Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 8

8 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
Dall-E
Verk úr smiðju Dall-E gervigreindarforritsins. Skrifuð er lýsing sem forritið myndgerir. Lýsingin var: Drengur að leik með hund sinn og hljóðfæri, sól skín á stjörnubjörtum himni, snæviþakin
fjöll í fjarska. Beðið var um málverk, eitt natúralískt, eitt kúbískt og eitt impressjónískt.
Dall-E
Lýsing: Gamall maður hættir í vinnu á dagblaði, samstarfsmenn hans fagna. Beðið var um ljósmynd og tvö málverk, annað í stíl Leonardos da Vincis, hitt Hieronymus Bosch.
Samþætting, ekki sundurgreining
Fyrir stuttu birtust á netinu myndir af fólki við
eins hversdagslega iðju og að sitja á klósettinu,
laga kaffi eða fá sér lúr í stofunni. Það sem
gerði myndirnar óvenjulegar var sjónarhornið;
greinilegt var að þær höfðu verið teknar úr
gólfhæð, eða þar um bil, enda kom fljótlega
í ljós að myndirnar voru úr ryksuguróbot,
eða „ryksugu- og skúringarvélmenni með
gervigreind – hönnuð af NASA“ eins og slík
apparöt voru kynnt í auglýsingum fyrir áratug
eða svo. Myndirnar atarna voru víst teknar,
með leyfi fyrirsætanna, til að kenna vélunum
að rata um allar hindranir sem orðið geta á
vegi svo lágvaxins vélmennis, enda voru þær
sendar til starfsmanna ryksuguframleiðandans
í Suðaustur-Asíu sem greindu myndirnar og
skrifuðu leiðbeiningar fyrir. Það var sem sé
gervigreindin.
Fyrirbærið „gervigreind“ er fyrst nefnt í
íslenskum prentmiðli í dagblaðinu Tíman-
um í september 1982. Í blaðinu er rætt við
sálfræðinginn Jörgen Pind (sem er í dag
prófessor emeritus við Háskóla Íslands) um
tölvugreind eða gervigreind, en Jörgen var þá
nýkominn af ráðstefnu í Svíþjóð um hagnýt-
ingu tölva fyrir sálarfræði og málfræði. „Með
gervigreind eða tölvugreind (á ensku „artificial
intelligence“)," segir í greininni, „er átt við til-
raunir til að búa til tölvur sem eru svo „greind-
ar“ að þær geta staðið mönnum jafnfætis eða
verið þeim fremri að fást við ýmis verkefni sem
mannlega vitsmuni þarf nú til að leysa.“
Í þessu samhengi má hnýta í það að orðinu
greind hafi verið skeytt aftan við forliði til að lýsa
fyrirbærinu, enda nokkuð ljóst að tölvur geta
ekki talist greindar í eiginlegri merkingu þess
orðs, þær eru verkfæri samþættingar en ekki
sundurgreiningar. Að því sögðu þá kemur ekkert
upp í hugann sem hentar betur – ekki getum við
notað orð eins og gáfu, því það dregur með sér
í samtalið gamlan hindurvitnahala. Og tölvu-
greind er eiginlega ekki betra orð en gervigreind.
Undir lok átjándu aldar smíðaði ungverski
uppfinningamaðurinn Wolfgang von Kempelen
vélmenni sem teflt gat skák til að heilla keis-
araynju Austurríkis-Ungverjalands. Vélin sú vakti
að vonum gríðarlega athygli, enda sat vélmenni
við skákborð, tefldi við þá sem tefla vildu og vann
flestar skákirnar. Þegar rýnt var í vélbúnaðinn,
innvols vélmennisins, kom aftur á móti í ljós að
inni í kassanum var smávaxinn skákmeistari.
Skáktyrkinn var þetta apparat kallað í ís-
lenskri þýðingu á skáldsögu Robert Löhr og
kom út á íslensku fyrir fimmtán árum, en á
þýsku kallaðist vélin einmitt Schachtürke. Ytra
var vélin aftur á móti kölluð véltyrki á ensku,
Mechanical Turk, og það heiti notar Amazon á
þjónustu sem hægt er að kaupa aðgang að eftir
þörfum, til að mynda ef flokka á myndir, lesa
yfir skannaðar bækur, textagreina hlaðvörp,
yfirfara nafna- eða vörulista og svo má áfram
telja. Þarf varla að taka fram að þetta eru illa
launuð störf og þeim fylgir ekkert öryggi, engir
frídagar, veikindadagar né lífeyrisréttindi.
