Skógræktarritið - 15.05.2011, Side 58

SKÓGRÆKTARRITIÐ 201156
Í Heiðmörk eru nokkur stór vatnakerfi sem eru
búsvæði fyrir fiska. Fimm af þeim sjö tegundum
ferskvatnsfiska, sem lifa í íslensku ferskvatni,
finnast í Heiðmörk.8,9 Lax er aftur á móti ríkjandi
tegund í Elliðaám. Elliðavatn er stærsta stöðuvatn
höfuðborgarsvæðisins, 2,02 km2, en það er nokkuð
grunnt, eða að meðaltali 1 m að dýpt. Í Elliða vatni
hafa fundist fimm tegundir ferskvatnsfiska: lax
(Salmo salar), bleikja (Salvelinus alpinus), urriði
(Salmo trutta), hornsíli (Gasterosteus aculeatus) og
áll (Anguilla anguilla). Vífilsstaðavatn er smærra en
Elliðavatn, eða 0,27 km2. Þar eru bleikja, urriði, áll
og hornsíli til staðar.18 Hornsílin í Vífilsstaðavatni
og Vífilsstaðalæk eru ólík hornsílum í öðrum vötn-
um og straumföllum á Íslandi þar sem þau hafa lítt
þroskaða eða enga kviðgadda af erfðafræðilegum
orsökum.18 Hornsílin í Vífilsstaðavatni eru þannig
erfðafræðilega ólík þeim í Elliðavatni og er þetta
gott dæmi um hvernig tegundalisti einn og sér segir
síður en svo allt um líffræðilega fjölbreytni svæðis.11
Fuglalífið í Heiðmörk er fjölbreyttast í og við vötn-
in, árnar og votlendi. Töluvert fuglalíf er í skógrækt-
arreitum en fábreyttust er fuglafánan í lyngmóum og
mosaþembu.10 Algengustu varpfuglarnir í Heiðmörk
eru skógarþröstur, hrossagaukur, þúfutittlingur og
auðnutittlingur (til samans alls 2600 varppör í skóg-
lendi og lúpínusvæðum Heiðmerkur). Í skógana
í Heiðmörk sækja margar tegundir, svo sem hinir
ýmsu spörfuglar. Í skóginum í Víf ils staðahlíð sjást
t.d. músarrindill, skógarþröstur, svartþröstur, gló-
kollur og stundum krossnefur. Á Rauðhóla svæðinu
eru hrossagaukur og þúfutittlingur algeng ustu varp-
fuglarnir. Hrafn, stari, tjaldur, heiðlóa, spói, maríu-
erla og fleiri tegund ir verpa þar líka. Fleiri fuglar
sjást á svæðinu, svo sem grágæs, jaðrakan, stelkur,
og kría. Ríkulegt fuglalíf er við og í kringum vötn,
ár og í votlendi í Heiðmörk, svo sem fjölmarg ar
andartegundir, himbrimi, jaðrakan, stelkur, auk
gráhegra, sem er vetrargestur og rauðhegra sem er
dæmi um sjaldgæfan flæking sem sést hefur á vatna-
svæðum Heiðmerkur. Margir þeirra fugla sem verpa
í eða heimsækja Heiðmörk eru á válista14 eða eru
ábyrgðartegundir.16
Aðeins sjö tegundir villtra landspendýra lifa á Ís-
landi og fjórar þeirra er að finna í Heiðmörk, eða
tófu, hagamús, húsamús og mink, auk kanínu.
Afar erfitt er að leggja mat á verðmæti jarðfræði-
legra og líffræðilegra eiginleika svæðisins eina og
sér. Gæði og verðmæti neysluvatnsauðlindarinnar
má rekja til jarðfræðilegra eiginleika svæðisins en
eins og áður segir var verðmæti neysluvatnsauð-
lindarinnar metið með staðkvæmdaraðferð. Eigin-
leikar svæðisins veita einnig notendum Heiðmerkur
ábata í formi útivistar og upplifunar af einstökum
aðstæðum og verðmæti þeirra er hluti af ábata not-
enda sem metinn er með ferðakostnaðaraðferðinni.
Athygli vekur þó að einungis þrír einstaklingar af
þeim rúmlega 2500 sem tóku þátt í ferðakostnaðar-
könnun í Heiðmörk tilgreindu jarðfræði svæðisins
sem megintilgang heimsóknar þeirra í Heiðmörk.
Hins vegar voru fjölmargir þátttakendur sem sögð-
ust hafa verið í náttúru- eða dýralífsskoðun.
Jarðfræði Heiðmerkur er merkileg, bæði á lands- og
heimsvísu fyrir tilstilli Rauðhóla. Einnig hýsir Heið-
mörkin fugla á válista og hornsíli Vífilsstaðavatns
eru einstök. Því er vel hugsanlegt að tilvistargildi
jarðfræðilegra eiginleika og líffræðilegrar fjölbreytni
sé umtalsvert. Það verður metið með tilvistargildi
svæðisins í heild og ekki verður unnt að sundur-
greina hið fyrra frá hinu síðara. Að því gefnu að
einstaklingar séu vel upplýstir um þessa eiginleika
Heiðmerkur og hafi fullmótaðar skoðanir á valröð-
un sinni í tengslum við þá, mun metið tilvistargildi
svæðisins innihalda verðmæti þeirra.
Tilvistargildi
Markmið þessa þáttar er að leggja mat á tilvistargildi
Heiðmerkur með rannsóknum á viðhorfi almenn-
ings. Tilvistargildi veltur hvorki á beinni né óbeinni
notkun á Heiðmörk. Einstaklingar geta notið ábáta
af því einu að vita af tilvist Heiðmerkur þó svo að
þeir ætli sér aldrei að nýta þá þjónustu sem svæðið
hefur upp á að bjóða. Endurspeglast þetta í jákvæð-
um greiðsluvilja fyrir því að tryggja tilvist svæðisins
óháð eigin notkun. Til þess að meta tilvistargildi
Heiðmerkur voru notaðar tvær af matsaðferðum
yfirlýsts vals, skilyrt verðmætamat og valtilraunir.12
Báðar aðferðirnar styðjast við svör þátttakenda úr
viðhorfskönnunum þar sem búnar eru til aðstæður
þar sem eiginleikar umhverfisgæða breytast á einn
eða annan hátt og þátttakendur eru beðnir um að
taka afstöðu til þeirra annað hvort með greiðsluvilja
sínum eða vali á aðstæðum. Viðhorfskönnun var
framkvæmd á vegum Capacent í júní 2010 þar sem
4000 einstaklingar í viðhorfshópi Capacent voru
beðnir um að taka þátt í netkönnun sem væri liður
í umfangsmiklu verkefni um verðmætamat á sam-
félagslega mikilvægum gæðum og þjónustu.12