Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 40

Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 40
40 MOBGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUB19. FEBBÚ AB198? + Langspilið og sýn- ing í Norræna húsinu eftir Önnu Þórhallsdóttw í Norræna húsinu í Reykjavík, stendur yfír mjög merk sýning er nefnist „Tónlist á íslandi". Þetta er yfirlitssýning á tónlist í landinu fra fyrri öldum til vorra daga. Þar má sjá gömlu íslensku tveggja strengja fiðluna og langspil, sum -,em fornleg ðnnur nýlegri. Þessi merka fiðla liggur enn í dvala og bíður þess að vera lífguð við. Um æfintýrið mikla, hvernig mér tókst að endurvekja langspilið hefi ég sífellt þurft að endurtaka vegna fyrirspurna. I þessu blaði hefir áður birst grein um svipað efni sem ég er þakklát fyrir. Ljóst er að enn er þörf á að rifja þetta upp. Að gefnu tilefni tók ég mér nú penna í hönd, skýringin sést í lokin. Það er liðinn aldarfjórðungur síð- an ég kom til íslands frá Ðanmörku með vandaðasta langspil sem til er. Svend Jensen frægur fiðlusmiður í Kaupmannahöfh, smíðaði það að - - minni ósk. Þetta var árið 1961. Fáir höfðu séð svona hljóðfæri áður nema á mynd og engir heyrt í því hljóðin. Það var stórkostlegt að geta flutt svona varning heim á flaggskipinu „Gullfoss" daginn 19. júlí 1961. Mér fannst ég hefði sigrað heiminn. Ég kostaði mig sjálf án styrks í hálft ár í Kaupmannahðfn við að grafast fyrir um þetta íslenska hljóðfæri sem menn þekktu einnig af bókum og af orðspori. Fullvíst •þykir mér að meðan ég var að ráða þessa gátu voru að verki huldir kraftar, mín innsýn og góðir hjálp- armenn. Nefni ég fyrst hinn nýlátna fræðimann, Jón Helgason, prófess- or. Hann beindi mér á rétta braut. Þökk sé þessum stórbrotna for- stjóra Árnasafns. Það var mín heppni að ég hitti hann á sínum stað og spurði hann hvort hér væru nokkur langspil að sjá. Hann svar- aði: „Hér eru aðeins bækur." Þá spurði ég. Get ég fengið að sjá gömul íslensk þjóðlög? Hann hafði gleraugun uppi á höfðinu sem hann færði nú niður á nefið, siðan leit hann rannsakandi á mig og fannst ég ekkert grunsamleg. Eftir það opnaði hann vel varin geymsluhólf og bauð mér inn. Þarna sá ég mörg þjóðlög sem mig fýsti að sjá, þar á meðal bók feðganna séra Ólafs á Söndum í Dýrafirði og Jóns sonar hans, „Melódíu", pappírshandrit með tvö hundruð gömlum lögum frá 1650. Hún er í handritasafni Rask og úr því safni kemur ekkert til íslands af þeim dýrmætu bókum. Um þessa gömlu bók skrifaði ég eftir heimkomuna í þetta dagblað. Eftir að hafa kynnst mörgu fróð- legu í þessu vel varða gamla bóka- safni, kvaddi ég Jón prófessor með virktum. Þar sem ég gekk til dyra, heyrði ég að hann kom á eftir mér og sagði: „Ég fylgi þér til dyra." Hann opnaði dyrnar og sagði: „Þú varst að spyrja um langspil, ég get sagt þér hvar þú getur séð það og i kveri Ara Sæmundsen eru leið- beiningar um hvernig á að leika á það. Sá bæklingur er í Konungsbók- hlöðunni og þú getur séð þrjú lang- spil í hljóðfærasafni í Breiðgötu." Ef þessi hjálp hefði ekki borist er óvíst að langspilið væri lifandi í dag og hefði kannske legið í dvala til eilifðarnóns. Á