Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 77

MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022 77
von á? Hvernig breytist saga jafnréttis miðað við
það sem alþýðuvitneskja eða hugboð myndi segja
okkur að hún væri á þessum langa tíma?
Í fyrsta lagi hefur til langs tíma verið hreyfing
í átt að meiri jöfnuði, bæði í tekjum og auði.
Meginniðurstaðan er að þessi hreyfing í átt
að meiri jöfnuði hefst ekki fyrr en eftir fyrri
heimsstyrjöld og seinni heimsstyrjöld, á
tímanum 1940 til 1945. Þriðja niðurstaðan er
að ef þú berð saman stöðuna í dag við ástandið
1910, 1914, búum við við meiri jöfnuð í heiminum
út frá auðjöfnuði og sérstaklega launajöfnuði.
Umfang þessarar hreyfingar hefur þó verið
mjög takmarkað þar sem samþjöppun auðs er
enn mjög mikil.
Þótt samþjöppun auðs virðist mjög mikil nú,
var hún jafnvel enn öfgakenndari fyrir einni
öld. Ef horft er á Evrópu árið 1900 eða 1910 áttu
efnamestu 10 prósentin 90 prósent auðsins,
en nú er hlutfallið 60 prósent auðsins. Þessi
50 prósent fyrir ofan miðju voru næstum jafn
fátæk og 50 prósentin á botninum. Þau áttu á
milli fimm og tíu prósent af heildarauðnum. Og
50 prósentin á botninum eitt til tvö prósent.
Það var eins og millistéttin væri ekki til. Þannig
að það hafa orðið markverðar umbætur til
lengri tíma litið í þeim skilningi að þessi 40
prósent fyrir ofan miðju eiga nú næstum 40
prósent af öllum auði í Evrópu og aðeins minna
en 30 prósent í Bandaríkjunum.
Og það er mjög erfitt að endurskrifa söguna
um hvað hefði gerst án fyrri og síðari heims-
styrjaldar. Það mætti vissulega færa rök að því
að kreppan mikla hefði jafnvel haft meiri áhrif á
hið pólitíska og félagslega landslag í Bandaríkj-
unum en stríðið. Síðan eru lönd eins og Svíþjóð
þar sem heimsstyrjaldirnar skiptu ekki jafn
miklu máli og í öðrum löndum og voru samt
með þessa hreyfingu í átt að meiri jöfnuði og að
einhverju leyti jafnvel í meira mæli hin löndin.
Ég vil því ekki segja að það hafi verið stríðið
sjálft. Það var frekar allt þetta ferli á fyrri
hluta 20. aldar sem leiddi til gerbreytingar á
pólitíska, félagslega og fjárhagslega kerfinu sem
varð til þess að það varð takmörkuð aukning á
dreifingu auðs og takmörkuð aukning jafnaðar.
Eitt sem ég kann vel að meta við þess bók er að í
henni er ekki bara þurr upptalning á margvíslegri
þróun heldur eru þar tillögur um ýmsar nokkuð af-
gerandi breytingar, sem ég held að eins og þú sérð
það myndu færa frjálslyndisstefnuna nær mörgu
af því sem hampað hefur verið í hennar nafni en
ekki tekist að ná fram. Segðu mér frá því sem
þú kallar þátttökusósíalisma. Með hvaða hætti
er þátttökusósíalismi frábrugðinn hefðbundnu
félagslýðræði?
Í mínum huga er þetta í raun framhald á
félagslýðræði inn í 21. öldina. Félagslýðræðinu
eru mikil takmörk sett, meðal annars að
takmarkaður árangur hefur náðst þegar kemur
að samþjöppun auðs. 50 prósentin á botninum
í dag, þrátt fyrir hærri tekjur og styrkingu vel-
ferðarsamfélagsins; auðvitað er líf þeirra mun
betra en fyrir einni öld. Það er mjög augljóst
þegar horft er á aðgang að menntun, heilbrigð-
isþjónustu, eftirlaunum og tekjum. Það eru
miklar framfarir.
En þegar kemur að auði eiga þau tvö prósent
af heildarauðnum, fjögur prósent af heildar-
auðnum. Ég held því fram í bókinni að eina
leiðin fram á við sé að allir hljóti lágmarksarf.
Hann kæmi ekki í staðinn fyrir grunntekjur,
ókeypis menntun, ókeypis heilbrigðisþjónustu.
Hann legðist ofan á það allt og það væri kannski
lokaskrefið, eða eitt af lokaskrefunum í þessari
löngu þróun.
Kannski ættu allir að fá 120.000 evrur við 25
ára aldur, sem í evrópsku samhengi væri um 60
prósent af meðalauði, sem nú er um 200.000
evrur á hvern fullorðinn einstakling. Við
værum samt mjög langt frá því að ná jöfnuði
í tækifærum í þeim skilningi að 50 prósentin
á botninum, sem nú fá nánast ekkert, myndu
fá 120.000 evrur. Fólk í efstu 10 prósentunum,
sem í dag erfir að meðaltali eina milljón evra,
myndi samt fá 600.000 evrur eftir að lagður
hefur verið skattur á arf og auð til að borga
fyrir þetta allt saman. Þannig að enn væri samt
talsvert misvægi tækifæra milli þessara tveggja
stóru hópa.
