Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 18

18 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
TÍMAMÓTHVER ER STAÐA ÍSLENSKUNNAR? – ÞUNG ÁHERSLA ER LÖGÐ Á AÐ TRYGGJA FRAMTÍÐINA Í STAFRÆNUMHEIMI.
Sömu áhrif og netið hafði
Þær taka saman á móti mér, Jóhanna
Vigdís Guðmundsdóttir, framkvæmdastjóri
Almannaróms, og tíkin Lotta. Sú síðarnefnda
er tápmikil og greinilega gestelsk. Maður
kemst ekki mikið nær einlægninni í þessu
lífi en að hitta glaðan hund. Jóhanna Vigdís
stýrir Almannarómi að heiman en alls vinna
60 sérfræðingar að rannsóknum og þróun á
máltækni á Íslandi. Það er einnig til marks um
vigt verkefnisins að 2,3 milljarðar hafa farið í
fyrsta stig þróunar á máltæknilausnum fyrir
íslenska tungu.
Almannarómur er óháð sjálfseignarstofnun
sem hefur það hlutverk að tryggja að íslensk
tunga sé notuð í allri tækni. Til að fylgja ís-
lenskunni inn í framtíðina er unnið samkvæmt
Máltækniáætlun stjórnvalda og sér stofnunin
um framkvæmd hennar. Almannarómur er
stofnaður í kringum þrjú meginmarkmið:
Að tryggja að íslenska standi jafnfætis öðr-
um tungumálum í tækniheiminum.
Að vernda íslenska tungu.
Að stuðla að aðgengi almennings og atvinnu-
lífs að nauðsynlegri tækni.
Máltækniáætlunin er verkáætlun með skýr-
um markmiðum. Hún var gefin út árið 2017
en aðlöguð reglulega í samræmi við tækni-
framfarir á sviði máltækni. Verkefninu var
hleypt af stokkunum árið 2018 með samningi
við Almannaróm og fyrstu mánuðirnir hjá
Jóhönnu Vigdísi fóru í að semja við stóran
rannsóknar- og þróunarhóp um framkvæmd-
ina. Árið 2019 hófst vinna við kjarnaverkefni
máltækni.
„Það er breiður hópur sem kemur að verk-
efninu sem er skemmtilegt. Máltækni og
gervigreind eru nátengd en þegar við byrjuð-
um var gervigreind ekki orðin eins þróuð og í
dag. Margt hefur breyst á leiðinni og við fyrir
vikið þurft að aðlaga áætlunina og þróa hana í
takt við tækniþróunina enda væri óábyrgt að
gera það ekki. Við erum að tala um tækni sem
mun hafa jafnmikil áhrif á samfélagið okkar og
netið á sínum tíma,“ segir Jóhanna Vigdís.
Hún segir okkur sem samfélag og raunar
heiminn allan rétt að hefja það ferðalag. „Mál-
tækni er það svið þar sem nýting gervigreindar
er komin einna lengst. Til að nýta gervigreind
þarf verulegt magn gagna og þau eru meðal
annars virkjuð með máltækni. Þetta er ákveðin
hringrás sem kom til í miðju þróunarferlinu
hér á landi og við höfum lagað okkur að því og
í raun tekist að vera ansi framarlega. Hér er
gríðarlega mikilvægt að bregðast hratt við en
líka muna að það sem við höfum gert undanfar-
in þrjú ár er að byggja upp innviði fyrir notkun
tungumálsins í nýrri tækni. Máltæknilausnirn-
ar eru því eins konar vegakerfi tungumálsins og
munu tryggja framtíð þess.“
Fyrirmynd í öðrum löndum
– Hafa breytingar orðið hraðari og meiri en
þið áttuð von á?
„Algjörlega og við höfum brugðist hratt
við. Raunin er sú að framkvæmdin á Íslandi
er orðin fyrirmynd í mörgum öðrum löndum,
enda er raunveruleg hætta á því að stór hluti
tungumála heimsins glatist,“ svarar Jóhanna
Vigdís.
„Það er eitt að byggja upp innviðina en
annað að koma þeim í notkun og sjá til þess
að þeir skili sér inn í tækni og tæki sem fólk
notar í daglegu lífi. Þurfi maður að nota
erlent tungumál, sem er oftast enska, til að
gefa tækjum raddskipanir, verður sviðið þar
sem maður er ekki að tala sitt móðurmál,
alltaf stærra og stærra og þá er hætt við
því að tungumálið láti undan síga og annað
tungumál komi í staðinn. Þannig deyja tungu-
mál. Við verðum að sjá til þess að hægt sé að
nota íslensku í algengustu tæknilausnum, öllu
því sem við notum daglega. Þetta er ástæðan
fyrir því að farið var af stað með máltækni-
áætlun fyrir íslensku. Tungumál í heiminum
eru upp undir sjö þúsund og talað er um að
vikulega deyi eitt út. Þannig að um leið og við
tölum máli íslenskunnar í samtölum við stór
erlend tæknifyrirtæki, þá tölum við máli allra
smærri tungumála í heiminum. Við höfum
til að mynda lagt upp tilraunaverkefnið með
nokkrum tæknirisanna, þar sem íslensk
máltækni ryður brautina fyrir önnur smærri
tungumál,“ segir Jóhanna Vigdís.
