Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 21
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 1-3. ÁGÚST 1988 21 Vandinn mikli eftírdr.Benjamín H. J. Eiríksson •• Onnnr grein Undanfarið hefur dr. Magni Guð- mundsson skrifað talsvert um pen- ingamál. Þessi skrif hefi ég reynt að leiða hjá mér, þar sem flókin skrif hans um mjög svo alvarleg mál eru lítið annað en margtugginn misskilningur hans og þráhyggja, sem fáir eða engir hagfræðingar taka undir, sem vonlegt er. Fyrir háífu fjórða ári birtist grein eftir hann í Tímanum (8.2. 1985), sem ég fann mig knúinn til að svara (Mbl. 16.3. 1985). Einhvern veginn fannst mér að ég gæti með góðri samvizku leitt seinni skrif hans hjá mér. Ég hafði sagt mína skoðun á viðhorfum hans. En nú sé ég að Framsóknarflokkurinn, og þá fyrst og fremst formaður hans, Steingrímur Hermannsson utanrík- isráðherra, virðist hafa tekið kenn- ingar dr. Magna upp á arma sína, og boðar misskilning hans, og mér liggur við að segja rugl, jafnvel hreinar blekkingar, sem einhvers- konar frelsunarhagfræði fyrir þjóð- ina, í raun og veru fyrir SÍS. En ég held að hinn umbúðalausi kjarni þessa máls sé einfaldur: SÍS á bágt. Samvinna bændanna um verzlun, um kaup og sölu, hefir tekið fer- legri myndbreytingu. Hún er orðin að forstjórasamvinnu, sem er stór- veldisdraumar ábyrgðarlftilla manna og tilheyrandi valdabrask. Undirstaðan er lítið skilvirkt verzl- unarfyrirkomulag, embættis- mannarekstur kaupfélaganna, sem getur vel gengið innan síns ramma, vegna hins bundna sambands með- lima kaupfélaganna, sem þýðir ör- ugga viðskiptavini með takmarkað- ar kröfur. Samkeppnin er oft lítil eða engin. Úti í hinum stóra heimi stóru forstjóranna, þar þolir þessi embættismannarekstur ekki hinn harða aga samkeppninnar. Þarna ríkir ekki samvinna heldur sam- keppni. Og eftir því sem verzlun landsmanna hefir orðið frjálsari, og minna þurft að sækja til skrifstofa með pólitískar leyfisveitingai', eftir því hafa kaupfélögin þurft að búa við örar vaxandi samkeppni nær og fjær. Eins og nú er komið gengur þetta ekki nógu vel hjá SÍS. Það er nú þegar farið að tala um hugsanlegt gjaldþrot, manna á meðal. Sú ósk er því áleitin, að komið verði að nýju á þvi ástandi að SÍS fái að endurgreiða hverja krónu tekna að láni með 50 aurum. Þetta virðist vera hinn óskemmtilegt sannleikur ( málinu. Tilsýndar sýnist þetta að vera á bak við fum Steingríms. Þannig verður skiljanlegt að for- ingjum Framsóknarflokksins finnist boðskapur dr. Magna hreint af- bragð, fyrst og fremst afnám verð- tryggingarinnar. En ég vara menn við kenningum hans. Satt að segja er það furðulegt, að menn, sem ættu að muna liðna tið, skuli hlusta á kenningar dr. Magna. Ég ætla að byrja á þvf að taka dæmi um rökfærslu dr. Magna. í grein sinni Lánskjaravfsitala og verðlagsþróun (Mbl. 10.2. 1988) segir hann að lánskjaravfsitalan sé 8t6rvirkari verðbólguhvati en kaup- gjaldsvfsitalan. Hann segir: „Hækk- un kaupgjaldsvísitölu veitir honum (launþeganum) kjarabót, en hækk- un lánskjaravísitölu um sömu pró- sentustig getur aukið húsnæðis- kostnað hans um meira en kjarabót- inni nemur." Fyrst er nú það að uppbót sam- kvæmt vfsitölu kemur á allt kaup- gjaldið, útgjöld samkvæmt láns- kjaravísitölu aðeins á þann hluta þess sem fer til endurgreiðslu á lánum. Sfðan tekur dr. Magni dæmi. Þrátt fyrir skilvísar greiðslur hefur veðlán — meðalveðskuld af íbúð þessa áratugar — segir dr. Magni, hækkað í 35% verðbólgu, úr 1.800 í 6.860 þúsund krónur á fímm árum. Lántakinn hefir greitt í vexti og afborganir 1.854 þúsund krónur. Samt hefir lánsupphæðin meir en þrefaldast á þessum fimm árum, að nafninu til, má bæta við, því að krónurnar fara smækkandi. I þessa frásögn vantar ekkert nema botninn. En væri hann með, myndi málstaður dr. Magna gufa upp og allur hans háværi málflutn- ingur með. Það vantar sem sé að segja frá hinni hliðinni, kaupgjald- inu, tekjunum sem eiga að standa undir greiðslunum. Hvað líður þeim í 35% verðbólgu og kaupgreiðslu samkvæmt vísitölu? Eftir fyrsta árið hefir kaupið hækkað úr 100 í 135, og þannig áfram. Eftir 5 ár hefir kaup skuldarans hækkað nok- urnveginn 4,5 sinnum. Skuldin hafði rúmlega þrefaldast í krónum talið, sfsmækkandi krónum. Ástæð- an til þess að hún hefir aðeins rúm- lega þrefaldast, þótt kaupgjald skuldarans samkvæmt vfsitölu hafi margfaldast með fjórum og hálfum, er sú, að hann hefír greitt vexti og afborganir f 5 ár. Staða skuldarans stefnir f vonleysi, segir dr. Magni. Staða hans er nokkurnveginn eins og hún var, óbreytt að mestu, segi ég, nema hvað hann skuldar minna. Það ætti ekki að saka að geta þess í leiðinni, að þeir sem eru með lán frá Húsnæðisstofnun rfkisins þiggja milljarða í gjafir frá skattgreiðend- um f gegnum þá stofnun, þar sem öll hennar lán eru með gjafaskihnál- um. Allt þetta hefír gerzt á eðlilegan hátt, að svo niiklu leyti sem svona viðskipti geta verið eðlileg í mikilli verðbólgu. Satt að segja held ég að þessi útkoma sé ákafiega fáum undrunarefni, nema dr. Magna. Þetta eru heilbrigð viðskipti við óheilbrigt peningakerfi. Á hvern hátt er peningakerfið óheilbrigt? Það er óheilbrigt að því leyti að krónan gegnir ekki þeim hlutverkum tveimur sem hún á að gera, og gerir undir venjulegum kringumstæðum, heibrigðum kring- umstæðum, sem við svo köllum. Það er heilbrigður myntfótur að peningarnir séu í senn verðmælir, verðstuðull hagkerfísins og gjald- miðill. Hið fyrra er það, að ákveðin upphæð svarar til sömu verðmæta á mismunandi tfmum, ef frá er tal- in sú hægfara breyting sem stafar af uppgötvunum eða álíka fram- förum sem breyta, venjulegast auka, framleiðnina. Peningarnir hafa ákveðið, nokkurnveginn fast, verðgildi, sem miða má við og reikna með. Einkum gildir þetta um hin skemmri tfmabil viðskiptalífs- ins. Hið sfðara er það, að peningarn- ir séu teknir gildir í öllum greiðsl- um, séu lögeyrir. En þá er ekkert sagt um verðgildi þeirra. Þá er krónan aðeins króna. Við mikla hækkun verðlagsins missir krónan hluta af verðgildi sínu, en reiknast eftir sem áður króna f öllum við- skiptum, þangað til verðtrygging kann að taka við. Hve langan tíma það getur tekið er ómögulegt að segja til um. Hér á landi tók það áratugi. Mönnum var mörgum sárt um þetta tákn fslenzks sjálfstæðis, krónuna, fullgilda krónu. Verðlagið er aðeins ranghverfan á verðmæti peninganna. Þar sem viðskipti eru yfírleitt skipti á verð- mætum, þá er augljóst að króna sem gildir eitt f dag og annað á morgun missir hlutverk sitt sem verðstuðull viðskiptalífsins. Það verður að meta hana sjálfa á ein- hvern gildan mælikvarða eins og önnur verðmæti, og hann blasir við í ranghverfu krónunnar sjálfrar, verðlaginu. Það má taka meðaltal verðlagsins, vísitölu. Menn taka að meta fjárhæðir til verðmætis með