Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 20

Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 20
20 MORGUNBLADID, MIÐVIKUDAGUR19. PEBRÚAR1986 Carmina Burana Annað atriðið á kránni er hinn sér- kennilegi „svanasöngur", Olim lac- us colueram, sem á að syngja með „grátbroslegum sorgarblæ" og er í raun lofsöngur til matgræðginnar. ¦i. Tónlist Jón Asgeirsson Carmina Burana eftir Carl Orff er án efa eitt frægasta kórverk tuttugustu aldarinnar. Verkið var frumflutt árið 1937 og var á þeim tima reyndar það nýstárlegasta, sem leyfðist í Þriðja ríkinu. Texti verksins er miðaldaljóð, sem varðveitt voru í klaustri einu í Bæjaralandi. Þessi ljóð eru ýmist á latíiui eða þýsku og talin vera samstofna kveðskap svonefndra „Gol- iarda", sem voru strokusveinar úr guðfræðiskólum miðalda. Þessir „skólapiltar" flökkuðu um Evrópu, sungu grófan kveð- skap sinn og voru auk þess frægir fyrir matgræðgi, svall- semi og guðlast, eins og eftir- farandi dæmi vitnar um: Að deyja á kránni, verða endalok mín. Lát varir mínareiskorta vin, er lífmitt fjarar út. Englarmunu reka upp vein ogbiðja meðgleði; „gefþessum róna, Guð á hæðum, náðog fyrirgefningu." Þrátt fyrir grófheit og jafnvel grímulaust klám, hefur tónlist Orffs aflað verkinu fádæma vinsælda. Carl Orff fæddist 10. júlí 1895 og voru foreldrar hans aðalbornir Bæjarar. Árið 1925 stóð hann að stofnun tónlistarskóla í ^Munchen og kenndi þar í 11 ár. Á þessum árum kom hann fram með nýja kennsluaðferð, þar sem lögð var áhersla á að kenna börnum tónlist með því að nota einföld hrynhljóð- færi. Tónstfll þessa kerfis byggist á einföldum hrynstefjum sem eru sí og æ endurtekin og hentaði því sem.aðferð til að virkja leikgleði nemenda. Þessi síbylju-stíll var upphaflega ekki sú tónsmíðaaðferð sem Orff byggði á í tónsköpun sinni, en þegar hann komst í snért- ingu við áðurnefnd „goliarda"- kvæði, venti hann sínu „kvæði í kross" og útfærði skólastíl sinn fyrir atvinnutónlistarmenn. Þessi „ný- frumstæða" tónlist byggir á þrá- stefjum, sem bera sterkari svip af hrynskipan en lagferli og er endur- tekning þeirra, nær án undantekn- inga, ávallt á sama tónstæði og hljómskipti því mjög fábrotin og samskipan radda að mestu sam- stiga. Þessar vinnuaðferðir eru svipaðar því sem Stravinsky notaði og eiga að nokkru rætur sínar í „Gamelan"-tónlist, er vakti mikla athygli er tónlistarhópur frá Java sýndi listir sínar á Parísar-sýning- unni árið 1889. Java-menn notuðu ýmist einföld slaghljóðfæri og tón- list þeirra samanstóð að miklu leyti af einföldum „þrástefjum" og hafði þessi tónlist mikil áhrif á Debussy og einnig Stravinsky síðar, en Orff, eftir því sem hann sjálfur hefur sagt, lærði þessa aðferð að nokkru af Stravinsky. Verkið er í þremur þáttum með inngangi og eftirmála. Inngangurinn fjallar um fallvalta hamingju, að sá sem hreykti sér í einn tíma hátt, steyptist í glötun en öðrum var lyft til tignar og metorða. Fyrri hluti fyrsta þáttar er um vorið og ástina en seinni hluti hans ber yfirskriftina „í almenn- ingsgarðinum". Annar þáttur nefn- ist „A kránni" og þriðji „Hirð ástar- innar". Eftirmáli verksins er upp- hafskórinn. Auk þess sem áður hefur verið lýst, sakar ekki að geta þess að stefin í verkinu bera sterk einkenni miðaldatónferlis og að því leyti minna