Morgunblaðið - 31.12.2022, Blaðsíða 20

20 MORGUNBLAÐIÐ TÍMAMÓT 31.12.2022
TÍMAMÓT HVER ER STAÐA ÍSLENSKUNNAR?
Á íslensku má
alltaf finna svar.
nýta innviðina til að þjónusta almenning betur,
hvort sem það erum við sem erum ófötluð að
tala við heimabankann okkar, af því að það er
þægilegt, eða fólk sem þarf á þessum lausnum
að halda vegna sinna mannréttinda. Flóran er
stór og hóparnir breiðir og skipta allir máli.
Það er ánægjulegt að segja frá því að fjöldi
fyrirtækja er kominn af stað í þessa vegferð og
eru að gera flotta hluti.“
Búin að ná settu marki
– Sjálf ert þú að láta af störfum í byrjun nýs
árs. Hvers vegna?
„Ég er búin að leiða þetta verkefni í fjögur
ár, búin að ná þeim árangri sem ég stefndi
að og þessum fyrsta fasa verkefnisins er því
lokið. Á þessum tíma hef ég komið mér upp
víðtækri þekkingu á þessu sviði, bæði hvað
varðar máltækni og gervigreind, og það mun
ábyggilega nýtast mér í komandi verkefnum,“
svarar Jóhanna Vigdís.
Áður en hún tók við sem framkvæmdastjóri
Almannaróms var Jóhanna Vigdís fram-
kvæmdastjóri Háskólans í Reykjavík, þar sem
hún stýrði meðal annars viðskiptaþróun og
samstarfi rannsókna og atvinnulífs.
Jóhanna Vigdís hefur meðal annars lokið
MBA-námi og er með aðra stjórnendagráðu
frá IESE Business School í Barselóna.
„MBA-námið nýtist mér mest í þessum
stjórnunarstöðum en þegar upp er staðið
erum við öll samsafn fjölbreytilegrar reynslu,
menntunar, persónuleika og lífsreynslu, það
vinnur allt saman. Það hefur gagnast mér vel
að vera með fjölbreytilegan bakgrunn. Ég hef
flakkað svolítið á milli opinbera geirans og
einkageirans í gegnum tíðina; var til dæmis
hjá Straumi-Burðarási í þrjú ár fyrir hrun, þar
sem ég stýrði fjárfestatengslum og markaðs-
málum. Fyrirtækið fór úr 40 manns í 400 á
þeim tíma og svo aftur niður í 10. Eftir það var
ég framkvæmdastjóri Listahátíðar í Reykjavík.
Þannig að þetta hefur verið fjölbreytt og sama
hvað maður tekur sér fyrir hendur þá byggir
maður alltaf á fenginni reynslu með einhverj-
um hætti.“
Vill ekki endurtaka sig
– Hefurðu haft gaman af þessu Almanna-
rómsverkefni?
„Já, mjög svo. Það er að mínu mati skemmti-
legast að fara af fullum krafti inn í öll þau
verkefni semmaður tekur að sér og það er
auðvitað skemmtilegast að læra eitthvað nýtt
í leiðinni. Það er svo gleðilegt að sjá hvernig
hugmyndir um aðgengi að tungumálinu og þá
sérstaklega íslenskukennslu hafa sprungið út,
ekki síst á árinu sem er að líða. Oft er talað
um að tungumálið sé lykill að samfélaginu,
sem er alveg rétt, en við erum alltaf að átta
okkur betur á því að samfélagið er líka lykillinn
að tungumálinu. Það er svo margt sem hefur
unnið saman og mér finnst áhugi fólks á
tungumálinu almennt vera að aukast.“
Tungumál sem fáir tala eiga alltaf á hættu að
deyja út, þannig að þessi aukni áhugi á íslensk-
unni hlýtur að vera gleðiefni. „Svo sannarlega.