Ryksuguróbótasmiðir, Meta (Facebook) og
fleiri stórfyrirtæki nýta sér slíka þjónustu, reka
hana sjálfir eða kaupa aðgang að henni annars
staðar eftir þörfum. Vakti til að mynda athygli
þegar „starfsmenn“ Meta í Afríku fóru í mál við
fyrirtækið til að sækja sér meiri réttindi. Þeirra
iðja var meðal annars að skoða myndir af Face-
book-síðum og greina hvort þær væru húsum
hæfar. Þeir þurftu oft að glíma við slíkt ógeð að
það var þeim beinlínis skaðlegt andlega.
Gervigreind sem byggist á því að fólk sitji við
og flokki og raði og greini er augljóslega ósköp
venjuleg mannleg greind, ekki einu sinni tölvu-
greind. En hvað þá með gervigreindarmynd-
list? Hvað með Jasper Art, Stable Diffusion,
DALL-E 2 eða DeepAI, svo tekin séu dæmi af
nokkrum vinsælum gervigreindarlistsmiðjum?
Ekki hefur verið þverfótað fyrir myndum sem
settar eru saman með slíkum forritum undan-
farna mánuði, hvort sem fólk er að keppast um
að skapa sem skemmtilegustu, fáránlegustu,
ógeðfelldustu eða raunverulegustu stælinguna.
Tölvugreindin á bak við slík forrit getur
skipt út bakgrunni mynda eftir þörfum, breytt
stemningu, eða sett fyrirmyndir í sérkenni-
legar eða óviðeigandi aðstæður eftir því
sem beðið er um. Hráefnið er svo myndlist í
gegnum aldirnar, allt það sem til er stafrænt
af listsköpun mannkynssögunnar, án tillits
til eignarhalds eða uppruna. Í raun má segja
að allt myndasafn mannkyns sé undir, sé það
aðgengilegt á netinu á annað borð. Ljós-
myndir líka. Að því leyti nærist gervigreind
á hugviti og handverki mannfólks, ekki síður
en sú gervigreind sem notuð er til að stýra
ryksuguróbótum eða fjarlægja ógeð af Face-
book. Myndirnar sem til verða eru stælingar,
því gervigreind getur ekki skapað, hún getur
bara nálgast, námundað en ekki náð listinni.
Sama á við um tölvugreindartextasmiði, sem
eru legíó: nefni ChatGPT, Jasper, Writesonic,
Copy.ai og ContentBot sem dæmi. Þær græjur
éta texta úr bókum, bloggum, tístum og sam-
félags- og vefmiðlum og moða úr honum eftir
því sem þeim er sett fyrir. Ef beiðnin er nógu
vel mótuð, nógu ítarleg, getur niðurstaðan
orðið býsna lík ritgerð miðskólagengins barns
(en allt er þetta á ensku enn sem komið er).
Í greinarnar vantar þó eðlilega alla skapandi
hugsun, en eru hugsanlega nýtanlegar til að
búa til markaðsþvaður fyrir vefsíður.
Í ritgerðinni Hnignun lyginnar (The Decay
of Lying), sem kom út 1891, bendir Oscar
Wilde á að listin birti aldrei neitt nema sjálfa
sig; hún skapi eitthvað einstakt og snúi sér
svo að öðru. Gervigreind / tölvugreind á lítið
skylt við listina; sköpun er tengd innsta kjarna
mannkyns og hefur verið frá örófi, tengd því
hvað við erum ófullkomin sem lífverur. Tölvur
geta ekki búið til list, ekki skapað í eiginlegri
merkingu þess orðs, þó þær geti námundað og
nálgast.
Hilmar Örn Hilmarsson allsherjargoði spáði
svo um framtíðina eitt sinn að allt það sem
ekki hefur þegar gerst muni gerast. Í því ljósi
þykir mér líklegt að sá dagur renni upp að ég
hafi rangt fyrir mér varðandi ofangreint, að
það tölvuforrit verði skrifað, líklega af öðru
tölvuforriti, sem sé svo ófullkomið að það skapi
raunverulega list. En þá verð ég væntanlega
löngu dauður.
Gervigreind / tölvugreind á lítið skylt
við listina; sköpun er tengd innsta kjarna
mannkyns og hefur verið frá örófi, tengd
því hvað við erum ófullkomin sem lífverur.
Á hverju byggist gervigreindin sem
við nýtum til að smíða texta, teikna
myndir, sníða ljósmyndir? Er hún
verkfæri misskiptingar og óréttlætis
eða boðberi hins nýja, góða heims?
ÁRNI MATTHÍASSON
hefur starfað á Morgunblaðinu frá árinu 1981 og
skrifað um tónlist, bókmenntir, tölvur og tækni.
TÍMAMÓT GERVIGREIND HEFUR VERIÐ Á ALLRA VÖRUM UNDANFARNAR VIKUR ENDA ERU ÝMIS
VERKFÆRI ÞEIRRAR GERÐAR OPIN FYRIR ALMENNA NOTKUN Á VEFNUM.