sum þeirra mjög á íslensk þjóðlög af kirkjulegum uppruna og jafnvel kvæðalög, sem ef til vill eiga sér lengri sögu en kirkjuleg tónlist á íslandi. Það sem lífgar upp þessi einföldu og allt að því barnalegu stef, er fjörugt hljóð- fallið og hrynræn skerpan í útfærslu þeirra. Rétt.er að sýna hér nokkur dæmi, en aðeins nokkur því segja má að allt verkið sé ein síbylja af nýjum stefjum sem nánast ekkert er unnið úr nema með beinum endurtekningum, sem í besta falli eru þá útsett með vaxandi hljóm- styrk og í þykkari hljómskipan. Fyrsti kór verksins 0 Fortuna hefst á tignarlegu stefi og eins og oft hjá Orff, hefst hann formála- laust með drynjandi djúpum bassa- tóni en lagið kemur inn á áherslu- lausum taktlið. l^gjgaglÉ^i Eftir fjóra takta hefst langur þrá- stefjakafli, þar sem stefið er nær óbreytt á sama tónsæti í 84 takta en undir það síðasta flutt upp um áttund og að lokum hljómfyllt. ^-JJljjl-JJljoUJloll Kaflanum lýkur á niðurlagsstefi og löngum endatóni, sem hljómsveitin vefur með einföldu þrástefi. w*mr*œ Seinni hluti inngangsins, Fortuná plango vulnera, er samsettur úr þremur stefjum. Fyrst syngja bass- arnir. Í^JJJjjlJJJJJiil^^ Þá tekur kórinn við og syngur í þríundum stef sem er beinlínis ein- kennandi fyrir kennslustefin er Orff notaði áður í söngkennslubókum sínum. Niðurlagsstef kaflans er röð steflík- inga (sequens) og eins og f fyrri hluta kaflans (og reyndar oftar í verkinu) lýkur Orff við kaflann með sérstöku niðurlagsstefi, er hljóm- sveitin leikur. Fyrsti þátturinn heitir Vorið og hefst hann á lofsöng, Veris leta facies, sem er einkennandi einfaldur í gerð. Allur kaflinn er nánast einn a-moll-hljómur, þar sem setninga- skil eru dregin fram með innskots- hljómi á g. Stefin tvö eru sungin einrödduð en röddunum víxlað þannig að bassi og alt syngja saman fyrra stefið en seinna stefið er sungið af tenór og sópran. Auk g-hljómsins sem skiptir setn- ingum er millistef í hljómsveitinni, sem einnig er notað sem niðurlag. flj* -e^ -Ö- ¦ Annar þáttur vorsins er lofsöngur til sólarinnar og ástarinnar og er sunginn af einsöngs baritón-rödd. Það sem einkennir undirleikinn er mjög kyrrstæð hljómskipan í d-moll. iwiuiffljjfflnawa Vorkaflanum lýkur á Ecce gratum. í þeim kafla eru fjögur stef sem reka hvert annað. Þrjú þeirra eru flutt af kórnum en það síðasta notað sem millispil og niðurlag, leikið af hljómsveitinni. Seinnihluti fyrsta þáttar ber yfír- skriftina í almenningsgarðinum og hefst hann á hljómsveitarþætti, er byggist á tveimur aðalstefjum, sem eru ávallt á sama tónsæti en í mismunandi útfærslum. ^mÉmmÉm Floret silva er sambland af danslagi og drykkjuvísu. Danslagið er í þjóð- legum stfl. Að loknum þessum blómadansi spyrja konur hvar elskan sín sé. Þessu svarar drukkin tenórrödd „Hann er riðinn burt." (£ivrur*irrtrig og konur syngja síðan „Hver á þá að elska mig?" Næsti kafli „Chramer, gip die varwe mir" er blautligt kvæði, svip- að þeim sem heyrðust á virgilvökum fyrrum, er stúlkur buðu fram blíðu sína með ögrunum og mönuðu unga menn til við sig. Eftir smá millikafla, sem táknar dillandi látæði stúlknanna, syngja þær „Horfðu á mig ungi maður". CarlOrff Næsti kafli er hringdans og er þrí- skiptur. Hann hefst fyrst á seiðandi hljómsveitarþætti. ^UJlfJJ^lt^^ Annar hlutinn í