þessari sögu má sjá að ég er ákafur talsmaður langspilsins. Eftir að ég hafði fengið leyfi til að smíðað væri eftir langspili úr hljóðfæra- safninu sem varðveist hefir í dönsk- um söfnum frá árinu 1770, byrjaði óttinn og kvíðinn að segja til sín. Gat það verið að mér tækist ekki að endurvekja hljóðfærið? Ég varð sjálf að kosta smíðina og finna út eftir bók, hvernig átti að leika á það. Bókin hans Ara var mér hjálp- leg en ekki fullnægjandi kennslu- bók. í hana vantar veigamikið at- riði. Fyrir jólin 1960 kom upphring- ing frá „Hjortbræðrum", það var verslun sem seldi fiðlur eingöngu. Hinn áðurnefndi hjálparmaður minn, Sven Jensen, fiðlusmiður, sagði að nú lægi langspilið á búðar- borðinu, og að þetta væri fallegt hljóðfæri. Eftir stuttan tíma var ég komin á staðinn, þar var ég í yfir- heyrslu. Ég var spurð um eftirfar- andi: Hvernig á að halda á þessu hljóðfæri? Úr hverju eru strengirn- ir? Er notað fingraspil á þá eða beinflís? Hvernig er það stillt? Öllum spurningunum svaraði ég og þegar mér var sýndur nokkuð hár reikn- ingur, sagði þessi góðlegi maður: „Þér fáið hljóðfærið fyrir hálfvirði af því við vissum ekki hvernig átti aðfullgeraþað." Eftir að hafa æft mig að leika á það í fimm mánuði, fékk ég tilboð frá norska útvarpinu í Osló að syngja íslensk þjóðlög með lang- spilsundirleik. Hinn 4. júlí 1961 söng égþar inn á segulband sem útvarpað var síðar og 15. nóvember sama ár flutti Utvarp Reykjavfk fyrstu útsend- inguna með langspilsleik. Guð- mundur G. Hagalín skáld var þá gagnrýnandi á útvarpið fyrir dag- blaðið „Vísir". Þann 16. nóvember ritar hann langa grein um þann sögulega atburð þegar landsmenn heyrðu í langspilinu sem legið hafði í dvala i meira en hálfa öld. Ég söng mörg fslensk þjóðlög og lék með á langspilið. Grein hans byrjar þannig: „Kvðldvakan í gærkvöldi var skemmtileg, hún var meira, hún var kvöldvaka í þjóðlegri og menningar- legri merkingu þess orðs." Síðar í greininni segir hann: „Anna Þór- hallsdóttir á djúpan og hreinan persónulegan tón og syngur auð- heyrilega og leikur á langspilið af innilega nærfellt klökkum skilningi á anda lags og Ijóðs og af ást sem hún gælir við hið gamla hljóðfæri." Fyrir þessi ummæli hins alþýðlega stórskálds er ég ákaflega þakídát. Því næst gríp ég niður í bók séra Bjarna Þorsteinssonar, „Þjóðlegt sönglíf á íslandi". Sá höfundur er sem kunnugt er einn þekktasti þjóð- lagasafnari landsins. Hér tek ég útdrátt sem vert er að minnast. „Langspil eru nefnd f mörgum sóknarlýsingum hjer hjá oss nálægt 1840, og voru þá víða til og þeir margir er spiluðu á þau." Á öðrum stað: „Fyrir aldamót mun svo gott sem allstaðar hafa verið hætt að nota þau og úr því má telja fiðlu og langspil meðal forngripa vorra. En merkilegir eru þeir forngripir vorir eigi síður en aðrir." ^^^iSln^iP!