Íslenskan getur auðveldlega alveg dáið út ef
ekki er unnið markvisst að því að hún verði
nothæf í nýjum tækniveruleika. Það skiptir
miklu máli að smíða nýyrði yfir nýja hluti og
hugtök og þar höfum við staðið okkur mjög
vel. Okkur þykir til að mynda sjálfsagt að nota
hugtakið gervigreind en ekki AI eða artificial
intelligence, sem ansi margar aðrar þjóðir nota
yfir þessa nýju tækni. Um leið er afskaplega
mikilvægt að við höfum umburðarlyndi að
leiðarljósi í ást okkar á tungumálinu. Eitt
af því sem Eiríkur Rögnvaldsson, prófessor
emeritus og einn upphafsmanna máltækni-
áætlunar, hefur lagt áherslu á, er að vera ekki
með dómhörku, enda þótt við séum að passa
upp á tungumálið okkar, gagnvart fólki sem
er að læra íslensku eða er ekki alið upp við
það málsnið sem hefur flokkast undir góða
íslensku. Mestu skiptir að fólk noti tungumálið
og það er líklegra til að gerast ef við nálgumst
það verkefni af jákvæðni, enda eigum við það
saman.“
Að tala við bílinn
En snúum okkur aftur að tækninni. Vel hefur
gengið að tæknivæða íslenskuna og að sögn
Jóhönnu Vigdísar er raunhæft að við verðum
innan fárra ára farin að tala við bílinn okkar,
sjónvarpið og aðra hluti á íslensku. „Það er
markmiðið en það veltur þó á því hvernig
stjórnvöld styðja við næstu máltækniáætlun.
Það er áríðandi að hamra járnið á meðan það
er heitt. Þetta snýst um að fá sérfræðinga í
máltækni til að vinna að þeim lausnum áfram
enda eru það ekki vélar sem búa til máltækni-
lausnir. Umhverfið er í stöðugri þróun og við
þurfum að halda í við það, uppfæra gagnasöfn-
in okkar og tæknilausnirnar þannig að þær
virki í nýrri tækni. Næsta máltækniáætlun
þarf því að vera þrískipt. Halda þarf áfram
með ákveðna grunninnviði og smíða nýja; það
er alls ekki allt búið þar. Þá þarf að viðhalda
því sem þegar hefur verið búið til. Og í þriðja
lagi þarf að búa til hvata fyrir fyrirtæki og
stofnanir til að innleiða þessa tækni og þessar
lausnir.“
Hún er bjartsýn á aðkomu fyrirtækjanna
í landinu enda búi hún að því að hafa unnið
með öflugri stjórn auk þess sem Samtök
atvinnulífsins, með Halldór Benjamín
Þorbergsson framkvæmdastjóra í broddi
fylkingar, hafi staðið þétt við bak máltækni-
áætlunar frá upphafi. „Það skiptir öllu
máli að vera með öfluga bakhjarla. Það er
ekki nóg að verið sé að vinna góða vinnu ef
Gullaldaríslenskan deyr út
Stefán Þór Sæmundsson, íslenskukennari við
Menntaskólann á Akureyri, situr í makindum
yfir kaffibolla heima hjá sér þegar ég slæ á
þráðinn til hans enda í jólafríi eins og stéttin
almennt. Hann tekur erindinu þó strax vel
enda rennur honum blóðið til skyldunnar.
Hver er staða íslenskrar tungu áramótin 2022-
23, frá sjónarhóli menntaskólakennarans?
„Orðaforði íslenskra ungmenna er að
breytast; sumir segja að hann sé minni en
áður en sennilega er réttara að segja að hann
sé orðinn annar, það er meira enskuskotinn,“
segir Stefán Þór. „Nýyrði, slangur, styttingar
og annað slíkt kemur í auknum mæli þaðan. En
á meðan málið sem er talað er að meginhluta
íslenska er engin ástæða til að örvænta. Hlaut
líka ekki að koma að því að íslenskan færi að
þróast hraðar en hún hefur gert undanfarnar
aldir? Hún er eitt af þeim tungumálum í heim-
inum sem breyst hafa hvað minnst gegnum
tíðina. Við höfum ríghaldið í beygingakerfi og
hverskyns sérvisku sem mörg skyld germönsk
mál hafa löngu kastað eða einfaldað.“
Meira töff að tala ensku
Hann kveðst alveg skilja menn sem spá
dauða íslenskunnar enda verði alltaf algengara
að heyra íslensk börn og unglinga tala ensku
sín á milli í sundi eða á öðrum opinberum stöð-
um. „Maður varð svolítið hissa þegar maður
heyrði guttana fyrst tala saman á ensku í sundi
og hélt að kannski væri einhver innflytjandi í
hópnum. En nei, svo var ekki. Þeim fannst bara
meira töff að tala ensku, sérstaklega þegar um-
ræðuefnið er tölvuleikir en allur sá málheimur
liggur henni nær,“ segir hann.
