Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 60

60 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
Uppgangur alþjóðlegu
þjóðernissinnanna
Gianni Cipriano/The New York Times
Giorgia Meloni stillir sér upp fyrir ljósmyndara í Róm
eftir að hægra bandalag hennar náði meirihluta í
þingkosningunum á Ítalíu 26. september.
Hinar pólitísku og félagslegu orr-
ustur sem nú eru háðar í Banda-
ríkjunum og um Evrópu eru hluti af
einum og sama ágreiningnum um
eðli vestrænnar menningar.
Í ræðu sem hann flutti á ráðstefnu Conservati-
ve Political Action Committee í Dallas í ágúst
undirstrikaði Viktor Orban, forsætisráðherra
Ungverjalands, mikilvægi ársins 2024 vegna
þess að þá færu saman forsetakosningar í
Bandaríkjunum og kosningar til Evrópuþings-
ins. Orban talaði um þessa viðburði eins og
um væri að ræða tvennar vígstöðvar í sama
stríðinu – stríðinu um gildin.
„Vestrið á í stríði við sjálft sig,“ sagði Orban
við hlustendur á hægri væng Repúblikana-
flokksins. „Við þurfum að finna vini og
bandamenn hver hjá öðrum. Við þurfum að
samræma aðgerðir herja okkar vegna þess að
við erum að glíma við sömu verkefnin.“
Ræða Orbans undirstrikar sláandi einkenni
á þjóðernishyggju samtímans: hún er í
grunninn alþjóðleg. Áður fyrr settu þjóð-
ernisflokkar allt frá Ítalíu til Svíþjóðar fram
tillögur um að ganga úr Evrópusambandinu,
evrunni og NATO. Nú hafa hins vegar for-
ustumenn allra þessara flokka áttað sig á að
í heimi, sem verður fjandsamlegri með hverj-
um deginum veitir aðild að þessum stofnun-
um löndum þeirra ákveðið efnahagslegt og
hernaðarlegt öryggi, sem ógerningur væri
að ná utan þeirra. Þar sem aðild að þessum
fjölþjóðlegu stofnunum krefst samhæfingar
við aðra er eina vitið að starfa með stjórn-
málamönnum sem deila skoðunum þeirra í
pan-evrópskri togstreitu um að skilgreina
Evrópu með ákveðnum hætti.
Meira að segja Orban heldur þessa dagana
fram að sú menningarlega vitund, sem hann
sé staðráðinn í að verja, sé evrópsk, en ekki
sérstaklega ungversk. Í fjölmiðlum sem nota
ensku er Orban oft lýst þannig að hann sé
„and-evrópskur“. Það eru mistök. Hann er alls
ekki and-evrópskur. Hann er á móti því sem
hann lítur á sem frjálslynda slagsíðu í stofnun-
um Evrópusambandsins.
Orban er í sínum huga ekki frekar and-
evrópskur en repúblikanar, sem lumbra á
frjálslyndisslagsíðu hinnar ráðandi stéttar í
Washington, eru and-bandarískir. Þvert á móti
lítur hann á sig sem hinn sanna kyndilbera
Evrópu og alls þess sem hún stendur fyrir.
Þrætan snýst í hvoru tilfelli fyrir sig um hvað
það þýði að vera evrópskur eða bandarískur.
Því er komin upp sú staða að alræmd-
ustu þjóðernissinnar hins vestræna heims
hópast nú saman á fjöldamótum með þátt-
takendum frá tugum landa líkt og spænski
hægri-pópúlistaflokkurinn Vox skipulagði
í Madríd í janúar á þessu ári eða fundur
Conservative Political Action Committee, sem
Orban hélt í Búdapest nokkrum mánuðum síð-
ar, og Fox News heiðraði með lotningarfullum
útsendingum klukkustundum saman.
Hinn gagnkvæmi stuðningur nær lengra en
að skiptast á ábendingum og jákvæðri umfjöll-
un í fjölmiðlum. Ungversk ríkisstofnun styrkti
kosningabaráttu Marine Le Pen með rúmlega
tíu milljónum evra þegar hún bauð sig fram til
forseta á þessu ári.
Svo reyndi Steve Bannon, fyrrverandi ráðgjafi
Donalds Trumps Bandaríkjaforseta, að setja á
fót nokkurs konar úrvalsþjálfunarakademíu fyrir
aðgerðasinna á hægri vængnum í 800 ára gömlu
ítölsku klaustri – akademía sem hefði verið
yfirlýst og vísvitandi alþjóðleg í inntaki sínu og
metnaði – en ítölsk stjórnvöld lokuðu henni, að
því er virðist vegna þess að ekki tókst að standa
við umsamdar skuldbindingar.
Skóli Bannons átti að bera nafnið Academy
for the Judeo-ChristianWest og sóttist eftir um-
sækjendum sem hefðu „á tilfinningunni að ógn
steðjaði að vestrænni siðmenningu“. Nafn skól-
ans veitir okkur innsýn í hvað einkum sameinar
hina ýmsu þjóðernishópa: Flestir tengja við gildi
og þjóðarvitund, sem lýsa mætti sem „kristinni“.
Í ræðu árið 2019 fullyrti Orban að Evrópu
yrði aðeins bjargað ef hún „sneri aftur til upp-
sprettu sinna raunverulegu gilda: kristinnar
vitundar“. Þá notaði hinn nýi forsætisráðherra
Ítalíu, sem er pólitískur bandamaður Orbans,
bók, sem kom út 2021, til að lofa Vladimír
Pútín, forseta Rússlands, fyrir að „verja
evrópsk gildi og kristilega vitund“. Meloni hef-
ur síðan reynt að slíta á Pútín, en ekki gildin
sem hún tengdi við hann. Jafnvel í Frakklandi,
sem er veraldlegra að upplagi, hefur Marine Le
Pen sagt að grunngildi landsins, liberté, égalité
og fraternité, eigi þegar öllu er á botninn hvolft
rætur í „kristilegri arfleifð“ Frakklands.
