Náttúrufræðingurinn

Árgangur

Náttúrufræðingurinn - 2013, Síða 15

Náttúrufræðingurinn - 2013, Síða 15
15 Tímarit Hins íslenska náttúrufræðifélags og Hólmverja. Sagan gerist á 10. öld en er rituð síðar, e.t.v. fyrst á 13. öld, en hugsanlega á þeirri 15. Ekki er getið um jökul á Okinu í Harðar sögu og Hólmverja og höfundar jöklaskráarinnar telja óvíst að jökull hafi verið til staðar á þessu tímabili vegna hlýinda sem ríktu um tíma þar á undan. Hér er líklega átt við hlýindin um miðbik þjóðveldisaldar, þ.e. tímabilið 1150–1250, því bæði fyrir og eftir þetta tímabil var fremur kalt í veðri í nokkrar aldir.2 Á þessum tíma er því hugsanlegt að vatn hafi verið til staðar í gíg Oksins. Þegar betur er að gáð verður það þó að teljast ólíklegt því þrátt fyrir hlýindi á þessu tímabili, sem jafnast á við hlýindin á árunum 1920–1960, bendir flest til þess að það hafi verið heldur kaldara en á síðustu tveimur áratugum eða svo.6,7,8 Því má vel vera að enn lengra en um þúsund ár séu síðan síðast var vatn í gíg Oksins. Þá verður að leita allt aftur um sex þúsund ár á Atlantisskeiðið svonefnda þegar hlýjast hefur verið á Íslandi frá lokum síðasta jökulskeiðs fyrir um 11.000 árum.2 Það er ekki á hverjum degi sem nýtt stöðuvatn uppgötvast á Íslandi og því er fundurinn einkar forvitnilegur, ekki hvað síst í líffræðilegu tilliti. Hér gefst einstakt tækifæri til að fylgjast með frá byrjun hvernig ungt og ósnortið vatnavistkerfi þróast í tímans rás án beinna áhrifa mannsins. Slík tækifæri eru mjög fágæt í heimi þar sem stöðugt þrengir að náttúrunni. Rannsóknir þar að lútandi geta veitt mikilvægar upplýsingar um þróun einstakra þátta í viðkomandi vistkerfi, s.s. hvaða tegundir taka sér bólfestu, hvenær og í hvaða röð, svo og hvernig samspili ólíkra þátta, jafnt lífrænna sem ólífrænna, vindur fram með tímanum og vistkerfið í heild þróast. Í kjölfar vatnsfundarins hafa starfs- menn Náttúrufræðistofu Kópavogs fylgst með vatninu og tekið þar sýni og sinnt mælingum. Fyrst var vatnið kannað lauslega í júlí 2009, þá í júní 2010 og næst í ágúst sama ár þegar farin var viðamikil rannsóknarferð og notuð þyrla til að flytja tól og tæki ásamt mannskap upp að gígnum. Í þessari grein er fjallað um fyrstu niðurstöðurnar er varða eðlis- og efnaþætti og líffræði þessa yngsta stöðuvatns landsins. Í leiðangri á vatnið í júlí 2009 var með í ferð hagyrðingurinn og tölvunarfræðingurinn Jón Ingvar Jónsson. Jón Ingvar lagði til hið ágæta nafn Blávatn og skírskotaði til hreinleika vatnsins og blámans sem stafaði af ísnum í gígnum. Nafnið er vel til fundið og viðeigandi. Ekki einvörðungu að Blávatn vísi með réttu til hreinleika og sérstaks litar vatnsins, heldur á það einnig vel við í óeiginlegri merkingu í þeim skilningi að vatnið er mjög ungt og nær ómótað. Staðhættir, efni og aðferðir Okið Okið er hvelmynduð eldstöð af dyngjugerð, fagurlagaður grá- grýtisskjöldur, mjög grýttur og gróðursnauður.1 Hæst nær Okið 1.141 m h.y.s. og blasir það víða við úr Borgarfirði með Langjökul og Eiríksjökul á bak við sig. Jökulfönn liggur norðan til í Okinu og leifar jökulsins sitja einnig ofan í gígnum efst á hvirfli Oksins. Jökullinn hefur farið ört þverrandi á síðustu tveimur áratugum og stenst ekki lengur ströngustu skilgreiningu á jökli, þ.e. að vera svo þykkur að hann skríði undan eigin þunga.9 Austan við Okið liggur Kaldidalur og um hann liðast samnefndur fjallvegur, einn sá hæsti hér á landi og nær í allt að 727 m h.y.s. Vestan við Okið liggur Okvegur, forn reiðleið milli Norður- og Suðurlands, fremur jöfn á fótinn í um 400 m h.y.s. Þar til nýlega var það hald sumra að Okið væri ungt og að þar hefði ekki gosið fyrr en skömmu fyrir lok ísaldar, eða fyrir um einungis tíu þúsund árum.1 Mun hafa verið horft til þess hve rof er lítið á Okinu og grágrýtið unglegt, einkum austan til við Kaldadal. Nýjustu rannsóknir benda hins vegar til að Okið sé liðlega hundrað þúsund ára og að hraun hafi brunnið þar á fyrri hlýskeiðum ísaldar.1,5 Blávatn er í flokki gígvatna sem teljast nokkuð algeng hér á landi,10 en á heimsmælikvarða er sú vatnagerð fágæt. Framtíð vatnsins er háð nokkurri óvissu. Með áframhaldandi hlýnun mun jökulísinn að öllum líkindum hverfa úr gígnum og vatnið fyrst um sinn stækka og dýpka. Eftir það gæti vatnið hins vegar minnkað og jafnvel horfið. Það liggur vafalítið ofan grunnvatnsborðs en ís og þétt setlög í botni halda því uppi. Hægfara leki gegnum botnlögin gæti orðið endalok vatnsins. Gagnasöfnun Haldið var í fimm manna rann- sóknarleiðangur á Okið þann 24. ágúst 2010 og dvalist þar daglangt við mælingar og sýnatöku. Ekið var árla morguns með allt hafurtask að beinakerlingunni efst á Kalda- dalsvegi, en þaðan flutti þyrla mannskap og búnað upp á Okið og niður aftur síðdegis. Til að forðast eftir bestu getu að bera framandi lífverur í Blávatn var notaður nýr og ónotaður búnaður við sýnatöku og eldri tól og tæki voru hreinsuð með sjóðandi vatni eða etanóli áður en lagt var af stað. Mælingar á eðlis- og efnaþáttum Flatarmál vatnsins var mælt hjá Landmælingum Íslands út frá ferilskráningu á GPS-hnitum sem aflað var 24.8.2010 á siglingu og göngu umhverfis vatnið. Siglt var um vatnið á gúmmíbát eftir lang- og þversniðum og mælingar gerðar á 44 hnitsettum stöðvum. Rýni (sjóndýpi) í vatninu var mælt með kvarðaðri línu og hvítum Secchi diski, 30 cm í þvermál. Náið samband er á milli rýnis og þörungamagns og/ eða magns annarra sviflægra agna í vötnum. Botndýpi var mælt með bergmálsdýptarmæli af gerðinni HONDEX PS-7 á 44 hnitsettum punktum. Eðlisþættir voru mældir á 1,0–1,5 m dýpi í vatnsbolnum með fjölþáttamæli af gerðinni YSI Model 63.
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108

x

Náttúrufræðingurinn

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Náttúrufræðingurinn
https://timarit.is/publication/337

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.