Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 29

Morgunblaðið - 19.02.1986, Blaðsíða 29
MORGUNBLAÐIÐ, MIÐVIKUDAGUR 19. FEBRUAR 1986 29 ns- álum? markaðurinn sinnt þeim tveimur hlutverkum, sem hann getur gegnt miklu betur en nokkur miðstjórn: að veita réttar upplýsingar um skortinn á ólíkum lífsgæðum og færa fjármagn úr greipum þeirra, sem ekki kunna með það að fara, í hendur hinna, sem hagsýnni eru. Tveir meginkostir eru við þetta fyrirkomulag. Annar er, að ráð- herra fær ekkert ískyggilegt skömmtunarvald í sínar hendur. Kvótarnir skammta sig sjálfir, ef svo má að orði komast. Þeir dreifast á menn í frjálsum viðskiptum. Ráð- herra verður enginn alræðisherra, hann fær ekki að deila eða drottna yfir útgerðarmönnum og sjómönn- um. Hann verður að láta sér nægja að sinna því hlutverki, sem hann getur gegnt og á að gegna, en það er að framfylgja þeim almennu leik- reglum, sem við komum okkur saman um að setja um fiskveiðar. Hinn kosturinn er, að tilkostnaður- inn við að draga aflann að landi getur stórlega lækkað, ef menn fá réttar upplýsingar um skortinn á fiskistofnunum og ólíka hæfni manna til að glíma við hann. Offjár- festing og sóun í sjávarútvegi getur þvf minnkað mjög og sú arðsköpun, sem öllum almenningi kemur að bestum notum, aukist. Hugsið ykkur, hvað gera hefði mátt við allt það fé, sem notað hefur verið til þess að smfða skip og halda þeim úti að óþörfu! Hugsið ykkur, hversu margar virkjanir og menn- ingarhallir hefði mátt reisa fyrir alltþaðfé! Ekki er þó fyrir það að synja, að nokkra annmarka má sjá á þessu fyrirkomulagi. Margir festa senni- lega sjónir á því, hvernig kvótum sé úthlutað í upphafi. Er ekki verið að færa útgerðarmönnum einum arð, sem landsmönnum öllum ber? Er ekki verið að veita þeim eignar- rétt á fiskistofhum? Því er til að svara, að með sömu rökum ætti að taka jarðir af bændum. Hafa lands- menn allir ekki sama tilkall til jarð- anna og bændur? Ég er ekki viss um, að bændaþingmenn Sjálfstæð- isflokksins og framsóknarmenn séu tilbúnir til að hugsa þessa hugsun til enda. Öðrum verður starsýnt á ýmsa erfiðleika, sem kunna að vera á þvi að skilgreina skynsamlega leyfilegan heildarafla hvers árs og á því að skipta sókn í aflann innan vertíðar. En þessir erfiðleikar eru tæknilegir og ekki óyfirstíganlegir. Það fyrirkomulag, sem ég hef hér lagt til, er miklu betra en núverandi fyrirkomulag, þótt ekki sé það full- komið fremur en önnur mannanna verk. Sjálfstýring kemur í stað miðstýringar, svo að útgerðarmenn og sjómenn glata ekki sjálfstæði sínu í hendur stjórnarherra, þeir fá réttar upplýsingar um skortinn á fiskistofnunum, sérþekking ein- staklinganna úti í atvinnulífinu nýt- ist, fiskisf of narnir safnast á hendur þeirra, sem kunna betur að nýta þá en aðrir, og þannig lækkar til- kostnaður í sjvarútvegi stórlega. Leggjum níður Seðla- bankann og tökum upp íslenska mörk Annað málið, sem ég hyggst ræða hér um, er skipulag peninga- mála. Nokkrar umræður urðu um það f ársbyrjun 1986. Ragnar Hall- dórsson formaður Verzlunarráðs íslands, mælti í áramótagrein f Morgunblaðinu með því að leggja niður krónuna, en taka f staðinn upp útlendan gjaldmiðil, einn eða fleiri. Kvað Ragnar krónuna allt að því ónothæfa vegna langvarandi misnotkunar seðlaprentunarvalds- ins. Menn hefðu misst traustið á þessum gjaldmiðli. Hann benti á, að allar aðrar smáþjóðir notuðu Hannes Hóbnsteinn Gissurarson „Ríkisafskipti, sem áttu að vera til þess að bæta úr meinum