vera sósíalískt eða
hálffasískt, án þess að þau orð
séu notuð, þar sem ríkið þurfi
að láta til sín taka. Augljóst má
vera orðið að ekkert er fjær
sanni. Hrunið staðfestir göm-
ul og góð gildi sem flestum eru
kunn, að hver sé sinnar gæfu
smiður og fólk fari jafnan bet-
ur með eigið fé en annarra. Við
þurfum ekki að fórna frjálsum
viðskiptum og samskiptum,
sem hafa skapað mikla vel-
megun fyrir okkur, því að þeim
var ekki um kenna.“
Þannig var hrunið á Íslandi
ekki frjálshyggjunni að kenna
heldur einmitt of miklum rík-
isafskiptum og eins óábyrg-
um kapítalistum sem misfóru
með það frelsi sem hér ríkti í
atvinnulífinu.
Siðleg frjálshyggja
Gunnlaugur ræðir um það í
bókinni að fjármagnseigend-
ur þurfi að sýna ábyrgð og
geti ekki hegðað sér óskyn-
samlega eða á áhættusækinn
hátt í eiginhagsmunaskyni.
Hann talar um það sem sið-
ferðisháska (e. moral hazard)
þegar einstaklingur notar fé
annarra á gáleysislegan hátt
til þess að græða á því.
Gunnlaugur er alls ekki
hlynntur áhættusækni eða
græðgi og gagnrýnir þann
misskilning að hagfræði hafi
ekki í sér siðferðislegt inn-
tak. Hann telur þvert á móti
að mikil tengsl séu þarna á
milli. „[E]ins og fram hefur
komið eru hagur mannsins
og siðferði tengd órjúfanleg-
um böndum. Gott siðferði er
hagkvæmt.“
Sýn Gunnlaugs er því á
þá leið að einstaklingurinn,
manneskjan, þurfi alltaf að
sýna ábyrgð gagnvart öðr-
um, líka fjármagnseigend-
ur á markaði, og megi ekki
láta frelsið sem þeir njóta
hlaupa með sig í gönur
þannig að græðgin beri sið-
ferði þeirra ofurliði. Þannig
boðar Gunnlaugur ábyrga,
siðlega en jafnframt rót-
tæka frjálshyggju í bók sinni.
Þessi frjálshyggja Gunnlaugs
byggir á því að einstaklingur-
inn hegði sér skynsamlega
og á ábyrgan hátt gagnvart
öðrum. Gunnlaugur trúir því
ekki að maðurinn sé í eðli
sínu eigingjörn skepna sem
reyni alltaf að hámarka hags-
muni sína á kostnað annarra.
Möntru margra frjálshyggju-
manna um að „frelsinu fylgi
ábyrgð“ má því hengja á bók
Gunnlaugs.
Inntak bókar Gunnlaugs er
því sú trú hans að Íslendingar
geti senn reist nýtt frjáls-
hyggjusamfélag á siðlegri og
enn róttækari grunni minni
ríkisafskipta – reynslunni rík-
ari. Heimspeki Gunnlaugs er
ekki langt frá anarkiskma.
Útópísk sýn
Bók Gunnlaugs verður að telj-
ast útópísk þegar litið er til
þess að nærtæk eru reynslurök
sem benda til þess að margt
af því sem hann segir standist
ekki skoðun í raunveruleikan-
um. Frjálshyggjutilraun okk-
ar Íslendinga er gott dæmi
um það þegar stórir fjárfest-
ar á markaði hegða sér ósið-
lega, þvert gegn þeim útópíska
mannskilningi sem Gunnlaug-
ur boðar.
Fjárfestar Gunnlaugs eru
siðlegir og ábyrgir þegnar sem
eru lausir við græðgi og stofn-
anir ríkisins þurfa ekki að hafa
mikið eftirlit með þeim því
þeir sýna persónulega ábyrgð
í hvívetna. Auðvitað væri gott
ef þessi kenning um manninn
væri raunhæf en veruleikinn
mælir gegn því. Þessir mann-
kostir eru almennt ekki ríkjandi
hjá hjá kaupsýslumönnum.
Raunar þekki ég aðeins einn
frjálshyggjumann sem er það
vel innrættur að ég ég myndi
treysta honum til að hegða sér
svona siðlega í viðskiptum –
kannski er Gunnlaugur sjálfur
annar í þeirri röð.
Tilgáta Gunnlaugs geng-
ur auðvitað upp á pappírun-
um. Ekki er hægt að hrekja
það fullkomlega að skortur
á ríkisábyrgð á íslensku við-
skiptabönkunum hefði hugs-
anlega gert það að verkum
að eigendur bankanna hefðu
ekki verið eins áhættusæknir.
Ekki er heldur hægt að hrekja
það að minna reglugerðar-
fargan hjá eftirlitsstofnunum
og meiri áhersla á persónu-
lega ábyrgð fjárfesta á mark-
aði hefði kannski skapað
siðlegri skilyrði í viðskiptalíf-
inu. Þetta hljómar hins vegar
ósennilega; margar heimildir
um hrunið og innræti helstu
leikenda þess benda til hins
gagnstæða. Kenning Gunn-
laugs er því draumórakennd.
„Af þessu
er ljóst að
„ábyrgð ráða­
manna“ er í sjálfu
sér þversögn
Ábyrgi frjálshyggjumaðurinn
Ingi Freyr
Vilhjálmsson
ingi@dv.is
Bækur
Ábyrgðarkver
Bankahrun og lær­
dómurinn um ábyrgð
Höfundur: Gunnlaugur Jónsson.
Útgefandi: Sögur.
144 blaðsíður
Hressandi Ábyrgðarkver Bók Gunnlaugs Jónssonar um íslenska banka-
hrunið og ábyrgðina á því er hressandi og róttæk lesning sem vekur upp
margar spurningar og hugsanir.
„Kappræður forsetaefnanna“
„Kappræður forsetaefnanna“
Steinunn Ólína Þorsteinsdóttir