Ef þú vilt vita hvað mér finnst, þá ættum
við að ganga mun lengra í þessa átt. En þetta
mundi samt muna miklu vegna þess að 50
prósentin á botninum fengju samt meiri völd
og tækifæri. Ég verð alltaf mjög hissa þegar
fólk segist vera hlynnt því að allir njóti jafnra
tækifæra í kenningunni, en þegar maður leggur
til skýrar aðgerðir til að fara í þessa átt verða
margir, sérstaklega þeir sem eru í efri stigum
dreifingarinnar, alveg óðir og segja: „Ha, hvað,
þú ætlar að gefa þessum vesalings börnum
peninga?“, að þau muni gera hræðilega hluti við
þessa peninga, eins og auðug börn hafi alltaf
tekið góðar ákvarðanir um hvernig þau nota
peningana sem þau fá.
Ef fólk vill setja mörk á hvað fólk mætti gera
við lágmarksarfinn hef ég ekkert við það að
athuga svo lengi sem sömu mörk gildi um alla
erfingja. Annars væri það mjög ófrjálslynd og
gerræðisleg nálgun við tækifæri í samfélaginu.
Getur þú farið í gegnum hvað samstjórnun er og
hvers vegna þú telur að hún sé svona mikilvæg?
Hér er ég aftur að gera nokkuð að útgangs-
punkti sem gaf góða raun á tuttugustu öldinni
og sjá hvort hægt sé að taka það lengra. Á
tuttugustu öldinni átti sér stað áhugaverð
nýbreytni ásamt skattlagningu eftir efnum í
Bandaríkjunum og mörgum Evrópulöndum,
sem stundum hefur verið kallað samstjórn-
un, sem snýst um að fulltrúar starfsmanna
hafi atkvæðarétt sem skiptir máli í stjórnum
fyrirtækja, jafnvel þótt þeir eigi engan hlut í
fyrirtækinu.
Í Þýskalandi virkar þetta þannig að fulltrúar
starfsmanna geta verið með allt að helming
atkvæðisréttar í stjórn stórs fyrirtækis, í
Þýskalandi sem sagt. Hluthafar eru áfram með
50 prósent plús einn. Þannig að ef það er jafnt
geta þeir ráðið úrslitum. Þetta þýðir hins vegar
að eigi starfsmennirnir að auki lítið brot af
hlutabréfum í fyrirtækinu, segjum 10 prósenta
eða 20 prósenta hlut – eða eigi stjórnvöld á
staðnum, sveitarfélagi eða sambandslandi, 10
prósenta eða 20 prósenta hlut – þá getur það
ráðið úrslitum um meirihluta. Þannig er hægt
að ná meirihluta atkvæða, jafnvel í trássi við
hluthafa, sem á 80 prósent eða 90 prósent
atkvæða.
Ég get sagt þér að frá sjónarhóli hlutafans
hljómar þetta eins og kommúnismi. Og hluthaf-
ar í Frakklandi, Bretlandi eða Bandaríkjunum
munu alls ekki kunna að meta þetta kerfi. Hins
vegar hefur þetta verið notað og það var ekki í
einhverjum litlum, afskekktum löndum – þessu
var í raun beitt í Svíþjóð, í Þýskalandi og hefur
verið við lýði allt frá því snemma á sjötta
áratugnum. Á sínum tíma vildu hluthafar ekki
sjá þetta. En valdajafnvægið í þessum löndum
eftir síðari heimsstyrjöld leiddi til þessarar
umbreytingar á þessum grundvallarþætti. Og
sjötíu árum síðar vill enginn breyta þessu í
Þýskalandi og Svíþjóð. Það gæti enginn breytt
þessu.
Fólk hefur séð að það er ekki bara að þetta
hafi ekki eyðilagt hið kapítalíska kerfi, þetta
hefur bætt úr því hvernig starfsmenn taka
þátt í að skilgreina hvernig reka á fyrirtæki
til lengri tíma litið. Og starfsmennirnir eru
með ákveðnum hætti fjárfestar í vinnunni í
fyrirtækinu. Og stundum eru þeir langtíma-
fjárfestar af meiri alvöru og skuldbindingu
en margir skammtímafjárfestar sem við
sjáum.
Hvernig getum við farið lengra í þessa átt?
Í bók minni ræði ég ýmsa möguleika, en ég
segi að við eigum að byrja á að færa þetta
út til annarra landa og fyrirtækja sem eru
smærri í sniðum. Og ef við viljum ganga lengra
í þessa átt, gætum við sagt, „allt í lagi, fulltrúar
starfsmanna eru með 50 prósenta atkvæðisrétt,
hluthafar 50 prósent. Og meðal þessara 50
prósenta atkvæðisréttarins, sem hluthafar eiga,
má einn hluthafi kannski hafa 10 prósent eða
fimm prósent atkvæðisréttarins í mjög stóru
fyrirtæki.“
Við lifum í mjög menntuðu samfélagi þar sem
milljónir verkfræðinga, tæknimenntaðra manna
og stjórnenda hafa eitthvað fram að færa. Sú
hugmynd að við séum með valdafyrirkomulag
eins og í konungdæmi í fyrirtækjum er alger-
lega á skjön við raunveruleika okkar tíma.