Það er ekki bara tungumálið sem er undir
á þessari vegferð, heldur ekki síður menning
þjóðarinnar og sagan enda er hún geymd í
tungumálinu. „Við erum heppin að því leyti
hversu vel hefur verið hlúð að íslenskunni í
gegnum tíðina. Tungumál eru stór hluti sjálfs-
myndar fólks, hver svo sem uppruni okkar
er. Við notum þau til að skilgreina okkur og
tjá flóknar hugmyndir. Ef tungumál heimsins
tapast missum við svo margt.“
Eitt af því fyrsta sem Almannarómur gerði
var að fá Guðna Th. Jóhannesson, forseta
Íslands, og Vigdísi Finnbogadóttur, fyrrver-
andi forseta, sem verndara og stuðningsmenn
verkefnisins. Jóhanna Vigdís segir það hafa
skilað miklu og opnað dyr víða. „Við hefðum
aldrei fengið fundi með toppunum hjá stærstu
tæknifyrirtækjum heims, hefði forsetinn ekki
leitt það. Þannig að nálgunin við þessa fram-
kvæmd hefur virkað mjög vel,“ segir Jóhanna
Vigdís en Almannarómi hefur tekist að mynda
mikilvæg tengsl við erlend fyrirtæki undan-
farin ár, svo sem Microsoft, Meta, Amazon,
Apple og gervigreindarfyrirtækið OpenAI,
auk háskóla á borð við MIT en í ferð forseta
Íslands og sendinefndar til Bandaríkjanna síð-
asta sumar var fundað með fulltrúum þessara
aðila um mikilvægi þess að tryggja framtíð
íslenskunnar, og annarra smærri tungumála, í
stafrænum heimi.
Jóhanna Vigdís segir ekkert þýða að
banka upp á hjá stórfyrirtækjum með óljósar
pælingar eða fögur fyrirheit og þess vegna
var beðið þangað til innviðirnir væru langt
komnir. „Við sögðum einfaldlega: Við eigum
stór gagnasöfn og ýmis grundvallartól fyrir
tungumálið, hvernig getum við hjálpast að við
að tryggja framtíð tungumála heimsins – og
um leið menningarlegan fjölbreytileika? Hvern-
ig getum við hjálpað ykkur við að koma smærri
tungumálum inn í ykkar tækni?“
Margir fleiri hafa lagt hönd á plóginn með
einum eða öðrum hætti. Jóhanna Vigdís
nefnir verkefnið Samróm í því sambandi sem
hefur það hlutverk að safna raddsýnum. „Það
að vernda tungumálið okkar er eitt stærsta
samstarfsverkefni þjóðarinnar, sem hefur svo
sannarlega lagt sitt af mörkum. Fyrir vikið
erum við komin með eitt stærsta raddgagna-
safn í heiminum. Það hefur verið gert fyrir
mjög litla fjármuni en verkefnið var upphaflega
sett upp af háskólanemendum sem sumarverk-
efni, í samstarfi Almannaróms og Deloitte,
sem síðar fengu Háskólann í Reykjavík að
borðinu. Markmiðið hefur verið að fá fólk í lið
með okkur og segja má að þjóðin hafi einfald-
lega tekið framtíð íslenskunnar í sínar hendur
í því verkefni.“
Raddir útlendinga
– Er það ekki einmitt einn af helstu styrk-
leikum íslensku þjóðarinnar; að vinna saman
að settu marki?
„Jú, algjörlega. Við höfum líka lagt mikið
á okkur til að fá sem fjölbreyttasta hópa að
borðinu. Það skiptir til dæmis miklu máli að
fá líka raddir útlendinga sem búa á Íslandi og
hafa íslensku sem annað mál. Tæknin þarf að
skilja alls konar íslensku, líka þá sem er töluð
með hreim. Börn og unglingar hafa heldur ekki
látið sitt eftir liggja og þátttaka í grunnskóla-
keppnum Samróms verið vonum framar og
mikil stemning í kringum það. Þá er gríðarlega
mikilvægt að horfa sérstaklega til þess hvernig
máltæknilausnir geta gagnast fötluðu fólki og
að vinna þá vinnu með notendum lausnanna.“
Snemma var ákveðið að téðir innviðir yrðu
fríir, þannig að almenningur og fyrirtæki geti
notað þá án endurgjalds. „Allir eiga að geta
notað máltæknilausnirnar og það þarf því ekki
að greiða fyrir aðgang að þeim. Þessu sjónar-
miði deila þó ekki allir og ég hef víða erlendis
heyrt það sjónarmið að eðlilegt sé að láta stóru
tæknifyrirtækin borga fyrir innviðina, enda
eigi þau svo mikla peninga. Það er að mínu
mati röng nálgun enda er þá búið að búa til
aðgangshindrun. Fyrir utan að forgangsröðun
og hagsmunir stórfyrirtækja og þjóða fara ekki
endilega saman. Fyrirtækin bera ábyrgð gagn-
vart hluthöfum en við berum ábyrgð á framtíð
íslenskunnar.“
Ekki er nóg að smíða alla þessa innviði, nú
tekur við að hagnýta þá. „Þessi máltækni-
áætlun hafði það hlutverk að byggja grunninn
en í næstu áætlun þarf að leggja áherslu á að
búa til hvata fyrir fyrirtæki og stofnanir til að
ORRI PÁLL
ORMARSSON
Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir,
framkvæmdastjóri Almannaróms,
segir gervigreind eins og máltækni
eiga eftir að breyta eins miklu í
okkar lífi og netið gerði á sinni tíð.
Það er eitt að byggja upp innviðina en annað að
koma þeim í notkun og sjá til þess að þeir skili sér
inn í tækni og tæki sem fólk notar í daglegu lífi.
Morgunblaðið/Kristinn Magnússon
Jóhanna Vigdís Guðmundsdóttir, framkvæmdastjóri Almannaróms, hefur haft mikið yndi af máltækniverkefninu. Hún lætur senn af störfum.