Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 16

Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 16
16 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 13. ÁGÚST 1988 Getur þátttaka kveraia í stiórnmál- um haft áhrif á rétterstöðÍ bania? eftir Sólveigu Pétursdóttur Hér fer á eftir erindi, sem Sólveig Pétursdóttir flutti á fundi hægri kvenna í Osló hinn 2. ágúst sl.: Þessari spurningu svara ég ját- andi. Ég tel að þátttaka kvenna í stjórnmálum hafi haft og hafi enn áhrif á réttarstöðu barna og mun ég leitast við að rökstyðja svar mitt hér á eftir. Að vísu er „opp- veksímiljö" nokkuð víðtækt hug- tak og tekur yfir fleira en réttar- stöðu barna, sem ég mun þó einkum ræða um. Þar er mest stuðst við iagalegan rétt. Þar sem þetta efni er mjög viðamikið verður að tak- marka það, og mun ég aðallega fjalla um áhrif kvenna á þessari öld í íslensku samfélagi. Það er ekki að ástæðulausu, þar sem íslenskar konur fengu ekki kosningarétt til sveitarstjórna fyrr en 1908 og til Alþjngis 1915. Ég hef heldur ekki tækifæri til þess hér að fará í gegnum öll þau mál er snerta réttarstöðu barna. Ég muh þó leitast við að gera nokkra grein fyrir þeim málum sem konur börðust sérstaklega fyrir á fyrri helmingi þessarar aldar, bæði í stjórnmálum og eins í gegnum samtök eins og Kvenréttindafélag íslands. Þá mun ég vitna til starfa kvenna á seinni helmingi þessarar aldar, og þá einkum í Sjálfstæðis- flokknum, sem mér er að sjálfsögðu nærtækastur. Sá flokkur er stofnaður 1929 og margar konur hafa byrjað stjórn- málaafskipti sín á hans vettvangi og haft þar mikil áhrif. Enda þótt hér sé um hægrí flokk að ræða þá virðist stefna hans stundum hafa einkennst meira af félagshyggju en annarra hægri flokka á Norðurlönd- um, enda er félagsleg vernd einn af hornsteinum sjálfstæðisstefn- unnar. Sjálfstæðisflokkurinn á einnig rót sína að rekja til sjálfstæð- isbaráttu íslendinga, sem virðist tengjast svo aftur kvennréttinda- baráttunni og baráttunni fyrir- bættri réttarstöðu barna. Ég mun nú byrja á því að gera nokkra grein fyrir því hvemig réttarstöðu kvenna og barna sérstaklega var háttað, allt fram á 20. öld. Valdhafar höfðu ekki áhuga á réttarstöðvi kvennaeðabarna! Nú má auðvitað segja sem svo að þátttaka kvenna í stjórnmálum hafi byrjað löngu áður en þær fengu kosningarétt, því þær hafa auðvitað haft sínar skoðanir og tekið afstöðu og haft þannig óbein áhrif. Konur í hópi landnámsmanna og á þjóðveldisöld skipa ríkan sess í okkar sögum og þær virðast hafa stjórnað sínum málum af röggsemi og festu ásamt því að hafa áhrif á gang mála í samfélaginu. Enkonur og börn voru þó alltaf sett skör Iægra en karlar, bæði hvað snerti hjúskap, eignarétt, erfðir o.fl. Þetta kemur m.a. glöggt fram f gömlum lagaákvæðum en þess má geta að enn eru í gildi sum ákvæði Jóns- bókar, sem er lögbók frá 13. öld. Á þeirri öld gengum við undir vald Noregskonungs. Á 17. öld koma dönsk lög og norsk og áfram eftir 18. öld kon- ungsbréf og tilskipanir, sem aðal- lega fjalla um málefni kirkjunnar og skattheimtu þeirra konunga sem þá réðu ríkjum á ísiandi. Hér er aldréi rætt um stöðu kvenna eða barna, þó fann ég eina tilskipun frá 1771, þar sem heimaskírn var leyfð ef heilsu barnsins var hætta búin ef f arið yrði til kirkju, en presturinn gat þó neitað að koma. SSðan kemur tilskipun frá 1847 um réttindi prestsekkju eða erfingja hans. í kjölfar þess, eða 1855, er kveðið á um skyldu embættismanna til að sjá ekkj'um sínum borgið. Lögin virðast þannig endurspegla þjóðfélagsþróunina. Réttarstaða barna framá20.