markaðar- ins, hafa valdið nýjum og miklu alvarlegri meinum. Menn hafa uppgötvað, sumir sér til mikillar furðu, að mið- stýring er ekki lausnin, heldur sjálfur vand- inn." gjaldmiðla fjölmennari þjóða. Lúx- emborgarmenn, sem væru þó eitt hundruð þúsund fleiri en íslending- ar, notuðu til dæmis belgfskan franka. Spurningin væri, hvort ís- land væri ekki allt of lftið gjald- miðilssvæði. Fleiri hafa hreyft svip- aðri hugmynd, svo sem Milton Fri- edman f heimsókn sinni til íslands haustið 1984, Jónas Krístjánsson ritstjóri og dr. Sigurður B. Stefáns- son, einn helsti sérfræðingur okkar í peningamálum. En þessari hug- mynd mótmæltu ritstjórar Morgun- blaðsins í forystugrein nokkrum dögum síðar. Töluðu þeir þar í nafni þjóðlegs metnaðar, sögðu að við mættum ekki taka útlendan gjald- miðil fram yfir hinn fslenska. Ætt- um við ekki með sömu rökum að taka tungu einhverrar grannþjóðar- innar fram yfir fslenskuna? spurðu þeir. Ég er þeirrar skoðunar, að áljöf- urinn og ritstjórarnir hafi haft margt til sfns máls. Þjóðlegur metnaður er okkur í blóð borinn og Morgunblaðið ágætt málgagn hans. En Ragnar hafði hins vegar rétt fyrir sér, hygg ég, um það, að krón- an væri ónothæf og ísland ekki nægilega stórt gjaldmiðilssvæði. Lítum á málið f ljósi sjálfstýringar- hugmyndarinnar. Það er nauðsyn- legt skilyrði fyrir sjálfstýringu á markaði, að viðskipti séu frjáls. Neytendur fái að velja um vörur, en f þvf felst ekki sfst, að þeir fái að hafna vöru, ef þeir eru óánægð- ir. Kostur þeirra á að hafna vöru tryggir verð og gæði. Munurinn á samkeppni og einokun er þannig sá, að í samkeppni höfum við út- gönguleið. Ef okkur mislíkar, þá getum við alltaf snúið okkur eitt- hvert annað. En öðru máli gegnir um fslensku krónuna. Við, sem notum krónuna, neyðumst að nota hana f viðskiptum, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Þetta er þó ekki meginmunurinn á fslensku krónunni og öðrum gjald- miðlum, þvf að segja má, að þeir, sem þá nota, neyðist til að nota þá í viðskiptum, hvort sem þeim líkar betur eða verr. Sá munur á íslensku krónunni og öðrum gjaldmiðlum, sem máli skiptir, er, að enginn markaður er erlendis fyrir krónuna. Við eigum þess engan kost að hafna henni. Þessi munur er afdrifaríkari en margur hyggur. Tökum dæmi. Ef franskur peningamaður van- treystir stjórn sinni, þá getur hann skipt frönkum sínum fyrir aðra gjaldmiðla. Hann getur fundið kaupendur að frönkum sfnum á einhverju verði. Ótti við fall frank- ans veitir stjórn hans aðhald: ef hún misnotar seðlaprentunarvaldið, þá skiptir hann og aðrir borgarar ríkis- ins seðlum sínum fyrir aðra gjald- miðla, svo að frankinn fellur í verði. íslenskur peningamaður er hins vegar ekki í þessarí aðstöðu. Hvaða kaupendur gæti hann fengið að krónum sínum, mætti hann selja þær, sem hann má þó ekki? Ég er hræddur um, að hann yrði lengi að leita að þeim. Það aðhald, sem ótt- inn við verðfall gjaldmiðilsins á alþjóðlegum peningamarkaði veitir þrátt fyrir allt annars staðar, vantar á íslandi. Þess vegna er hættara við misnotkun seðlaprentunarvalds- ins hér en annars staðar. Þetta kann að einhverju marki að skýra það, hygg ég, að verðbólga hefur verið hér miklu meiri og þrálátari en f nágrannalöndunum: Skorður við misnotkun seðlaprentunarvalds- ins eru minni. Ragnar Halldórsson heggur með tillögu sinni beint að rót vandans. Ef við notum gjaldmiðil einhverrar annarrar þjóðar, þá má segja fyrir um það með nokkurri vissu, að verðbólga