Tímarit Máls og menningar - 01.11.2005, Qupperneq 98

Bókmenntir
Geirlaugur Magnússon
Ljósið sundrar rökkrinu
Jóhann Hjálmarsson: Vetrarmegn. JPV útgáfa 2003.
Hvort sem íslendingasögurnar voru meira lesnar fyrrum en nú á tímum þá fer
vart á milli mála að Eyrbyggja er í miklu afhaldi hjá mörgum sem þær lesa.
Kemur þar margt til. Sagan er ótrúlega mögnuð, forneskja og draugagangur er
þar hversdagsfæði, auk þess sem harðvítug valdabarátta á sér stað árum saman
og þar er öllum ráðum beitt, klækjum jafnt sem fyrirsát, þrælum jafnt sem sek-
um mönnum att til illverka gegn loforðum um frelsi. Að mínu mati ber sagan
þess skýr merki að vera skrifuð á Vesturlandi á Sturlungaöld, enda hafa margir
nefnt Sturlu Þórðarson sjálfan sem hugsanlegan höfund.
Vetrarmegn er þriðja bók Jóhanns Hjálmarssonar skálds í Eyrbyggjuþríleik
hans og sem fyrr er heitið sjaldgæft orð sem hann sækir til sögunnar: Marlíðend-
ur nefndist fyrsta bókin (1998) og síðan komu Hljóðleikar (2000). Vetrarmegn
mun merkja vetrarhörkur og kemur þaðan í sögunni þegar Björn Ketilsson
flatnefs snýr heim til föðurhúsa, en hann hafði alist upp hjá Kjallaki jarli á Jam-
talandi og kvongast dóttur hans. Þetta er á uppgangsárum Haraldar hárfagra og
hafði konungur sá meðal annars hvatt Ketil til að heimta skatt af Suðureyjum
og Orkneyjum. Var Ketill tregur til en fór þó. Ula heimtist kóngi skattur og gerði
hann þá upptæk lönd og eigur Ketils. Þegar Björn sonur hans hugðist nýta var
hann hrakinn brott, en „þá var vetrarmegn og treystist hann eigi á haf að halda“.
Leitaði hann sér skjóls í eynni Mostur um veturinn og fór síðan til íslands.
Spurningin er hvort þessi formáli er nauðsynlegur, því þó nokkuð sé um
beinar vísanir í Eyrbyggju í ljóðabókunum eru ekki færri óbeinar. Frekar mætti
segja að bækurnar fjórar hafi sameiginlegan bakgrunn sem er landslagið.
Jóhann yrkir um Snæfellsnes bernsku sinnar og tilvísanir hans koma einnig
víðar frá. Þannig vísar hann til þeirrar íslendingasögu sem einna tíðast er nefnd
í ljóðum, Egils sögu, í upphafsljóði bókarinnar, „Við ísa brot“ sem hefst svo:
Seiður var efldur.
Þú, Arinbjörn, bargst ljóðinu,
sast við glugginn
og bandaðir svölunni frá.
Dró eg eik á flot
við ísa brot.
96
TMM 2005 ■ 4