Hvers vegna heldur þú að samstjórn myndi
breyta svo miklu? Hvers vegna hefur þú á tilfinn-
ingunni að þetta yrði meira en jaðarbreyting á því
hvernig hagkerfið virkar?
Ég er ekki að segja að þetta sé töfralausn.
Ég held að það verði að fylgja stærri pakka
í stefnumótun, þar með talið að endurdreifa
auðnum sjálfum. Þess vegna eru lágmarksarfur
og sköttun auðs eftir efnum, sem ekki er til
staðar í Þýskalandi, svona mikilvæg atriði. Ef
auðnum sjálfum er ekki dreift upp á nýtt mun
samstjórn fyrirtækja ekki duga til. Því þarf
að fylgja kerfi sem veitir sannan aðgang að
hágæðamenntun sem ekki er fyrir hendi í neinu
landi.
Að lokum má ekki gleyma því að samstjórnar-
reglurnar í Þýskalandi eiga enn sem komið er
aðeins við um mjög stór fyrirtæki. Þrátt fyrir
sínar takmarkanir held ég að samstjórnar-
reglurnar hafi bæði í Þýskalandi og Svíþjóð átt
þátt í að takmarka hinar gríðarlegu hækk-
anir launa á toppnum, sérstaklega miðað við
Bandaríkin og Bretland. En hugmyndin er að
ganga lengra í þessa átt með því að búa þannig
um hnútana að 50 prósenta atkvæðisrétturinn
nái til allra fyrirtækja, lítilla og stórra, og setja
einnig mörk á vald einstakra hluthafa.
Vegna þess að í sumum tilfellum er það
þannig með samstjórnunarregluna eins og hún
er í dag að hluthafarnir hafa úrslitaatkvæðið
þegar upp er staðið – svo að áhrifin eru ekki
jafn mikil og þau gætu verið.
Þetta eru miklar tillögur sem myndu hafa í för
með sér mikla tilfærslu á peningum. Og um leið
erum við að ganga í gegnummjög óvenjulegt, þótt
það sé það kannski ekki sögulega, verðbólgukast.
Það viðhorf hefur verið ríkjandi, sérstaklega í
Bandaríkjunum og kemur frá Larry Summers og
fleirum, að sumt af því sé vegna of mikillar endur-
dreifingar á peningum, of mikilla efnahagshvata.
Hvernig sérð þú verðbólgu og verðlag í þessu
samhengi? Og hver er þinn skilningur á hættunni
á verðbólgu?
Stutta svarið er að ég vil fjármagna endur-
dreifingu fjár með skattlagningu eftir efnum,
ekki með því að búa til peninga. Þannig að það
að búa til peninga og efna til opinberra skulda
er réttlætanlegt í einhverju samhengi, en virkar
augljóslega ekki til lengri tíma litið. Við vitum
það. Að minni hyggju á að borga fyrir endur-
dreifingu með skattlagningu eftir efnum og
hinum ríku. Og góðu fréttirnar eru þær að hinir
ríku eru mjög ríkir.
Ef þú horfir á milljarðamæringa í dag á
ríkasta fólkið í kringum 200 milljarða dollara
eða svo. Fyrir tíu árum áttu þeir 30 eða 40
milljarða dollara eða svo. Og tíu árum fyrir
það áttu þeir aðeins tíu milljarða dollara eða
svo. Þannig að þú sérð strax að uppgangur
þessa fólks á hátindinum kemur ekkert við
vextinum á efnahag heimsins. Því að þeirra
auður vex miklu hraðar.
Þannig að það er ekki hægt að halda svona
áfram. Og það – auðvitað er það leiðin til að
endurdreifa auðnum. Ég er ekki að segja að allt
eigi að koma frá milljarðamæringum. Milljóna-
mæringar munu einnig þurfa að borga. En ef
þú byrjar ekki á að biðja milljarðamæringana
um sanngjarnan skerf verður mjög erfitt að
sannfæra milljónamæringa um að þeir þurfi
líka að borga.
Caitlin Ochs/Reuters
„Skattleggjum hina ríku,“
stendur á skilti þátttakanda
í mótmælum gegn loftslags-
breytingum í New York.
Þriðja niðurstaðan er að ef þú berð saman
stöðuna í dag við ástandið 1910, 1914,
búum við við meiri jöfnuð í heiminum út
frá auðjöfnuði og sérstaklega launajöfnuði. Umfang
þessarar hreyfingar hefur þó verið mjög takmarkað
þar sem samþjöppun auðs er enn mjög mikil. © 2022, The New York Times Company.
Timothy A. Clary/AFP gegnum Getty Images
Vegfarandi gengur fram hjá manni,
sem situr á gangstétt á Fimmtu breið-
götu í New York og biður um peninga.