fellur hér niður í það, sem hún er með þeirri þjóð. Ef við notum til dæmis bandarfkjadal f viðskipt- um innanlands, þá fellur verðbólga á íslandi lfklega úr um 40% í um 4%. En tillaga Ragnars rekst hins yegar á þjóðlegan metnað margra íslendinga. Greining Ragnars er rétt, en lausn hans óþjóðleg og því óheppileg. En er ekki til nein önnur lausn, þar sem þessi ólíku sjónarmið eru sætt? Getum við ekki tekið tillit til þjóðlegs metnaðar okkar án þess að þurfa að fórna fyrir hann öllu raunsæi? Ég held, að sem betur fer megi svara þessari spurningu játandi. Það er deginum ljósara að við getum ekki gert okkur vonir um hófsamlega notkun seðla- prentunarvaldsins nema reistar séu svipaðar skorður við notkun þess og annars staðar og að slfkar skorð- ur verða ekki reistar nema ísland gerist hluti miklu stærra gjald- miðilssvæðis. En af því leiðir ekki sjálfkrafa, að íslendingar verði að taka upp gjaldmiðil annarrar þjóð- ar. Við getum notað eigin gjald- miðil, ef við gerum tvennt: leggjum í fyrsta lagi niður Seðlabankann og hættum allri sjálfstæðri seðlaprent- un, en tökum f öðru lagi upp eigin gjaldmiðil, sem jafngildiur sé ein- hverjum öðrum gjaldmiðli, þannig að prentun gjaldmiðils okkar ráðist af prentun þess gjaldmiðils. Ég leyfi mér því að bera fram þá tillögu í framhaldi af umræðum þeirra Ragnars og Morgunblaðsrit- stjóranna, að íslendingar leggi nið- ur krónuna (og með henni auðvitað Seðlabankann í núverandi mynd), en taki upp fornar einingar íslensk- ar, mörk og eyri, þannig að ein mörk sé jafngild einum banda- ríkjadal og einn eyrir jafngildur einu senti. Sfðan séu jafnmargar fslensk- ar merkur f umferð og þeir banda- ríkjadalir, sem liggja í sjóði lands- manna. Lúxemborgarmenn hafa ekki ósvipaðan hátt á: þar eru tveir jafgildir gjaldmiðlar löglegir, lúx- emborgarfranki og belgískur franki, og ræðst prentun lúxem- borgarfranka af prentun blegísks franka. Samkvæmt þessari hugmynd séu bandaríkjadalir að öllu jöfnu ekki í umferð hérlendis, heldur íslenskar merkur jafngildar þeim. Hins vegar megi menn auðvitað, ef þeir kæri sig um, nota bandaríkjadali fremur en merkur í viðskiptum sfnum og bönkum beri að skipta einum bandarfkjadal fyrir eina fslenska mörk. Þetta sé gert til þess; ef valdsmenn freistist til að brjóta settar reglur og prenta fleiri merkur en þeir eigi dali fyrir, að fólk eigi þá útgönguleið úr mörkinni í dalinn. Þetta fyrirkomulag peningamála hefur ýmsa kosti, hygg ég. ffyrsta lagi fellur verðbólga niður í það, sem hún er f Bandaríkjunum. Ég get tæplega lýst því fyrir löndum mínum, hversu miklu þægilegra og ódýrara það er að búa við stöðugt verðlag peninga eins og ég gerði á námsárum mínum í Bretlandi og Bandaríkjunum heldur en hina þrá- látu verðbólgu hér á landi. Við losnum við þann óskaplega beina og óbeina kostnað, sem hlýst af verðbólgunni. í öðru lagi leiðum við íslenska valdsmenn ekki í þá freistni að misnota seðlaprentunarvaldið, því að þetta vald hverfur úr höndum þeirra. Við frelsum þá frá illu, svo að orð hinnar helgu bókar séu notuð. I þriðja iagi spörum við stórfé með því að leggja niður Seðlabankann. Við getum fengið einhverjum þjóðþrifafyrirtækjum eða menningarstofnunum hið glæsilega hús, sem bankinn hefur reist við • Arnarhól, og flutt þann aragrúa fóls, sem í bankanum er, í eihver arðbærari störf. I fjórða lagi hljótum við að taka undir það með Eyjólfi Konráð Jónssyni al- þingismanni að hin forna eining mörk er miklu þjóðlegri en króna, en