Heimsmynd - 01.06.1987, Blaðsíða 32

«om
Nú þegar við blasir, að stórveldin geri hugsanlega með sér fyrsta samninginn sem felur í sér fækkun
kjarnorkuvopna í stað samninga um að koma í veg fyrir fjölgun þeirra, fær umræðan um kjarnorku-
vopnalausan heim byr undir báða vængi. Þetta stærsta þrætuepli í alþjóðapólitík, kjarnorkuvopn og
vígbúnaðarkapphlaup, er að taka á sig nýja mynd. Og æði flókna.
Þegar Gorbachev hóf tal um núlllausnina að nýju, eða brottflutning meðaldrægra eldflauga frá
Evrópu, vakti sú frétt ekki þá hrifningu meðal íbúa álfunnar sem margir hefðu ef til vill búist við. Miðað
við lætin og mótmælin sem áttu sér stað í kjölfar ákvörðunarinnar frá 1979 um staðsetningu þessara
eldflauga í Vestur-Evrópu hefði mátt búast við hrifningaröldu í kjölfar nýjustu frétta, en svo varð ekki.
Margir Evrópubúar, leiðtogar sem sérfræðingar á sviði hermála, eru hikandi í þessu sambandi.
í þeirri umræðu sem verið hefur um meðaldrægu eldflaugarnar hefur oft gleymst að geta þess að
það var vilji leiðtoga Evrópu sem réð mestu þegar ráðherrar Atlantshafsbandalagsins tóku ákvörðun
þar að lútandi. í almennri umræðu er hins vegar algengt að litið sé svo á að tilkoma þessara eldflauga
á evrópska grund sé vegna gífurlegs þrýstings frá Ameríkönum en ekki vegna vilja leiðtoga í Vestur-
Evrópu. í öðru lagi hefur það líka gleymst í umræðunni um varnarmál eða friðarmál að það ríkir ekki
einhugur um veru bandarískra hermanna í Evrópu meðal ráðamanna í Washington. Þar eru pólitísk
öfl sem vilja gjarnan kalla drengina sína heim og knýja Evrópubúa til að kosta meiru til varna sinna
sjálfir.
Sessar vangaveltur eru mikil-
vægar í tengslum við þann
grundvöll og þær forsendur sem
tilvist Atlantshafsbandalagsins
byggir á, innbyrðis ágreining um hernað-
arstefnu og áralanga tortryggni margra í
Vestur-Evrópu gagnvart varnarsamstarf-
inu við Bandaríkin. Þessi ágreiningur
verður án efa til umræðu á fundi utan-
ríkisráðherra NATO í Reykjavík í júní.
Við höfum búið við ógn kjarnorku-
vopna í fjóra áratugi. Sú ógn hefur magn-
ast í hlutfalli við umfang og inntak víg-
búnaðarkapphlaupsins. Fyrst þóttu
nokkrar sprengjur duga til að hindra
stríð milli stórveldanna og fæla Sovét-
menn frá innrás í Vestur-Evrópu en í
áranna rás hefur tegundum kjarnorku-
vopna fjölgað svo að heilt sérsvið á há-
skólastigi dugir vart til að hafa yfirsýn
yfir það hrikalega vopnabúr, eða yfir
fimmtíu þúsund kjarnorkuvopn. En þrátt
fyrir þennan fjölda kjarnorkuvopna sem
duga myndu til að tortíma jarðkringlunni
tífalt virðast áhrif þeirra eða fráfæling-
armáttur síst meiri en eftir að gamaldags
kjarnasprengju var varpað á Hiroshima.
