Goðasteinn - 01.03.1965, Blaðsíða 84

uðu gömlu askarnir ævi sína sem lyfjadallur eða hundsdallur,
aðrir duttu í stafi eða var blátt áfram brennt. Askar á sveita-
heimilum landsins, um síðustu aldamót, hafa að líkindum skipt
þúsundum. Hvað skyldu margir þeirra vera til nú í dag? 1 mörg-
um sveitum mun ekki hafa verið til einn askur, er byrjað var
að safna í byggðasöfnin.
Askasmíði iðkuðu margir menn í hverri sveit. Stundum gekk
hún í ættir. Einn síðasti askasmiður Eyfellinga dó á æskuheim-
ili mínu þremur árum, áður en ég fæddist. Faðir hans var einn-
ig askasmiður. Minningin um askasmíði hans var tengd atvik',
scm ég heyrði oft talað um í æsku. Vetrarkvöld árið 1818 var
hann að skera rós á asklok úti á Krossi í Landeyjum og studd-
ist við stafinn, sem lýsislampinn hékk í, til að fá vinnuljós.
Allt í einu glampaði bjart ijós og um leið lék bærinn á reiði-
skjálíi. Datt lampinn við það fram úr þorninu og asklokið úr
höndum smiðsins. Eldingin fletti þekjunni af næsta bæ og varð
þar mannsbani. Önnur æskuminning mín seilist til nóaloks, sem
grafið var úr jörðu í nágrenni mínu. Það var vel skorið og með
ártali 1818. Frægasti askasmiður Eyfellinga á 19. öld var Sig-
hvatur Árnason alþingismaður í Eyvindarholti, og kann vera,
að byggðasafnið í Skógum eigi einn ask hans.
„Verður er verkamaðurinn launanna“, segir forn orðskviður.
Ærið verk var að smíða ask frá stofni og prýða hann með út-
skurði, en á því var fast gangverð, a. m. k. víða. Asksmiður-
inn fékk ask sinn fullan af smjöri. Getur svo hver reiknað út,
hversu vel hann var sæmdur af því, miðað við smjörverð nú-
tírnans. Betra var þá að smíða fjögra marka karlmannsask en
tveggja marka nóa, því að ekki munar miklu á tíma við smíð-
ina.
Ekki er safn mitt betur búið að öskum en lítið heimili í
gamla daga. Furðu mikill munur er þar á öskum Skaftfellinga
og Rangæinga, askar Rangæinga eru með útskornum lokum og
tvíeyrðir, en askar Skaftfellinga eru með renndum lokum og
eineyrðir. Veit ég þó fyrir víst, að áður iðkuðu Skaftfellingar
líka útskurð á asklokum. 1 gömlu gátunni er gert ráð fyrir því,
að asklokið sé útskorið:
82
Goðasteinn