Þegar ungmenni tala ekki, lesa ekki og
hlusta ekki á íslensku er ekkert undarlegt að
málið útvatnist býsna hratt og málskilningur
dofni. Stefán Þór segir marga nemendur sína
hafa tilhneigingu til að stytta sér leið þegar
þeim er gert að lesa bók; þeir reyni að finna
glósur, útdrætti, hljóðbækur og allt sem sparar
þeim ómakið.
„Hvaða áhrif hefur það þegar menn hlusta
meira en þeir lesa? Það er ekki komin nægilega
mikil reynsla á það. Auðvitað finnst sumum
nemendum þægilegra að hlusta á bækur enda
geta þeir þá gert eitthvað annað á meðan en
viðheldur það máltilfinningunni og ná þeir
þræðinum? Þessir nemendur vilja líka heldur
einfaldar bækur enda eiga þeir vont með að
skilja tímaflakk, mismunandi sjónarhorn og
annað slíkt þegar þeir hlusta bara á þær. Mér
finnst margt vera að glatast með minni lestri,
minni notkun og minni leik,“ segir Stefán Þór
sem hefur góðan samanburð eftir 28 ár sem
íslenskukennari í framhaldsskóla. Hann vonast
þó til að íslenskan verði áfram nothæf á öllum
sviðum og líst vel á þróun máltækninnar.
Æ færri þekkja Laxness
– Er þá mikill munur á stöðunni núna og
þegar þú byrjaðir að kenna?
„Já, auðvitað er munur. Forðum voru
sumir gamalreyndir kennarar að þusa um að
nemendur gætu ekki komið inn í framhalds-
skóla án þess að vera búnir að lesa Laxness og
Íslendingasögurnar og þegar ég var að byrja í
kennslunni var hægt að minnast á ýmsar bók-
menntir og nemendur könnuðust við margar
hverjar og voru sjálfir að lesa. Á þessum tíma
höfðu nemendur upp til hópa annan og meiri
orðaforða í íslensku. Það hefur breyst mikið og
sérlega hratt síðustu 15-20 árin með blessuðum
snjalltækjunum og æ minni bóklestri.“
– Færðu varla inn nemendur lengur sem
lesið hafa bókmenntir?
„Þeim fer ört fækkandi og í núverandi
námskrá er erfitt að ná utan um nemendur
sem eiga vont með að lesa sér til skilnings og
gagns og gera það ekki. Þeir skilja ekki heldur
verklýsingar eða fyrirmæli á prófum eða
nenna ekki að lesa þau vegna þess að þetta er
kannski hálf blaðsíða. Allt sem heitir þol, seigla
eða pælingar hefur minnkað til muna.“
Meiri áhersla á málnotkun
Íslenskukennarar í Menntaskólanum á
Akureyri hafa verið að draga úr áherslu á
bókmenntasögu í sinni kennslu, upptalningu
á nöfnum, titlum og skáldum sem nemendur
tengja ekkert við. Þess í stað og meðfram
hefur verið lagt meira upp úr málnotkun og
það að leika sér með málið. Sum sé vinna með
nútímamál. Stefán Þór bjó til sérstakt kennslu-
hefti af þessu tilefni, Málæði, sem nemendur á
öðru ári glíma við.
„Niðurstaða mín úr svona málpólitískum
umræðum við nemendur mína er í 90% tilfella
sú að nemendur vilja viðhalda og varðveita
íslenskuna og að þeir sem hingað flytja tileinki
sér tungumálið okkar. Þeim finnst hins vegar
allt í lagi að það taki breytingum og ekkert
„möst“ eins og þeir segja að beygja seinna
skírnarnafn fólks. Óþarfi sé að fara til Tönju
Ýrar, alveg nóg sé að fara til Tönju Ýr.“
Stefán Þór hefur líka átt samtal við nem-
endur sína um það hvort rökrétt sé að taka
upp tvö opinber tungumál á Íslandi, íslensku
og ensku. Halda þeim svo bara aðskildum
Það að lesa Arnald Indriðason eftir 50 ár
verður eins og fyrir nemendur núna að lesa
Laxness eða jafnvel Íslendingasögurnar.
ORRI PÁLL
ORMARSSON
Stefán Þór Sæmundsson,
íslenskukennari við MA, segir
íslenskuna þróast hraðar í dag
en undanfarnar aldir.