Ein birtingarmynd þessarar tilfinningar
um kristna vitund er andúð á múslimskum inn-
flytjendum. Að vissu leyti er þessi óbeit á íslam
afvegaleiðing – ef til vill bergmál þeirrar stað-
reyndar að öldum saman markaðist evrópsk
saga af átökum kristinna manna og múslíma.
Í augum kristilegra þjóðernissinna okkar tíma
eru „hinir“ ekki íslam – þeir tilheyra hinni
veraldlegu menningu samtímans.
Þessi veraldlega menning er augljóslega
arftaki upplýsingarinnar í Evrópu á átjándu
öld. Þaðan kemur sá vani að vísa til hinna
siðferðislegu og félagslegu grunngilda sem hún
talar um sem „upplýst“ gildi.
Í vaxandi mæli virðast átökin milli gildiskerfa
„kristninnar“ og „upplýsingarinnar“ fylgja
sömu brautum, snúast um sömu málin og
framsetningu sömu raka alls staðar og hefur
hið landamæralausa net án efa ýtt undir það.
Framsetningin er venjulega sú að verja þurfi
hina hefðbundnu fjölskyldu gegn nýmælum
sem með einhverjum hætti séu móðgun við
kristilegt siðferði – þar er um að ræða lista sem
orðinn er kunnuglegur og nær til hjónabanda
samkynhneigðra, ættleiðinga para af sama kyni,
fóstureyðinga og réttinda trans fólks, sem og
orrustur íhaldsmanna og endurskoðunarsinna
um framsetningu mannkynssögunnar.
Allt frá Pétursborg í Rússlandi til St. Pet-
ersburg í Flórída er „woke“-hugmyndafræðin
og hagsmunasamtök hinsegin fólks óvinurinn.
Þess vegna gat Orban kvatt sér hljóðs í Dallas
og ávarpað salinn á nótum sem allir skildu um
leið og af eðlisávísun. Þessi blöndun umræðu
og ágreinings, sem einkennir stjórnmál
þjóða, við hinn að því er virðist aðskilda heim
alþjóðastjórnmála er vitaskuld farin að hafa
sorglegar afleiðingar.
Það er ekki ætlun mín að gera lítið úr gríðar-
legum mannlegum harmleik þegar ég segi að
stríðið í Úkraínu virðist stundum afskræmd
stigmögnun á þessum „menningarstríðum“ í
stríð milli ríkja.
Rússar halda því fram að þeir séu að berjast
til að verja kristna siðmenningu gegn úrkynj-
aðri veraldlegri menningu, sem hafi tekið
sér bólfestu í því sem þeir kalla „vestrið“. Á
þeim grunni réttlætir Kírill patríarki, leiðtogi
rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar, skýlausan
og ákafan stuðning sinn við stríðið. Það sem
meira er, hann heldur fram að syndir þeirra
rússnesku hermanna sem deyja undir vopnum
í Úkraínu muni skolast í burtu. Pútín óskapast
yfir „hreinum og beinum satanisma“ vest-
rænna landa og segir að þau hafi „varpað trú
og hefðbundnum gildum fyrir róða“.
Á hinn bóginn segjast Úkraínumenn og
stuðningsmenn þeirra vera að berjast fyrir
hinum „upplýstu“ gildum – og hinum ýmsu
myndum persónu- og þjóðfrelsis, sem í þeim
liggja – ekkert síður en að verja landmæri
Úkraínu.
Hik margra á hægri vængnum í Evrópu og
Norður-Ameríku að fordæma stjórn Pútíns
fullum hálsi eftir innrásina stafar, held ég, af
vitund um að hann sé með einhverjum hætti
bandamaður þeirra í þessu stríði um gildin. Og
það er erfitt að verjast þeirri tilfinningu að í
augum sumra þeirra sé mesti glæpur Pútíns sá
að með því að grípa til grímulauss ofbeldis hafi
hann kallað skömm yfir málstað þeirra og graf-
ið undan honum og þar með fært andstæðing-
um þeirra mikilvægan, siðferðilegan sigur.
DAVID SZALAY
er breskur rithöfundur með fjölskyldurætur
í Ungverjalandi. Hann er höfundur nokkurra
verðlaunabóka, þar á meðal All That Man Is og
Turbulence.
TÍMAMÓT KJÖR GIORGIU MELONI, NÝS FORSÆTISRÁÐHERRA ÍTALÍU OG BANDAMANNS VIKTORS ORBANS,
LEIÐTOGA UNGVERJALANDS, OG FRANSKA STJÓRNMÁLAMANNSINS MARINE LE PEN, VAR ENN EINN SIGUR
AFLANNA LENGST TIL HÆGRI Í STRÍÐI UM GILDISMAT SEM TEYGIR SIG YFIR LANDAMÆRI.
Doug Mills/The New York Times
Viktor Orban, forsætisráðherra Ungverjalands, tekur í
hönd Donalds Trumps forseta í Hvíta húsinu 13. maí 2019.
Hikmargra á hægri vængnum í Evrópu
ogNorður-Ameríku að fordæma stjórn
Pútíns fullum hálsi eftir innrásina stafar,
held ég, af vitund um að hann sémeð einhverjum
hætti bandamaður þeirra í þessu stríði um gildin.
© 2022 The New York Times Company og
David Szalay.