það orð er ekkert annað en stytting úr kóróna og táknar því það konungsvald, sem við höfnuð- um með lýðveldisstofnuninni hin 17. júní 1944. Króna er ill danska og eftir því auðlærð. Er valið um ís- lenska einingu og danska ekki auðvelt? Einhverjir eiga sennilega eftir að andmæla þessu fyrirkomulagi pen- ingamála með umhugsunarverðum rökum. Einkum benda þeir á það, geri ég ráð fyrir, að seðlaprentunar- valdið sé með þessu í rauninni flutt úr landi, svo að svigrúm valds- manna f peningamálum minnki. En ég tel það fagnaðarefni, ef svigrúm valdsmanna minnkar, þvf að við það eykst svigrúm einstaklinganna. Fólk verður ekki eins háð duttlung- um stjórnmálanna og áður og getur samið áætlanir og skipulagt framtfð sfna í nokkurri vissu um stöðugt verðlag peninga. Útsölumenn hreyfa líklega einnig þeirri mót- báru, að seðlaprentunarvaldið kunni að vera misnotað í Bandarfkjunum ekki sfður en á íslandi, svo að við getum aldrei verið viss um, að bandaríkjadalur haldist f fullu gildi. Eigum við að leyfa Bandarfkja- mönnum að flytja sína verðbólgu út til íslands? Sannleikskjarni er auð- vitað i þessari kenningu. En rök mín eru ekki, að við þetta fyrir- komulag hverfi hættan á misnotkun seðlaprentunarvaldsins, heldur að hún minnki mjög. Það fyrirkomulag peningamála, sem ég legg til, er ekki fullkomið, en það er, held ég, miklu skynsamlegra en núvérandi fyrirkomulag. Eflum sjálfstæðar vel- farðarstofnanir, en seljum ríkisfyrirtæki Þriðja og sfðasta málið, sem ég hyggst fara nokkrum orðum um, er fyrirkomulag velferðarmála. Tvennt er um það að segja. í fyrsta lagi rennur margvísleg velferðarað- stoð á íslandi ekki til lftilsmagnans. Opinberir sjóðir halda ýmsum út- gerðarfyrirtækjum á floti, þótt þau eigi í rauninni ekki fyrir skuldum. Þessir sjóðir greiða einnig fólki fyrir að búa á ýmsum stöðum á landinu. Bankar lána fyrirtækjum fé án þess að hafa neina von um að endur- heimta það. Með þessum hætti hafa hundruðir milljóna króna farið í súginn. Hvaðan fá þessir sjóðir og bankar fé? Frá venjulegju fólki, skattgreiðendum f landinu. Ég sé satt að segja enga ástæðu til þess að færa fé frá skattgreiðendum til útgerðarmanna og bænda. Við eig- um að leggja þetta velferðarkerfi fyrirtækjanna niður, og svo vill til, að við getum gert það með einu pennastriki. Við þurfum ekki annað en koma á eðlilegum peningamark- aði í landinu, leyfa vöxtum að skammta peninga, en taka skömmt- unarvald af valdsmönnum. Það, sem við þurfum með öðrum orðum að gera, er að leggja allt fé ýmissa opinberra sjóða inn í ríkisbankana og selja sfðan bankana. Hitt er það, að tiltekin velferðar- aðstoð kann að vera óhjákvæmileg. Við hljótum að hjálpa þeim, sem geta ekki hjálpað sér sjálfir, þótt það sé að vísu æskilegra, að frjáls líknarfélög og fjölskyldur sinni því heldur en ríkið með öllu sínu mikla og ómannlega blekiðjubákni. Mér finnst einnig koma til greina að veita fólki einhverja aðstoð til skóla- göngu og heilsugæslu. (fyrir utan það auðvitað að ríkið sjái um barna- og unglinganám). En ríkið þarf ekki að reka velferðarstofnanir, þótt það hlynni að þeim, sem þjón- ustu þeirra njóta. Með hvaða hætti ber að veita fólki aðstoð til fram- haldsnáms og heilsugæslu? Stöldr- um um stund við þennan vanda. Ungir sjálfstæðismenn birtu um jól nokkrar tillögur um lækkun út- * gjalda til velferðarmála. Þessar til- lögur voru flestar studdar sterkum rökum, þótt ýmsir yrðu til þess að andmæla þeim, sumir forystumenn