öld Allt fram á 20. öld kom fram í löggjöf takmarkaður áhugi á því, hvernig foreldrar færu með börn sín, og hin eina lagavernd, sem börn höfðu gegn misþyrmingum foreldranna, var í refsilöggjöfinni. Samkvæmt norskum lögum (1687) var börnum aftur á móti refsað með arfsmissi og þrælkunarvinnu, ef þau töluðu ótilhlýðilega til foreldra sinna eða bölvuðu þeim. Ef börn réðust á foreldra sína áttu þau dauðarefsingu á hættu. Það er ekki lengra síðan en 1836, að hæstirétt- ur Noregs dæmdi 2 börn í lífstíðar þrælkunarvinnu fyrir að tala ótil- hlýðilega við móður sína. í tilskipun um húsaga 3. juní 1746, 8. gr., er foreldrum heimilað að leggja hend- ur á börn sín og refsa þeim með hrís, og í dönskum lögum 6-5-6 er hjónum heimilað að refsa börnum sínum fyrir óhlýðni. Aftur á móti var tekið ákafléga léttilega á því, að foreldrar misþyrmdu börnum sínum. Það má því segja að börn hafi verið nær réttindalaus í samfélag- inu allt fram á þessa öld. Það má í þessu sambandi nefna það, að I vetur er fram fóru á Alþingi umræð- ur um sérstakan umboðsmann barna, þá lét ég þess m.a. getið að við. lagadeild Háskóla íslands væri kenndur sérstakur barnaréttur og höfðu þingmenn sumir hverjir aldr- ei heyrt þess getið. Lög um barnavernd Mikil breyting verður á réttar- stöðu barna þegar sett eru lög um barnavernd, því þá er foreldravald skert til muna. Fyrstu barnavernd- arlögin á Norðurlöndum voru norsku lögin frá 1896. í Svíþjóð voru fyrst sett barnaverndarlög árið 1902, en árið 1905 í Danmörku. Á íslandi varð það hinsvegar ekki fyrr en 1930 sem dómsmála- ráðuneytið skpaði 3ja manna nefnd til að: 1) gera tillögur um löggjöf, er styðji heimilin við uppeldi van- gæfra barna og 2) að gera tillögur um aðrar aðgerðir, svo sem frjálsan félagsskap til verndar siðferði barna og unglinga. í nefndinni átti ein kona sæti, Guðrún Lárusdóttir, þáverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins en hún hafði þá einnig setið í bæjar- stjórn í mörg ár. Það sem ein- kenndi hennar stjórnmálaþátttöku var baráttan fyrir réttindum þeirra sem minna máttu sín í þjóðfélaginu. Það er reyndar athyglisvert að við fráfall Guðrúnar 1938, þá minntist ólafur Thors, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, hennar á þann hátt, að barátta hennar ætti að vera sjálfstæðis- mönnum til eftirbreytni og hvatning til að halda áfram á sömu braut. Eftir tillögum þessarar nefndar voru síðan fyrstu heildarlögin um barnavernd sett árið 1932. Kvenréttindabaráttan og stofnun Kvenréttinda- félags íslands. Það má segja að formleg kven- réttindabarátta hafi byrjað á íslandi rétt fyrir aldamótin er konur byrj- uðu að tala á stjórnmálafundum, skrifa í blöð og flytja erindi um réttindi kvenna, ekki síst um menntun þeirra. Baráttan hefst þó fyrir alvöru árið 1907 er Kvenréttindafélag ís- Sólveig Pétursdóttir „I nefndinni áttí ein kona sæti, Guðrún Lár- usdóttir, þáverandi þingmaður Sjálf stæðis- flokksins en hún haf ði þá einnig setið í bæjar- stjórn í mörg ár. Það sem einkenndi hennar stjórnmálaþátttöku var baráttan fyrir réttind- um þeirra sem minna máttu sin í þjóðf élag- inu. Það