Heimsmynd - 01.06.1987, Blaðsíða 54

sínu gildi og jafnvel endurnýjast, já vaxið
að mikilvægi með nýjum kynslóðum.
Peir XX. aldar miðlar sem svara til
tímaritanna á XIX. öld eru að sjálfsögðu
útvarp og sjónvarp eða ljósvakamiðlarnir
svokölluðu (það var Jónas Hallgrímsson
sem bjó til orðið Ijósvaki).
En þá bregður svo við að öndvert við
upplýsingu tímaritanna má færa gild rök
að afmenntunaráhrifum ljósvakamiðl-
anna, einkum sjónvarps. Sjónvarpinu er
nú kennt um að upp er komið á Vestur-
löndum ástand sem menn áttu síst von á:
fáfræði svo hyldjúp að hrollur fer upp og
niður hryggsúlu menntakerfisins. Tiltak-
anlegastur mun þessi vandi vera í Banda-
ríkjunum þar sem ólæsi er nú orðið að
skæðri menningarplágu og almenningur
upp og ofan kann ekki skil á frumat-
riðum í sögu eigin þjóðar, hvað þá
mannkyns.
Sama er upp á teningnum í öðrum
vestrænum ríkjum og þar er ísland að
sjálfsögðu ekki skilið undan, til dæmis
hafði prestur hér í borginni orð á því um
daginn að hann hefði aldrei átt í viðlíka
erfiðleikum með fermingarbörn og í ár.
Agaleysi? Nei, sambandsleysi. Hann
sagðist með hverju árinu sem líður eiga í
meira basli með að finna samgönguleiðir
til að flytja þeim grunnstærðir fræðanna.
Þau hefðu hreinlega ekki skilyrði til
móttöku.
Eitt er að muna ekki hvaða ár Jón
Arason var hálshöggvinn og annað að
kannast ekki við annan Jón Arason en
þennan í símaskránni, hvað þá að hann
hafi verið kaþólskur biskup, né að við
höfum verið kaþólsk eða að við séum í
dag Lúthers og vita þá ekki heldur hver
Lúther var eða rugla honum saman við
hund nágrannans. Það eru ámóta kvik-
syndi vanþekkingar sem opnast nú á sí-
stækkandi spildum vestrænna samfélaga.
Hvernig má þetta vera? spurja menn.
Er upplýsingin ekki einmitt í hámarki?
Sjónvarpsstöðvar, útvarpsstöðvar, blöð
og tímarit!
Hér komum við ef til vill að skilsmun á
prentuðu máli og útvörpuðu. Sjónvarps-
efni fer inn um annað augað og út um
hitt, útvarpsefni fer inn um annað eyrað
og út um hitt, lesmál hjakkar í móttak-
andanum og á möguleika á að skjóta
rótum. Ágláparinn er einber móttakandi
og eðli miðilsins samkvæmt vinnur hann
lítið með það efni sem borið er á borð
fyrir hann, enginn strikar undir setningu í
sjónvarpi eða geymir athyglisvert mál í
útvarpi, það fangar hug hans, heldur
honum hugföngnum líkt og draumur,
þegar upp er staðið er allt gleymt. Aftur
á móti falla önnur boðskipti niður á með-
an, samræður engar eða yfirborðskennd-
ar, grautað í blöðum, nasað af tímarit-
um. Við það bætist að með fjölgun sjón-
varpsrása eykst rótið enn með sífelldu
rápi á milli stöðva sem í samkeppni hver
við aðra keppast við að sjónvarpa svip-
uðu efni á sama tíma og eykur þar af
leiðandi einhæfnina í stað margrómaðrar
fjölbreytni.
Öndvert við tímarit XIX. aldar sem
kappkostuðu að flytja fréttir og fróðleik
milli manna og vera rödd tímans, þannig
virðist sjónvarpið — sem hefur tök á því
að setja hnöttinn í sjónmál á sömu sek-
úndunni - hafa svo skelfing lítið að
segja, er bara eintóm afþreying. Menn
treysta sér jafnvel ekki að hafa orðið
upplýsingu um tíðindaflutning nútíma
miðla og tala um desinformation eða
formyrkvun á íslensku.
Fyrir um það bil tuttugu árum kom
upp spámaður, McLuhan að nafni, og
mótaði fleyga setningu í þá veru að
inntak fjölmiðils væri fjölmiðillinn sjálf-
ur, boðskapinn bæri hann í sjálfum sér.
Ég verð að viðurkenna að þótt ég hrifist
af þessari formúlu á sínum tíma þá skildi
ég hana aldrei til hlítar, fyrir mér stóð
svo glöggt að fjölmiðlar voru jú veður-
fréttir og tilkynningar og margt fleira
gott, ég nefni til dæmis Steinaldar-
mennina.
En undanfarið hefur þessi klisja rifjast
upp fyrir mér í ótrúlega bókstaflegri
merkingu, mér finnst hún falla eins og
merkimiði á það ástand sem hér er kom-
ið upp í fjölmiðlamálum. Nýjar stöðvar
eru komnar í loftið og hafa blessunarlega
rofið fásinni þeirra miðla sem voru farnir
að dotta yfir sjálfum sér, sumir eftir ein-
semd í hálfa öld. En spurja má: í hverju
felst að öðru leyti viðbót hinna ný-
komnu? Hvaða erindi eiga þessar nýju
stöðvar við okkur?
Ef marka má þá reynslu sem komin er,
blasir við að þessum viðbótarmiðlum
liggur ískyggilega lítið á hjarta, McLuhan
virðist í algleymingi og forsögn um að
fjölmiðill hafi ekkert fram að færa nema
sjálfan sig.
Hvað Stöð tvö áhrærir þá virtist hún
fara af stað með metnaðarfullri yfirlýs-
ingu um glaðbeitta menningardagskrá.
Síðan hafa amerískir ofbeldisþættir oltið
fram í svo stríðum flaumi að það hvarflar
að manni að umsjónarmennirnir hafi ef
til vill lagt of bókstaflegan skilning í frægt
tilsvar úr bókmenntunum: „Þegar ég
heyri minnst á menningu dreg ég upp
hanann á skammbyssunni minni.“ Fyrir
utan fréttaþætti og veðurkort munu aug-
lýsingar vera nánast eina frumsamda inn-
lenda efnið í dagskránni.
Ef þessi nýjustu tíðindi í menningar-
málum eru dæmigerð þá virðist vera hér í
uppsiglingu töluvert ólík menning þeirri
sem við höfum verið stoltust af og á rót
að rekja til þess að við frumsömdum á
okkar eigin tungu í blóra við það alþjóða-
mál sem á hverjum tíma var ríkjandi.
Spurja má hvort íslensk menning sé í
þá mund að afsala sér tilkalli til frum-
leikans og við taki endurvarpsmenning?
HEIMSMYND rifja
upp eina óleysta
morðmálið a ís-
landi á seinni
tímum
eftir llluga Jökulsson
O
54 HEIMSMYND