Sjálfstasðisflokksins ekki síður en aðrir. En því miður geta þeir, sem bera fram slfkar tillögur, ekki gert sér miklar vonir um árangur. Þeir ganga til glímu við þríhöfða þurs, ef svo má að orði komast. Eitt höfuðið hafa þeir, sem njóta styrkja ríkisins og vilja ekki missa þá. Annað höfuðið hafa embættismenn og aðrir starfsmenn ríkisins, sem hafa atvinnu af ríkisafskiptum og auðvitað engan áhuga á því ^að verða atvinnulausir. Þriðja höfuðið hafa síðan þeir stjórnmálamenn, sem eru önnum kafnir við að gera góðverk á kostnað annarra og fá fyrir atkvæði. Ég er hræddur um, að það sé öllum ofætlun að leggja þennan þríhöfða þurs að velli, há- væran og margefldan af almann- afé. Ungir sjálfstæðismenn geta stuggað við honum, en þeir geta ekki fellt hann. Hasla þeir sér ekki völl, þar sem þeir hljóta að tapa? Hitt er hyggilegra, held ég, að velja sér vígvöll, þar sem einhver von er um sigur. Hvernig finnum við slíkan völl? Svarið er, tel ég, að við eigum ekki að einbeita okkur að einstökum tillögum um bættan ríkisrekstur. Það svarar ekki kostnaði. Við bæt- um ekki ríkisrekstur, svo að um munar, nema með því að breyta honum í einkarekstur. Við færum ekki rekstur velferðarstofhana eins og Lánasjóðs íslenskra námsmanna, sjúkrahúsa og tryggingarstofhana í skynsamlegt horf nema með þvf að breyta þeim — fyrst í sjálfstæð hlutafélög, síðan í einkafyrirtæki. En hvernig komum við því í kring? Ég ætla að leyfa mér að reifa hér tvær róttækar tillögur. Hin fyrri er, að tvær velferðarstofn- anir annist þá aðstoð við fólk f framhaldsnámi og sjúkling, sem flestir eru sammála um: Iánasjóður fyrir námsmenn og sérstakur sjúkratryggingasjóður. Þessar tvær velferðarstofnanir séu sjálfseignar- stofnanir og ekki reknar í gróða skyni, þótt miðað sé við það, að endurgreiðslur námslána geti staðið undir lánasjóðnum og iðgjðld undir tryggingasjóðnum. Framhaldsskól- ar og sjúkrahús séu hins vegar einkafyrirtæki. Námsmenn og sjúklingar kaupi þjónustu þeirra fullu verði, svo að þeir og aðrir viti, "* hvað hún kostar liverju sinni, en haldi ekki eins og nú, að hún sé ókeypis, af þvf að aðrir greiða hana en þeir sjálfir. Hin tillagan er, að ríkið breyti nokkrum stærstu fyrir- tækjum sfnum f almenningshlutafé- lög, selji sfðan hlut abréfin og leggi andvirði þeirra til þessara tveggja velferðarstofnana. Rfkið getur einn- ig selt rfkisbankana þrjá, eins og ég hef þegar minnst á, Landsbankann, Búnaðarbankann og Útvegsbank- ann. Erlendis er það langengast, að viðskiptabankar séu einkafyrir- tæki. Ríkið getur einnig selt Lands- virkjun og leyst upp Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins og selt ein- stakar útsölur hennar. Ef allt þetta er gert, þá þurfa þær tvær velferð- arstofnanir, sem ég legg til, að reistar séu, ekki að kvfða neinum stofnfjárskorti, en auðvitað hljóta þær síðan'að standa á eigin fótum. Það, sem máli skiptir, er að losa slíkar velferðarstofnanir úr greipum fyrirgreiðslumanna og reka þær skynsamlega til þess að tryggja að þær nái tilgangi sínum. Þótt ég fagni þeirri fyrirhyggju, sem náms- menn sýna með því að kaupa verð- bréf á háum vöxtum fyrir námslán sfn, finnst mér ekki réttlátt, að sjó-' maðurinn í Bolungarvík og sauma- konan f Breiðholti standi straum af fjárfestingu apótekaradótturinn- ar í háskólanámi til að tryggja sjálfri sér betri framtíð. Niður sögunnar Frá því segir í fornum bókum,, er forfeður okkar tóku sig upp frá
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.