^"^"^1^ SUMARLISTINN NY SEPiDINQ AF LISTUM nÚ KR. 190 + BURÐARQJALD ' YFIR ÍOOO SÍÐUR AF nÝJUSTu sumartískunni n\ (QULUR OQ FERSKJULITIRniR)^ MQ QAUJm búsAhöld leikföng verkfæri O.FL. JE. O.FL. O.FL. Anna Þórhallsdóttir „Hinn sefandi tónn sem í hljóðfærinu býr er róandi.hanndregur hugann inn í fortíðina og til æðri máttarvalda. Þetta skynjuðu forfeð- ur vorir í einangrun og rósemi fyrri alda." RM B.MAGNUSSON HF. X skmmúla • ¦ sImi mro ¦ p.h. 410 - reykjavík -.y Um það hvaða forngripir eru merkilegastir má deila en ég tel langspilið bera með sér mesta f egurðina. Kunnáttumenn í tónlist geta dregið úr því lifsanda, andblæ sem ætla má að komi frá miðöld- um. Það er þýðingarmikið að geta sungið með þessari fiðlu. Nútíma- fiðlur hafa ekki í sér undirleiksóm- inn, því þær hafa ekki undirleiks- strengi. Kona nokkur háöldruð sagði eftir að ég lék fyrir hana: „Þarna heyri ég langspilsóminn sem amma min talaði oft um. Gömlu lögin okkar eru sem sköpuð við þetta alþýðuhljóðfæri, það þarf ekki mikla söngmenn til að syngja með því, aðeins að sungið sé ófalskt. Slfkan sönggalla má í mörgum til- fellum laga með söngæfingum, sé hljóðfærið alveg í lagi. Fegursti þjóðararfur íslendinga, langspilið, hefir víða í bókum og manna á meðal mætt andúð vegna þess að það sé falskt. Er það þessvegna að menn kæra sig ekki um að læra að leika á það? Eða vantar nýja kennslubók, nýjan leiðarvísi að læra að leika á langspil? í landinu er nú til mörg hljóðfæri sem smíðuð hafa verið eftir að ég hóf áróður fyrir því. Það þýðir lítið að smíða hljóð- færi ef ekki er áhugi fyrir að læra að leika á það. Ekki veit ég til að neinn fagmaður í þessari tónlistar- grein hafi gefið sig fram, þrátt fyrir mína hvatningu og ábendingar. Þangað til að sú persóna, maður eða kona, sýnir sig, held ég mínum titli sem heimsmeistari í lang- spilsleik. Gullverðlaun verða ekki sýnileg þar sem enga dómara er að finna. Það er nokkur sárabót að hljóm- plata mín „34 íslensk þjóðlög" með langspilsundirleik sést víða um heiminn. Hún ber alþjóða hljóm- plötumerkið „Albatros" og er gefin út af frægum þjóðlagasafhara, Roberto Leydi, í Mílanó, Italíu. Það er vegna langspilsins að ég fékk þetta tækifæri. Á svona heimskringluferð eru ekki send fölsk hljóðfæri hjá þessu fyrirtæki. Það sendir gamla tónlist með þjóðlögum frá ýmsum löndum ásamt þeim tiiheyrandi gömul hljóðfæri. Góðir íslendingar, hætt- ið þið að meiða langspilið og lífgjafa þess. . Gætið að því að það eru mann- anna verk þegar hljóðfæri eru fiilsk. Hljóðfærasmiðir þurfa að hafa eftirfarandi í huga: 1) Að gerð sé nákvæm teikning eftir fyrirsögn hugvitsmannsins. 2) Að smiðurinn sé vandvirkur. 3) Að tónborðið, tón- stiginn og stillingin sé hárnákvæmt. 4) Að hljóðfæraleikarinn þekki hljóðfærið og kunni að leika á það. Á langspilinu er nótnastokkur sem samsvarar nútfma hljómborðum. Sé hann skakkur, er hljóðfærið falskt. Á þennan stokk er leikið eftir nót- um. Langspilið er afkomandi tveggja strengja fiðlunnar en hinn ónafngreindi hugvitsmaður hefir endurbætt hana. Frumsmíði lang- spilsins hefir gerst á miðöldum. Sú fjarstæða hefir heyrst að árið 1840, hafi tónmenning á Islandi byrjað, að hinn frægi orgelleikari Dómkirkjunnar í Reykjavík, Pétur Guðjohnsen, hafi átt heiðurinn af byrjuninni. Hann ruddi brautina fyrir nútímatónlist um þetta leyti. Hvað segir okkar fróðasti sér- fræðingur í gamalli íslenskri tónlist dr. Hallgrimur Helgason um þessa speki? Nú á tfmum er