Heimsmynd - 01.06.1987, Síða 86

Er eitthvert atriði sem stórir eða sannir
listamenn eiga sameiginlegt óháð tíma og
rúmi? „Já,“ svarar Björn, „andlegur
heiðarleiki. Menn eru misjafnlega gáfað-
ir og misjafnlega heiðarlegir en þeir eru
sannir ef þeir fórna öllu fyrir listræna
sannfæringu sína.“
En nú hafa margir listamenn í aldanna
rás verið á mála hjá kirkju eða verald-
legum yfirvöldum. „Já, en þeir sem ekki
hafa farið eigin leiðir þrátt fyrir það voru
litlir listamenn. Þótt Leonardo væri í
þjónustu yfirvalda fór hann sínar eigin
leiðir og olli hertogum og páfa oft miklu
hugarangri. Sannur listamaður getur
aldrei þóknast neinu öðru en list sinni.
Þannig var Kjarval okkar lítt vinsæll til
að byrja með. Hann þóknaðist engum og
fór sínar eigin leiðir. Enginn vildi kaupa
myndirnar hans en vinir hans gengu um
og buðu Kjarvalsmyndir á tíu krónur
stykkið án árangurs. Það var ekki fyrr en
tuttugu árum síðar, þegar Kjarval var
búinn að missa sína fjölskyldu af ein-
skærri fátækt, að myndir hans frá Þing-
völlum fengu hljómgrunn og sjálfur
meistarinn var tekinn í tölu listamanna."
Hann nefnir Ásgrím Jónsson, Þórarin
Þorláksson, Jón Stefánsson og Jóhannes
Kjarval sem frumkvöðla íslenskrar nú-
tímamyndlistar. „Við áttum okkar mið-
aldamyndlist en í kjölfar sjálfstæðisbar-
áttu og iðnbyltingar kemur fram náttúru-
rómantík sem byggir á evrópskri hefð.
Ásgrímur aðlagaði hana íslenskum veru-
leika hálfri öld eftir að sú þróun hafði átt
sér stað í Evrópu. Ásgrímur var undir
miklum áhrifum frá Van Gogh og Jón
Stefánsson fékk mikla andagift frá verk-
um Cézanne en þeir voru hvorugir eft-
irhermur. Jón Stefánsson var fjarskalega
agaður expressjónisti og mjög ólíkur
Kjarval. Jón Stefánsson fór á staðinn og
upplifði hann án þess að vera með riss-
blað. Kjarval stóð hins vegar úti í náttúr-
unni og málaði óháð veðri og vindum.
En þessir menn, Ásgrímur, Jón Stefáns-
son, Kjarval og Einar Jónsson mynd-
Bandarísk listakona, Teddy Palmer, gerir hðgg-
mynd af Birni Th. Björnssyni í London 1944.
höggvari eru mestu listamenn íslands á
fyrri hluta aldarinnar. Muggur var að
vísu yndislegur málari sem gerði margt
vel. Einkum það sem honum fannst sjálf-
um lítið til koma!“
Þegar Björn kom heim frá námi, en
hann og Ásgerður kona hans voru í
Kaupmannahöfn í nokkur ár eftir stríð,
voru Kjarval og fyrrgreindir löngu viður-
kenndir sem klassískir. „í Kaupmanna-
höfn þar sem Ásgerður kona mín var við
nám í konunglega listaakademíinu hafði
ég einnig kynnst aragrúa yngri lista-
manna, Karli Kvaran, Einari Bald-
vinssyni og Veturliða Gunnarssyni. Þeg-
ar til íslands kom kynntist ég .vel þeirri
kynslóð listamanna sem kom á eftir Kjar-
vali og Ásgrími, mönnum eins og Þor-
valdi Skúlasyni, Snorra Arinbjarnar,
Gunnlaugi Scheving, Sigurjóni Ólafssyni
og Jóni Engilberts. Þessir listamenn voru
sprottnir upp úr jarðvegi kreppuáranna.“
Hann tekur fram bók sem hann skrif-
aði um Þorvald Skúlason, sem hann telur
endurspegla vel þá þróun sem átti sér
stað í myndlist frá kreppuárum fram á
tækni- og geimöld. Myndir af málverkum
í bókinni segir hann talandi dæmi um þau
skeið myndlistar sem Þorvaldur gekk í
gegnum. „Frá kreppuárunum eru mál-
verk af nánasta umhverfi listamannsins.
Eftir stríðið stendur hann andspænis nýj-
um raunveruleika, hetjulegum sjómönn-
um árið 1942 og afar ólíkum heimi sem
birtist í myndum hans á sjöunda og átt-
unda áratugi. Þar fæst hann við hraða
nútímans, geimöld og tækni. Abstrakt-
skólinn er einn harðasti skóli listasögunn-
ar. Þegar Þorvaldur málaði abstrakt-
myndir með Ölfusárstefinu í kringum
1960 voru menn alltaf að spá endalokum
þessa abstrakttímabils í myndlist. Karl
Kvaran, sem hefur verið einn af boðber-
um hreinleikans í íslenskri myndlist,
heldur sig til dæmis enn þá við geometr-
íska málverkið og hefur þróað það ákaf-
lega merkilega. En lengi vel héldu menn
að þessi tegund myndlistar væri komin að
endamörkunum. Karl Kvaran endurvek-
ur sig við hvert stig án þess að hreyfa sig
frá þessum stíl.“
Bæði Þorvaldur Skúlason, Jón Engil-
berts og Gunnlaugur Scheving voru per-
sónulegir vinir hans. Og þeir voru fleiri
sem hann hafði mikil kynni af sem og
seinni tíma myndlistarmenn, þar sem
hann kenndi við myndlistarskólann í þrjá
áratugi. „Ég hef þekkt marga listamenn
sem hafa ekki endilega verið góðmenni í
ytri samskiptum en öllum stórum lista-
mönnum er það sammerkt að hafa mjög
djúpar tilfinningar. Auðvitað eru dæmi
þess að listamenn bili móralskt og hverfi
frá listrænni sannfæringu sinni en það
kemur þá líka í ljós í verkum þeirra.
Margir miklir myndlistarmenn geta verið
ákaflega hversdagslegir í framkomu.
Gunnlaugur Scheving var einn mesti
myndlistarmaður íslands fyrr og síðar en
hann bar það ekki utan á sér. Hann var
mjög hógvær og lítillátur. Það voru Ás-
grímur Jónsson og Þorvaldur Skúlason
Picasso er einn frum-
kvöðla nútímamynd-
listar og mikill ádeilu-
málari. Verk hans
Guernica er hápólitískt
verk, málað gegn vit-
firringu borgarastyrj-
aldarinnar á Spáni.
„Ég sá þetta verk þar
sem það hangir eitt
sér í stórum sal í lista-
safni í Madrid og
fannst ég ganga ber-
fættur inn í helgidóm."
86 HEIMSMYND