Heimsmynd - 01.06.1987, Blaðsíða 85

Mynd af Markúsi ívarssyni sem Jón Stefánsson málaði. „Markús var járnsmiður sem kom sér upp
feikilega merkilegu listasafni. Reglan hjá honum var sú að helmingur mánaðarteknanna fór til heimilis-
ins og hinn helmingurinn í kaup á listaverkum. Erfingjar hans gáfu síðan Listasafni islands safnið hans.
læti á Þjóðverjum og sjálfri leiddist
mömmu þeir. Þjóðverjar eru ákaflega
frekjulegt fólk, nema þýskir listamenn."
Og talandi um þjóðerni er forvitnilegt
að heyra túlkun Björns á því af hverju
sumar þjóðir virðast hafa staðið öðrum
framar í myndlistinni. Þjóðverjar hafa átt
framúrskarandi tónlistarmenn og rithöf-
unda en ekki eins marga myndlistarmenn
en Spánverjar hafa aftur á móti átt marga
stærstu málara sögunnar. „Það er merki-
legt að á Spáni komu fram nokkrir stór-
kostlegir meistarar með aldar millibili.
Fyrst E1 Greco, svo Velasques, því næst
Goya, þá Picasso og svo Dali þótt hann
sé ekki eins mikill spámaður og hinir. Á
Spáni var lengst af ekki til borgarastétt
og því áttu þessir menn mjög erfitt upp-
dráttar. Það voru aðall og kirkja sem öllu
réðu og því átti Goya sem var úr berfætl-
ingastétt mjög erfitt uppdráttar. En hann
varð hirðmálari og það hefur eflaust
bjargað lífi hans svo afhjúpandi sem
hann var í list sinni. Margar svartlistar-
myndirnar hans voru slíkar að hann hefði
áreiðanlega verið brenndur á báli ef kon-
ungurinn hefði ekki verið svona yndis-
lega vitlaus að sjá ekki í gegnum gagn-
rýnina og hélt þar af leiðandi vernd-
arhendi yfir honum. Annars staðar eins
og í Hollandi og Frakklandi féllu miklir
listamenn inn í ramma borgarastéttarinn-
ar, Rembrandt í Hollandi og Edouard
Manet í Frakklandi síðar. Rembrandt
var enginn ádeilumálari eins og Goya var
enda var Holland mjög lýðræðislegt land
á 17. öld, þar var enginn aðall né
kirkjuveldi því Holland var orðið lút-
erkst land. Hann var málari auðugrar
borgarastéttar en það voru átök um hann
þótt hann bryti svo sannarlega blað í
listasögunni. Hús hans var selt og hann
fór í felur vegna skulda. Á 18. öld birtist
ótrúleg þjóðfélagsádeila í verkum Willi-
am Hogarth í Englandi en hann kom úr
lægri stétt.“
Um myndlist í þjóðfélagslegu sam-
hengi segir Björn, að öll list feli í sér visst
samfélagslegt afstæði. „Ýmist eru lista-
menn byltingarkenndir eins og spönsku
málararnir Goya og Picasso, eða að þeir
virkja þá strauma sem liggja í samfé-
laginu."
Á námsárum sínum í London segist
hann hafa hrifist hvað mest af myndlist
síðari hluta 19. aldar, verkum Manet,
Monet, Renoir, Sisley, Van Gogh og
Gauguin, „björtum og yndislegum mynd-
um.“ Cézanne heillaði mig hins vegar
ekki fyrr en ég fór að kynnast kúbisman-
um. Þegar Picasso fór út í kúbismann í
myndlist sinni varð bylting í listasögunni.
Picasso var á sínum upphafsárum svo
sannarlega mikill ádeilumálari. Bláa
tímabilið í myndlist hans endurspeglar
oft veruleika lífsins í sinni ömurlegustu
mynd, eins og myndir hans af vændis-
konum og fátæklingum. Með kúbisman-
um hverfur Picasso alveg frá öllum hug-
myndum um viðurkennda fegurð og fer
að skilgreina öll fyrirbæri í einföldu formi
með einföldum flötum. Markmiðið var
að eyða öllum smáatriðum og láta
heildina orka á augað. Þannig er kúbism-
inn upphaf abstraktlistarinnar, sem hafn-
ar þeirri grillu að list eigi að vera fegurð.
En mörg mestu listaverk veraldar eru
feikilega Ijót eða réttara sagt Ijótleikinn
sjálfur uppmálaður. Ópið hans Edvard
Munch frá 1895 og Guernica Picassos
löngu síðar. Guernica er hápólitískt verk
og það er ofboðslegt listaverk, málað
gegn vitfirringu borgarastyrjaldarinnar á
Spáni. Ég sá þetta verk berum augum í
Madrid þar sem það hangir eitt sér í
stórum sal. Þar birtast á gífurlega stórum
fleti þjáningar manna í öllu sínu ofboði.
Mér fannst ég ganga berfættur inn í helgi-
dóm. Og þannig líður manni andspænis
stórri list, óháð því hvort hún er falleg
eða ljót. Slík hugtök skipta ekki máli
heldur hvernig verkið er unnið. Það er
ekki falleg lýsing hjá Halldóri Laxness í
Sjálfstæðu fólki, þegar kona Bjarts í
Sumarhúsum gengur út um nótt, drepur
sauðkind og drekkur úr henni blóðið en
þetta er dæmi um list.“
En hvernig skilgreinir þá listfræðingur
sanna myndlist, því nú eru þeir ófáir sem
kalla sig listamenn?-.
„Mikill listamaður verður enginn
nema sá sem brýtur sér einhverja nýja
leið. Þeir eru ófáir sem fást við sjónlistir
og allir kalla þeir sig listamenn en sumir
þeirra ganga alltaf í annarra spor. Það er
reyndar langalgengast og getur leitt af sér
mjög þokkalega hluti þegar best lætur en
frumherjar í myndlist þótt þeir hafi oft
verið verr í stakk búnir eru yfirleitt þegar
upp er staðið sterkastir. Það eru þeir sem
upplifa eða uppgötva eitthvað nýtt, hafa
alla þá hæfileika sem til þarf og þessa
djúpu tilfinningu fyrir lífinu."
HEIMSMYND 85