gömul tónlist og gömul hljóðfæri í tísku víða um heiminn. Sjónyarpið okkar hefir sannað það. Ég hefi að minnsta kosti boðið fram fjórum sinnum söngskrá með langspilsundirleik sfðan stofnunin byrjaði. Þessu boði hefir að vísu ekki verið hafnað en mér sagt að mikið efni lægi fyrir og ég beðin að bíða. Þetta segi ég til að fólk viti að ég hefi reynt að útbreiða hljóðfærið eins og frekast hefir verið kostur. í seinni tíð hefi ég hægt á mér en ef þessi grein verður til þess að auk skilning á þessu tuttugu og fimm ára starfi þá er takmarkinu náð. Hver tekur við af mér að vera talsmaður þessa viðkvæma miðaldahljóðfæris sem notað var af alþýðu manna, í heima- húsum og í torfkirkjunum í aldarað- ir. Mörg Passíusálmalögin hljóma afar vel við það. Hún er fögur gamla munnmælasagan um að þar sem leikið er á langspil, komi englar himinsins aðvífandi. Hinn sefandi tónn sem í hljóðfærinu býr er ró- andi, hann dregur hugann inn f fortfðina, og til æðri máttarvalda. Þetta skynjuðu forfeður vorir í einangrun og rósemi fyrra alda. Sunnudaginn 12. janúar sl. fór ég á sýninguna „Tónlist á íslandi", sem áður er nefnd. Forráðamenn Nor- ræna hússins hafa boðið til fyrir- lestra og skemmtanahalds í tengsl- um við sýninguna. Mikill mannfjöldi var í hinum stóra samkomusal húss- ins. Hæstvirtur forseti íslands var viðstaddur og margir fyrirmenn úr Háskóla íslands og Árnasafni. Við vorum komin til að hlýða á tvo þingeyska heiðursmenn leika á heimasmíðaðar gamlar fiðlur og fræðast um þróun tónlistar í Þing- eyjarsýslu sfðastliðin áttatíu ár. Þetta er fróðleg og ánægjuleg skemmtun og menn klðppuðu lof í lófa. Fyrri ræðumaður flutti nokkrar setningar sem stungu mig f hjarta- stað. Engin andmæli komu gegn staðhæfingum hans hvorki frá forr- áðamönnum hússins né frá fyrirlið- um tónlistarinnar. Engir leiðréttu misskilninginn. Þeir sem viðstadd- ir voru og vissu ekki betur gengu úr salnum með eftirfarandi fróðleik: „Langspil eru týnd, fiðlurnar útrýmdu þeim, enda voru þau fölsk og þar af leiðandi lítil eftirsjá að þeim." Ennfremur sagði hann að Grallarinn væri týndur og af orðum hans mátti heyra að gott hefði verið að hann fór sömu leið. Þarna nefndi hann fyrstu sálma- söngbók íslendinga sem notuð var við messugerð og við biblíulestur í heimahúsum í 207 ár. Bókin er til og mörg falleg sálmalög lifa enn á vörum þjóðarinnar t.d. þau sem sungin eru við Passiusálmana. Engin skýring var gefin á þessu tapi. Þó ummæli þessi séu kuldaleg og hafi runnið mér til rifja, þá ber ég ekki kala til þessa góðlega Þing- eyings heldur vil ég skella skuldinni á sjónvarpið sem er áhrifamesti fjölmiðillinn. Sú stofnun flytur ekki nóg af þjóðlegum fróðleik og menn- ingu, þrátt fyrir loforð yfirmanna í áramótaræðum. Ríkisútvarpið sem mér finnst vænt um sökum þess að þar hefi ég komið fram árlega í 57 ár eða frá því ég söng í tilrauna- stöð þess árið 1929, ætti vinsam- lega að huga að útbreiðslu lang- spilsins, þar liggja segulbönd með þvf og þjóðlagaplatan mín víðförula. Reykjavfk, 6. febrúar 1986. Höfundur er aSngkona og lang- spilsleikari. +
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.