er reyndar at- hyglisvert að við fráfall Guðrúnar 1938, þá minntist Ólafur Thors, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, hennar á þann hátt, að barátta hennar ætti að vera sjálfstæðismönn- um til eftirbreytni og hvatning til að halda áf ram á sömu braut." lands er stofnað af merkiskonum, sem margar áttu eftir að láta mikið að sér kveða í íslenskum stjórn- málum. Konur f stjórnmálum hafa reyndar alla tíð verið mjög nátengd- ar starfsemi félagsins. Kvenfrelsis- baráttan var nátengd baráttu ís- lendinga fyrir sjálfstæði landsins, og skilningur Alþingis á kröfum kvenna um aukið frelsi var næmari en ella mundi hafa verið, vegna þess að frelsishugtakið var þá haft í hávegum vegna bráttu lands- manna við erlent vald. Mestu réttarbæturnar, sem unn- ust á þessum árum fyrir forgöngu kvenréttindafélagsins, aðrar en kosningarétturinn, voru réttur til allra skóla, námsstyrkja og emb- ætta með sömu skilyrðum og karl- menn, sem varð að lögum 1911. Þetta snertir að sjálfsögðu réttar- stöðu barna, þar sem stúlkur fá sama rétt og drengir. Kvenréttindabaráttan og baráttan fyrir bættri réttarstöðu barna Kvenréttíndabaráttan var þannig ekki bara nátengd bar- áttu Isléndinga fyrir sjálfstæði, heldur var hún líka nátengd bar- áttunni fyrir bættri réttarstöðu barna. Það er því Iíklega ekki til- viljun að fyrsta stórmálið, sem kvenréttindafélagið tók upp baráttu fyrir, var krafan um réttarbætur til handa óskilgetnum böníum. Þessa tillögu bar Guðrún Péturs- dóttir upp, þegar á fyrsta fundi eftir að félagið hafði verið stofnað, en hún var móðir Bjarna Benedikts- sonar, er síðar varð leiðtogi Sjálf- stæðisflokksins. Var máli þessu oft hreyft og gerðar um það kröfur til Alþingis og haldinn almennur kvennafundur árið 1917 um endurbætta sifjalög- gjöf. Varð þetta til þess að sam- þykkt var þingsályktun á Alþingi 1917 í samræmi við þessar kröfur og 1919 lagði. ríkisstjórnin fram á Alþingi frumvarps til nýrra sifja- laga: Um stofnun og slit hjóna- bands; Um aðstöðu foreldra til skil- getinna barna og; Um aðstöðu for- eldra til óskilgetinna barna. Lögin um réttindi óskilgetinna barna gengu í gildi 1. janúar 1921 og voru stórkostleg réttarbót. Vafa- laust hafa þau orðið til þess að draga úr barnadauðanum, sem var miklu hærri hjá óskilgetnum börn- um en skilgetnum. Kvennalisti og áhrif kvenna í bæjarstjórn Reykjavíkur Um leið og konur höfðu fengið almennan kosningarétt og kjör- gengi í bæjarmálum, árið 1908, var byrjað að sæta þeim réttindum. Fyrst var leitað eftir samvinnu við karlmenn sem brást, og síðan settur upp kvennalisti. Komust þannig 4 Líf á landsbyggðinni eftir Jóhönnu A. Steingrímsdóttur Nú skín sól á heiðum himni og hitinn er eins og á sólarströndum, enda spáðu veðurfræðingarnir þessu í gær, vaskurinn á Veður- stofunni hefur því fengið hvíld þennan daginn, stundum verður hann samt að taka við ýmsu, enda væri lítið varið í tilveruna ef ekk- ert kæmi manni á óvart og allt væri hægt að reikna út f köldum staðreyndum. Hér á Norðurlandi skiptir oft skarpt um veður, þ.e.a.s. stórar sveiflur geta verið á hitastigi jafn- vel í júlímánuði. Það fengum við Norðlendingar að reyna síðast- liðna viku, þá var eitt það mesta vatnsveður sem menn muna, hit- inn var tvö til fjögur sig dag eftir dag, þoka lá yfir fjöllum og heið- úm, en ef rofaði til svo að