Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 26

26 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
Vincenzo Pinto/AFP gegnum Getty Images
Konur í Róm sýna lófa sína – roðnar
rauðri málningu til að tákna blóð – við
hlið afskorinna hárlokka í mótmælaskyni.
Ákall um frelsi sem ekki
verður þaggað niður
Opið bréf til femínista að láta meira
í sér heyra í stuðningi sínum við
réttindi kvenna í Íran.
GOLSHIFTEH FARAHANI
Kæru femínistar þessa heims. Ég er írönsk
leikkona og listamaður. Ég hef verið í útlegð
síðan 2008 þegar ég lék í myndinni „Body
of Lies“ eftir Ridley Scott og írönsk yfirvöld
sökuðu mig um að vinna fyrir bandarísku
leyniþjónustuna, CIA.
Ég skrifa fyrir hönd þeirra hugrökku ungu
kvenna og karla, sem nú rísa upp gegn kúgun
og misrétti í Íran. Sem útlagi hef ég ekkert um-
boð til að kalla mig fulltrúa þessarar hugrökku
uppreisnar. Ég er einfaldlega að reyna að
bergmála tilfinningar systra minna og bræðra
til að hjálpa heiminum að skilja það sem er að
gerast. Ég vil þýða hið erlenda tungumál – ekki
bara orðin, heldur merkinguna. Ég óx úr grasi
í Íran til 25 ára aldurs og hef búið í útlegð
undanfarin 14 ár. Sú reynsla hefur gert mér
kleift að brúa tvo gerólíka menningarheima
sem þó eiga meira sameiginlegt en margir í
vestrinu gætu haldið. Þetta á sérstaklega við
um kynslóðina, sem kennd hefur verið við bók-
stafinn Z, ungt fólk fætt á milli 1997 og 2012,
sem knýr áfram yfirstandandi byltingu.
Leyfið mér að byrja á að segja að ég skil að
það hafi tekið marga í vestrinu langan tíma að
taka eftir þeirri sögulegu byltingu, sem nú á
sér stað í landi mínu. Heimkynni mín, Íran, eru
eitt af þeim svæðum, sem erfiðast er að skilja
í heiminum. Mörkin á milli þess sem er rétt og
rangt eru oft óskýr og þjóð mín hefur gengið
í gegnum miklar þjáningar. Íran er að mörgu
leyti vagga mannsandans í nútímaskilningi, en
um leið er ekki hægt að ímynda sér flóknara
samspil stjórnmála, félagsmála og trúar. Þetta
á jafnvel betur við í Íran en nokkurs staðar
annars staðar því að mótsagnir rista djúpt
milli stétta, aldurshópa og jafnvel fjölskyldna.
Einföld krafa: Frelsi
Mótsagnir og ringulreið stjórnmála og menn-
ingarheima í Mið-Austurlöndum eru aðeins
ýkt endurspeglun þeirra mótsagna og ringul-
reiðar, sem ráða ríkjum í umræðum ummarga
mikilvæga þætti heimsmálanna á okkar tímum.
Í stað þess að auðvelt sé að greina á milli þess
sem er rétt og rangt virðist heimurinn fullur
af endalausum blæbrigðum af gráu – eða litum
regnbogans eins og ég kýs að stilla því upp.
Að hvaða leyti er þessi uppreisn þá frábrugðin?
Að þessu sinni eru engir gráir tónar. Krafa Z-kyn-
slóðarinnar í Íran ermjög einföld: Frelsi. Frelsi til
að velja. Frelsi íranskra kvenna til að hegða sér,
klæða sig, ganga og tala sem jafnokar íranskra
karla. Engin hugmyndafræði býr að baki, engin
formleg pólitísk hreyfing til vinstri eða hægri.
Einfaldleiki kröfunnar um frelsi gerir hana svo
öfluga. Það eru engar tvær hliðar. Það eru engin
flókin rök. Það getur ekkert valdið ruglingi.
Ég held að það sé ástæðan fyrir því að fyrri
uppreisnir, sem sumar voru kæfðar með meira
ofbeldi og grimmd, tókust ekki og vöktu ekki
sömu athygli um allan heim.
Það eru svomargar ranghugmyndir um okkar
heimshluta að það er erfitt að trúa að hann geti
einnig verið uppspretta innblásturs. Við erum
vön að heyra um hryðjuverkamenn, sem sprengja
sig í loft upp. Við lesum ummiðaldastjórnarfar
Ríkis íslams og talíbana. Í sjónvarpi birtast okkur
fréttir sem sýna konur, sem eru huldar frá hvirfli
til ilja og fá hvorki að hjóla né keyra.