□
I byrjun sjötta áratugar áttu Banda-
I ríkjamenn nokkur hundruð 20 kíló-
I tonna kjarnorkusprengjur sem og
I I Sovétmenn. Gildi vopnanna var
fólgið í getu þeirra þannig að ekki yrði
aftur snúið. A sjötta áratugnum bættust
nýjar tegundir kjarnorkuvopna í safnið
sem áttu að gegna sama hlutverki — að
fæla andstæðinginn frá árás. Til að koma
í veg fyrir innrás Sovétríkjanna í ríki
Atlantshafsbandalagsins í Vestur-Evr-
ópu var talið nauðsynlegt að koma upp
fleiri tegundum kjarnorkuvopna, þar
sem uppbygging hefðbundinna herja í
álfunni hafði ekki verið samkvæmt fyrri
áætlunum. Því ákvað Kennedystjórnin
að fjölga langdrægum kjarnorkueldflaug-
um sem næðu heimsálfa á milli. NATO
tók upp hernaðarstefnuna sveigjanleg
viðbrögð (flexible response eða MC1413)
um miðbik sjötta áratugar, sem þýddi að
svara ætti árás í samræmi við eðli hennar
í stað þess að hóta stórfelldri endurgjald-
sárás (massive retaliation) og þar af
leiðandi allsherjar tortímingu. Slíkt þótti
ekki nógu trúverðugt. Ef Rússar réðust
inn í Frankfurt var talið hæpið að forseti
Bandaríkjanna myndi senda langdræga
eldflaug í refsingarskyni og eiga á hættu
að Rússar svöruðu með því að senda
flaug á Dallas í Texas. Hugsunin að baki
þessari nýju fælingarstefnu NATO-ríkj-
anna var sú að hægt væri að fæla and-
stæðinginn frá árás með trúverðugum
viðbrögðum, sem þýddi að ef hefðbundn-
ar varnir brygðust yrði gripið til lítilla
kjarnorkusprengja, síðan meðaldrægra
eldflauga og loks langdrægra! Með því
móti skapaðist svigrúm til að takmarka
kjarnorkustríð við ákveðið landsvæði án
þess að til allsherjar tortímingar kæmi
strax.
Hað er á þessum grundvelli sem
ákvörðun NATO um staðsetn-
ingu meðaldrægra Pershing II-
kjarnorkueldflauga og Cruise-
stýriflauga í Vestur-Evrópu er tekin árið
1979. Ein umdeildasta pólitíska ákvörð-
unin sem tekin hefur verið af stjórn-
völdum þeirra ríkja sem staðsetja átti
eldflaugarnar í. Og nú stendur til að fjar-
lægja þessar meðaldrægu eldflaugar aftur
(það er þær sem þegar er búið að stað-
setja), gegn því að Sovétmenn fjarlægi
sínar SS-20-eldflaugar og eldflaugar sem
draga skemur, en þar hafa Sovétmenn
einnig haft yfirburði. Þannig erum við
komin í hring.
Þetta er hin umtalaða núll-lausn, sem
nú er í augsýn, og eins umdeild og
ákvörðunin var á sínum tíma um stað-
setningu þessara meðaldrægu flauga í
Evrópu. Það eru margar ástæður fyrir því
að margir leiðtogar og sérfræðingar um
hermál eru á báðum áttum um afleiðing-
ar þessa. Að vísu verða ennþá til um
nokkur þúsund kjarnaoddar í Evrópu, en
hlutverk hefðbundinna herja mun að öll-
um líkindum verða meira í hernaðar-
stefnunni en fyrir 1979-ákvörðunina.
Mun fjarlæging meðaldrægu eldflaug-
anna auka líkurnar á hefðbundnu stríði í
Evrópu? Er Gorbachev að ýta undir
langvarandi ágreining sem kraumað hef-
ur undir yfirborðinu innan NATO, eða
vantraust margra Vestur-Evrópubúa í
garð Bandaríkjanna? Það er ekki langt
síðan hefðbundið stríð var háð á evr-
ópskri jörð. Síðari heimsstyrjöldin skildi
eftir sig sextíu milljónir fórnarlamba.
Nokkrum árum eftir lok þessa harmleiks
var Atlantshafsbandalagið stofnað. Síð-
an þá hefur heimurinn orðið vitni að
vexti stórveldanna sem hafa örlög hans í
hendi sér. Og aldrei hefur svo langur tími
liðið áður að tvö stórveldi hafi vígbúist
áratugum saman án þess að til átaka
kæmi þótt átök hafi orðið með óbeinum
hætti. Oft hafa þessi óbeinu átök orðið
svo magnþrungin að heimurinn hefur
staðið á öndinni. Það gerðist með Berlín-
arhafnbanninu árið 1948, í Kóreustríðinu
í byrjun sjötta áratugar og Kúbudeilunni
og Berlínardeilunni í upphafi sjöunda
áratugar, en tilvist kjarnorkuvopna virð-
ist hafa ráðið nokkru þar um.
39 HFIMSMYND