Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 74

74 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
TÍMAMÓT LINSA LISTAMANNSINS
Deena So'Oteh
Bookshelves at the Mex-
ico City studio of the late
Colombian writer Gabriel
García Máquez. (Pedro
Pardo/AFP via Getty Images
Pedro Pardo/AFP gegnum Getty Images
Bókahillur á vinnustofu skáldsins Gabriels Garcías Márquez heitins í Mexíkóborg.
Töfraraunsæið kvatt
SILVIA MORENO-GARCIA
er metsöluhöfundur skáldsögunnar The Daught-
er of Doctor Moreau og fleiri bóka. Hún hefur
fengið Locus- og British Fantasy-verðlaunin fyrir
skáldsögur sínar og World Fantasy-verðlaunin fyrir
ritstjórn.
Ég sagði einhvern tímann í gríni að ég hefði valið
titilinnMexican Gothic á sjöttu skáldsögumína í
þeirri von að fólkmyndi segja að það væri gotnesk
skáldsaga, en ekki töfraraunsæissaga. Allanminn
feril hefur orðinu „töfraraunsæi“ verið klínt á allt
sem ég hef skrifað. Einu sinni sagði einhver að
verkmín væru „vísindaskáldsögutöfraraunsæi“.
Sú skilgreining ermér enn ráðgáta.
Töfraraunsæi vísaði eitt sinn til bókmennta-
stíls lauslega tengds hóps af rithöfundum frá
Rómönsku Ameríku, sem skrifuðu verk sín fyr-
ir um 60 árum. Í hinum enskumælandi heimi
hefur skilgreiningin hins vegar orðið almennur
samnefnari við það sem skrifað er í Rómönsku
Ameríku. Ímyndið ykkur að hvert einasta verk
eftir breskan rithöfund væri sagt „austenskt“
og þá áttið þið ykkur á þessu fyrirbæri.
Ég hef nokkrum sinnum talað við Mariönu
Enriquez, verðlaunahöfund bókarinnar The
Dangers of Smoking in Bed, um þennan
hólkvíða merkimiða. Báðar erum við gáttaðar
á þessu vegna þess að það tengir okkar verk
við bókmenntirnar sem afar okkar og ömmur
skrifuðu, splundrar tíma og rúmi og ólíkum
uppruna í álfunni til að búa til eina skilgrein-
ingu þar sem allt er í einum klumpi.
En skiptir máli hvað við köllum suður-
amerískar bókmenntir? Er ekki rós alveg
jafn sæt hvaða nafni sem hún er nefnd? Mín
reynsla er sú að það skipti máli vegna þess að
af skilgreiningum spretta væntingar. Þegar lýs-
ingin töfraraunsæi er notuð um verk kallar það
allajafna fram mynd af Hundrað ára einsemd
eftir Gabriel García Márquez. En væri orðið
notað um Eartheater – nýlega argentínska
skáldsögu eftir Dolores Reyes um unga konu
sem býr í hreysahverfi og sér sýnir af fólki,
sem saknað er – væri útkoman öfugsnúin.
Ég held líka að það kveiki í ritstjórum að þefa
uppi töfraraunsæisverk, sem eru orðin fátíð
í Rómönsku Ameríku á okkar tímum. Margir
höfundar sem tilheyra tiltekinni grein hafa í
auknum mæli sökkt sér í það sem kalla mætti
gotneska bylgju eða spennubylgju.
Það þýðir ekki að allir séu hættir að skrifa í
anda töfraraunsæis. Greinin virðist lifa öflugra lífi
hjá annarri og þriðju kynslóð rómansk-amerískra
rithöfunda, sem búa í Bandaríkjunum eða á
Bretlandi. En jafnvel í þeim tilfellum finnst mér
aðmerkimiðinn töfraraunsæi sé ísmeygilegur
dragbítur á viðleitni hryllingssöguhöfunda sem
nú eru að ryðja sér til rúms á borð við V. Castro
og Gabino Iglesias. Verkum þeirra er ekki hægt að
pakka snyrtilega innmeð þessari skilgreiningu.
Lágstemmdar athugasemdir mínar kunna að
virðast eingöngu heimspekilegar, en það eru
líka praktískar hliðar. Skoðum „þessar samb-
ærilegu“, á ensku „comps“, sem eru notaðar í
útgáfugeiranum þegar verið er að bera saman
bækur. Sambærilegir titlar eru útgefnar bækur,
sem svipar til handrits sem verið er að reyna
að koma í útgáfu; nokkurs konar skammstöf-
un í greininni og hjálpar útgefendum að taka
ákvarðanir um kaup. Áður en Mexican Gothic“
varð að metsölubók held ég að það hafi verið
skortur á sambærilegum hryllingssögutitlum
frá Rómönsku Ameríku. Það gæti hafa gert
rithöfundum erfiðara fyrir að gera útgáfusamn-
ing um skáldsögu af þessum meiði. Með því að
skilgreina Mexican Gothic sem gotneska skáld-
sögu og hryllingssögu gátu útgefendur séð fyrir
sér möguleikann á að fleiri titlar ættu heima í
hryllingshillunni, sem fram að því hafði í huga
þeirra ekki komið til greina þegar rithöfundar
frá Rómönsku Ameríku áttu í hlut. Ég veit
um hörundsdökka rithöfunda, sem hafa sagt
mér að skyndilega hafi bækur sem þeir höfðu
árangurslaust reynt að koma á framfæri hlotið
samþykki eftir að Mexican Gothic kom út 2020.
Þar segir frá ungum, mexikönskum félags-
bubba, sem flytur í afvikið hús uppi í fjöllum
þar sem leyndarmál eru við hvert fótmál.