hringdansinum er kraftmikill víxlsöngur á milli karla og kvenna. ^ircjp ** Þar á milli kemur blíðlegur söngur alt-radda, er karlakór tekur undir. „Komdu, komdu, félagi minn, ég bíð þín". JdlJJlj^lJJJjÍ Smá flautustef er leikið sem milli- spil. Þættinum lýkur á kraftmikla víxl- söngnum. Síðasti þátturinn í þessari svallhátið úti I náttúrunni lýkur á kraftmiklu lagi en niðurlagsorðin hafa áreiðanlega skemmt þjóðverj- um vel, því að þau eru, svona nærri því, að „væri öll veröldin mín, frá hafi til Rínar, gæfi ég allt fyrir það ef drottning Englands hvfldi f örmum mínum". anmi-nen ar - men. Annar þáttur verksins heitir Á kránni og hefst á baritón einsöng, Estuans interius. Fyrri hluti lagsins byggist á endurtekningum tveggja stefja og er a-moll ráðandi hljómur. Seinni hlutinn er gerður úr tveimur nýjum stefjum og það fyrra er í a-moll. ÍÉÍÍÍÍÍ^S p^lðÉI en það seinna bregður sér yfir í C-dúr og þar er lögð áhersla á hraðabreytingar. Ego sum abbas er tónles drykkju- rúts, sem kallar sig ábóta, svallara og fjárhættuspilara og er heldur svona ókræsileg skopstæling á kirkjutóni, að ekki sé talað um boðskapinn, en kórinn tekur undir með orðinu Wafna, en það er í samræmi við drykkjusöngva „Gol- iarda" að nota merkingarlaus orð til upphrópana. Kráaratriðinu lýkur með In taberna quando sumus, sem er ein allsherjar drykkjulæti með hrópum og köllum og stefgerðirnar þvf hamrandi endurtekning á sama tóni, og eins og í sumum fyrri atrið- unum er a-moll ráðandi grunnskip- an. Auk þessa er lögð áhersla á snögg styrkleikaskipti og hraða- breytingar. Hirð ástarinnar er eins konar „orgía" og fjallar fyrsta atriði um óþol unga fólksins. Annað atriði er skemmtilegt baritón-lag, þar sem fjallað er um einmanaleikann. Sópranrödd svarar og bendir honum á rauðklædda stúlku. Þar eftir syngur baritóninn um ástarraunir sínar. Karlakórinn tekur undir. Stúlkurnar syngja ögrunarorð til karlanna. Karlakórinn lýsir svo hvað gerist er piltur og stúlka eru ein saman í herbergi. í þremur næstu atriðum nær „orgían" hámarki. Fyrst er Veni, veni, sem er víxlsöngur, þar sem fólkið kallast á að koma f leik, og síðan er sópran söngur, þar sem kona hugleiðir siðsemi sína en lætur þó undan löngun sinni. Strax á eftir heyrist fagnaðarsöngur þar sem spennan er styrkt með sterkum áherslum og styrkleikaskiptum en baritóninn syngur eina af frægustu tónhendingum verksins, Oh, oh, oh, lotus floreo, Iam amore virginali lotus ardeo. M^wmg^m Þessum svallsöng lýkur með því að sópraninn æpir „Dulcissime", er hún gefur líkama sinn. Hið eigin- lega niðurlag verksins er lofsöngur til ástargyðjanna, en verkinu lýkur með því að upphafskórinn er endur- tekinn. Verkið var fyrst uppfært í Frank- furt, 8. júní 1937, en það var ekki fyrr en 1954, sem verkið var fyrst flutt í Ameríku, þrátt fyrir að það væri þegar orðið þekkt af nokkrum hljóðritunum. Það sem er einkar djarflegt við verkið, er einfaldleik- inn, sem ekkert er gert til að fela, einfaldleiki, sem allt eins mætti kalla „lágkúru". Umfram allt er þessi „lágkúra" fersk og listilega framreidd og fer þar saman, eins og í mörgum góðum tónverkum, einfaldleiki alþýðulagsins og kunn- átta. I stórum tónbálkinum fær þetta allt að njóta sín til fulls.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.