Það sem vestrið sér ekki er að okkar Z-kynslóð
er mjög lík ykkar. Hún setur myndskeið á Tik-
Tok, fylgist með stjörnunum sínum á Instagram
og elskar að syngja, dansa og njóta hamingjunn-
ar. Hún leitar að andlegri merkingu í illskiljan-
legum heimi. Og nú hefur hún fengið nóg af að
lifa þessu tvöfalda lífi – lífi þar sem hún upplifir
frelsi aðeins í sýndarveröld bak við luktar dyr og
ungar stúlkur eru neyddar til að hylja hár sitt á
almannafæri líkt og þær lifðu á miðöldum.
Frá upphafi þessarar byltingar hef ég velt
fyrir mér hvers vegna margir nafntogaðir
vestrænir femínistar og málsvarar kven-
réttinda hafa þagað og átt að því er virðist
erfitt með að kveðja sér hljóðs opinberlega og
styðja byltinguna okkar. Ég hef búið svo lengi í
vestrinu að ég átta mig á hve erfitt það hlýtur
að vera fyrir þessa femínista að skilja dýpt og
sögulegt mikilvægi þess sem er að gerast í Íran.
Óskiljanleg þögn öflugra kvenna
Ég fagna því að ykkur snúist hugur. Mér
finnst mér bera skylda til að segja ykkur að á
þessum upphafsdögum sinnar blóðugu baráttu
fannst systrum mínum að hinir miklu vest-
rænu femínistar hefðu snúið við sér baki. Þögn
öflugra kvenna var þeim óskiljanleg. Þær veltu
fyrir sér hvers vegna karlar á borð við Trevor
Noah, Justin Bieber eða Chris Martin og félaga
hljómsveitarinnar Coldplay lýstu yfir stuðningi
í upphafi, en þær heyrðu ekki frá nógu mörg-
um frægum konum. Hvernig mátti það vera
að ungar konur, þar á meðal Nika Shakarami
sem var 16 ára og Mahsa Amini sem var 22
ára, voru myrtar með grimmilegum hætti án
þess að margar bandarískar konur, sem voru
í fararbroddi í mest áberandi kvennahreyf-
ingunum, segðu aukatekið orð?
Í Íran á sér nú stað barátta um frelsi og jafn-
rétti. Þetta er ekki stríð gegn slæðunni, híjab,
eða gegn körlum. Þetta er stríð gegn fáfræði.
Þess vegna nýtur það ekki síður stuðnings
karla en kvenna.
Systur mínar eru að mörgu leyti að berjast
baráttu allra kvenna fyrir réttindum sínum og
jafnrétti. Eini munurinn er að þær hætta lífi
sínu á hverjum degi.
Þið getið verið viss um að áhrifin af þessari
hreyfingu eru ekki bundin við landamæri
Írans. Hún mun hafa áhrif um allan þennan
heimshluta og gefa von öðrum konum, sem
láta sig ekki einu sinni dreyma um að hefja upp
raust sína gegn öllum þeim birtingarmyndum
kúgunar, sem þær þurfa að búa við hvern
einasta dag lífs síns.
En þessi hreyfing mun falla án ykkar.
Við þurfum ekki hernaðaríhlutun. Margir í
Mið-Austurlöndum líta jafnvel pólitíska íhlutun
augum tortryggni. Erlend aðild að valdaráninu
árið 1953 þegar Mohammad Mossadegh var
steypt af stóli er greypt í íranska þjóðarsál.
Hreyfing eins og þessi þarf stuðningsraddir.
Þögn er samsekt. Í mínum augum jafngildir það
að virða vettugi íranskar konur og hugrakka
baráttu þeirra því að snúa baki við margra alda
baráttu kvenna fyrir frelsi og jafnrétti.
Systur mínar eru að mörgu leyti að berj-
ast baráttu allra kvenna fyrir réttindum
sínum og jafnrétti. Eini munurinn er að
þær hætta lífi sínu á hverjum degi.
Mótmælandi í Stokkhólmi skerðir hár sitt til stuðnings írönskum konum. Hárið er oft tengt
fegurð og kvenleika og í Íran eru konur skyldaðar til að hylja hár sitt undir slæðu.
Christophe Archambault/AFP gegnum Getty Images
TÍMAMÓT MAHSA AMINI LÉST 22 ÁRA GÖMUL Í VARÐHALDI HJÁ ÍRÖNSKU SIÐGÆÐISLÖGREGLUNNI
Í TEHERAN EFTIR AÐ HÚN VAR HANDTEKIN FYRIR AÐ BRJÓTA STRANGAR REGLUR UM KLÆÐABURÐ
SEM SKYLDA KONUR TIL AÐ BERA HÖFUÐKLÚT. ANDLÁT HENNAR VAR KVEIKJAN AÐ KRÖFTUGUM
MÓTMÆLUM UM ALLT ÍRAN OG KOM FÓLK SAMAN TIL STUÐNINGS UM ALLAN HEIM.
© 2022 The New York Times Company og
Golshifteh Farahani.