Þegar skáldskapur eftir höfunda frá
Rómönsku Ameríku er samstundis merktur
töfraraunsæi getur það leitt til þess að útgef-
endur leiði hjá sér fjölbreytta flóru bóka og
sagna og komið í veg fyrir að verk verði þýdd og
keypt vegna þess að þau passa ekki í úrelt mót.
Flokkar ættu ekki að vera spennitreyjur, en
samt hefurmerkimiðinn töfraraunsæi stundum
kæft bókmenntir frá Rómönsku Ameríku frekar
en að frelsa þær. Ég hef skrifað eina skáldsögu
sem ég held að gæti passað í þann flokk. Jafnvel
sú saga, sem hét Signal to Noise, mín fyrsta, og
fjallar um nokkra táninga, sem ekki passa inn í
samfélagið í Mexíkóborg á níunda áratugnum og
setja fólk í álögmeð vínilplötum, er fagurfræðilega
víðs fjarri þeim huggulegu smábæjum íMexíkó
eftir byltingu, sem flestir tengja við töfraraunsæi.
Tónninn í restinni af mínum verkum er út um
víðan völl ogMexican Gothic stendur í meiri
þakkarskuld við rithöfundinn Horacio Quiroga
frá Úrúgvæ, sem fetaði í fótspor Edgars Allans
Poes, en nokkurn af rithöfundum velmektarára
skáldsögunnar frá Rómönsku Ameríku.
Í fyrra kom ég því til leiðar að David Bowles
þýddi The Route of Ice and Salt eftir José Luis
Zárate á ensku og gaf út á vegum minnar eigin
örútgáfu. Sagan var skrifuð á níunda áratugn-
um og er erótísk, hinsegin endursköpun á
ferð Drakúlu til Englands um borð í Demeter.
Sjónarhóllinn er skipstjórans á hinu dæmda
skipi. Ég gaf þessa stuttu skáldsögu út sjálf á
ensku vegna þess að ég var hissa á að það hefði
ekki verið gert áður (hún hafði áður verið þýdd
á frönsku). Verið getur að hinn enskumælandi
útgáfuheimur hafi horft fram hjá henni vegna
þess að hún var skrifuð af virtum, en ekki endi-
lega söluvænlegum mexikönskum rithöfundi,
en mig grunar að andi hennar – mjög got-
neskur, frjór hryllingur – gæti einnig hafa gert
að verkum að hún féll ekki að bragðlaukum
útgefenda. Ef til vill bauð hún einfaldlega ekki
upp á það töfraraunsæi, sem útgefendur eiga
orðið að venjast frá Rómönsku Ameríku.
Mín reynsla er sú að hugtakið töfraraunsæi
sé oft ofnotað og í anda staðalímynda, það sé
sagt í hugsunarleysi. Þetta er ekki eina hug-
takið, sem mér mislíkar. Ég hef líka heyrt talað
um að verk mín minni á sjónvarpssápur, tel-
enóvellur, sem mér finnst fráhrindandi vegna
þess að það ætti ekki að kalla verk annarra
höfunda sápuóperur, jafnvel þótt söguhetjur
þeirra verði fyrir miklum skakkaföllum. Þess
vegna er Lapvona eftir Ottessu Moshfegh
– sem var lýst sem „blöndu af ævintýri og
þjóðsöguhryllingi“ í bókablaði New York Times
– ekki telenóvella, en Mexican Gothic fær það
hlutskipti. Fólk grípur til merkimiðans telen-
óvella rétt eins og það grípur til skilgreiningar-
innar töfraraunsæi af svipaðri ástæðu: vegna
þess að það er auðveld skilgreining og tengist
fagurfræði Rómönsku Ameríku.
Ég vildi að við gætum átt blæbrigðaríkari,
flóknari samtöl um bækur. Af hverju getum við
ekki notað umfangsmeiri hugtök um það af hvaða
meiði bækur eru og fagurfræði þeirra? Um and-
rúm og áferð? Um hluti sem falla að skilgreining-
um og bjóða þeim birginn? Skáldsagan Tender Is
the Flesh eftir argentínska rithöfundinn Agustinu
Bazterrica um framtíð þar semmenn eru ræktað-
ir á bóndabæjum vegna kjötsins er vísindaskáld-
saga, en ef til vill einnig hryllingssaga – það er
löng hefð fyrir hryllingssögum ummannát – og
stundum er tónninn háðskur.
Það verður hvorki auðvelt né fljótlegt að greiða
úr töfraraunsæisvandanum, en það er trúamín
aðmeira úrval bóka eftir rithöfundameð rætur
í Rómönsku Ameríku geti hjálpað okkur í átt að
heimi þar sem sýn okkar á þennan heimshluta
verður víðari og auðugri. Þetta er byrjað að ger-
ast, þótt hægt fari. Á næsta ári kemur til dæmis
Our Share of the Night, fyrsta þýðingin á ensku á
skáldsögu eftir Enriquez, út í Bandaríkjunum. Ég
athugaði hvernig hún væri skilgreind á heima-
síðu Penguin RandomHouse: Hún er skráð sem
gotnesk skáldsaga og hryllingssaga.
Flokkar ættu ekki að vera spenni-
treyjur, en samt hefur merkimiðinn
töfraraunsæi stundum kæft bókmenntir
frá Rómönsku Ameríku frekar en að frelsa þær.
Þegar skáldskapur frá Rómönsku
Ameríku er skilgreindur sem „töfra-
raunsæi“ í dag er verið að lengja
í staðalímynd, sem bæði hylur og
horfir fram hjá dýpt og auðgi þess af
hvaða meiði hver skáldsaga er í raun.
© 2022 The New York Times Company og
Silvia Moreno-Garcia.