sast til fjalla voru þau hvft niður á miðjar hlíðar. En það flasðir fleira en vatns- veður yfir landsbyggðina á sumr- in, þá leysa nefnilega atvinnu- menn í skemmtanaiðnaði land- festar og leita sér fjár vítt um land, ég segi ekki eins og sagt var til forna: — Leita sér fjár og frama — því ég get ekki séð að það sé neitt alhliða sjónarmið að vanda vinnu sína á þeim vett- vangi. Ég hef heyrt mann sem hafði atvinnu af því að spila í svokall- aðri hljómsveit segja að menn þyrftu ekki að kunna að spila á hljóðfæri til að vera fullgildir hljómsveitarmeðlimir. Það má kannski spyrja sem svo: — Hversvegna er tekið á móti undirmálsmönnum til skemmtana í félagsheimilin? — Því er til að svara að félags- heimilin taka við flestu sem í boði er vegna rekstrarerfíðleika, þau berjast í bökkum flest og sjá fjár- von f hverju balli þó misjafnlega reynist. Ekki væri sánngjarnt að flokka þessa förumenn undir einn hatt þvf stundum koma góðar hljóm- sveitir sem vanda til verka og stöku sinnum skemmtikraftar sem koma bröndurum upp fyrir mitti. Þeir sem hafa á boðstólum gott efni eru vel þegnir gestir og vel- komnir. Höfð er eftir konu nokk- urri þessi gullvæga setning: — Misskilingur er hreint sá versti skilningur sem til er. — Eins mætti segja að sjálfskaparvíti væru verstu vfti sem til væru og auðvitað er varla hægt að flokka það undir annað en sjálfskap- arvíti að vera ekki kröfuharðari með það sem tekið er inn í félags- heimilin, þar þyrfti auðvitað að gera einhverjar lágmarkskröfur, svo sem að gæta þess að virt væru ákvæði um takmörkun há- vaðaframleiðslu þó ekki væri nú meira. Nú er verslunarmannahelgi nýliðin með þeim ósköpum sem henni fylgja. Aldrei hefi ég skilið hversvegna svo til öll þjóðin þarf að leggja niður vinnu þó að verslunarfólk hafi helgað sér einn frídag. Hversvegna mega þeir ekki hafa hann í friði? Ég hef heldur aldrei getað skil- ið hvers vegna þessari helgi þurfa að fylgja þessi dómadagslæti, það er hreint.eins og allt ætli af göfl- unum að ganga. Unglingar sleppa gjörsamlega fram af sér beislinu og virðast forráðamenn þeirra láta sig það litlu skipta. Eftirtektarvert þótti mér þegar unglingsstúlka sagði í viðtali við sjónvarpsmenn f vetur að unglingar þyrftu og vildu meiri afskipti og aðhald frá for- eldrum sínum. Eg held að ástæða væri til að leggja eyru við þeirri rödd. En snúum aftur að verslunar- mannahelgi, helginni þegar allir verslunarmenn eiga að taka sér frí; hún er orðin ein mesta verslun- arhelgi ársins, það er örtröð. í öll- um sjoppum og þar er selt allt mögulegt og það er keypt og keypt svo að lfklega er um fæstar helgar keypt eins mikið. Nær því 611 þjóðin í frfi og það er verslað og verslað á frídegi verslunarmanna. Það er ekki lengur mismæli sem hægt er að brosa að sém maður einn sagði: Hann var staddur í kaupstað á frídegi verslunarmanna, það var fáum árum eftir að sá dagur var tileinkaður verslunarfólki, auðvit- að voru búðir lokaðar, ferðamann viku sér að manninum og spurðu hvers vegna engin buð væri opin. Maðurinn varð undrandi á þessari fávisku og svaraði af bragði: — Hvað er þetta maður, veistu ekki að það er verslunardagur frímanna? Nú eru þessi orð staðreynd og sannleikur, fyrsti mánudagur í ágúst * er verslunardagur frímanna. Jóhanm Á. Steingrímsdóttir
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.