vísitölu, vfsitölu verðlags, oftast smásöluverðlags. Þegar menn fara að blanda þessa vísitölu, til dæmis með byggingarvísitölu, þá er strax kominn grundvöllur fyrir deilur deilusjúkra manna, í rauninni um mál sem skiptir oftast ekki svo miklu. Fræðimenn sem fast við þessi mál hafa auðvitað séð og skilið þetta fyrir löngu, og þarf ekki fræðimenn til. Það er leitt að dr. Magni skuli ekki enn farinn að skilja þetta, svo ótrúlegt sem það er. Þetta er svona nokkurnveginn eins og hin lffseiga deila um pró- sentustigin. Meinlokur geta staðið býsna djúpum rótum. Ég vona að lesandinn átti sig á því, að 611 hin mikla gagnrýni dr. Magna, sem hann byggir á hug- myndum sfnum um hlutverk láns- kjaravfsitölunnar, svífur í lausu lofti, þar sem hún er grundvölluð á botnfastri meinloku hans um áhrif hennar á einn þátt útgjalda laun- þegans. Hann skrifar eins og allar tekjur launþegans færu f greiðslur af lánum, og að hann fái engar launahækkanir. Sálarástand dr. Magna sést kannski skýrast af því, að hann kallar verðtrygginguna „lævíst kerfi" til þess að tryggja'Sparifíár- eigendur. Hið lævfsa við kerfíð virð- ist samkvæmt hans skoðun vera það, að kaupsýslumenn verðtryggi á þennan hátt, til þess að varðveita verðmæti eigna sinna, f æðandi verðbólgu, eins og aðrir. Hann virð- ist eiga við vörulán sem þeir veiti og þessháttar. En að því er varðar sjóði þeirra, þá hélt ég að það væri ekki svo auðvelt fyrir þá, þar sem peningar á skammtfmareikningum bankanna væru ekki verðtryggðir. Fullyrðing dr. Magna um það að lánskjaravísitalan hafí alið verð- bólguna er að mínu áliti röng, í versta falli óhóflegar ýkjur. Og að því er varðar andbragð (feed-back) framfærsluvfsitölunnar, þá bentum við Ólafur Björnsson prófessor á það fyrirbrigði fyrir tæpum 40 árum. Settum viðeigandi lagfær- ingu f gengislækkunarfrumvarpið 1950, sem Alþingi síðan samþykkti. Ég hefi áður talið að lánskjara- vísitalan væri ekki að öllu leyti heppilega saman sett. Af pólitfskum ástæðum væri hyggilegra að hafa sömu verðlagsvfsitöluna fyrir láns- kjörin eins og fyrir aðrar launa- og verðlagsviðmiðanir, fyrst og fremst til að losna við þras. Það virðist útbreidd skoðun, að verðtrygging og lánskjaravfsitala sé eitt og hið sama. Menn hafa oftar en einu sinni athugað með að breyta til, en ekki orðið af, af vel skiljanlegum ástæð- um. Þeim hefír ekki þótt taka þvf. Hvar hundurinn iiggur grafínn sást glöggt 1983, þegar kaup- greiðsla samkvæmt kaupgjaldsvfsi- tölu var afnumin. Á mjög skömmum tíma gufaði mest af verðbólgunni upp. Það var engin lánskjaravísitala stöðvuð, það er einfaldlega kaup- Dr. Benjamín H. J. Eiríksson „Það er stundum jarm- að um það, að verð- bólgan hafi á sinum tíma náðst niður á kostnað launþega. Hún fyllist seint sálin lýð- skrumaranna. Þegar kaupgjaldið hefir verið keyrt langt upp fyrir það sem atvinnuvegirn- ir þola, er þá ekki rétt leiðrétting, að færaþað niður aftur? Af hverju þarfaðdragaannaðí rauninni óviðkomandi innímyndina?" gjaldið, höfrungáhlaupið, sem var stöðvað. Þessi sannleikur er f fullu gildi í dag. Talið um lánskjaravísi- töluna sem hinn mikla verðbólgu- vald, er að mestu skynjunar- og skynsemisvilla. Hitt er svo annað mál, að verð- bólguberserkirnir fóru að kunna illa við sig, í astandi sem var farið að lfkjast heilbrigðu ástandi þjóðfé- lagsins. Sannleikurinn var öllum of augljós til þess að hægt væri að ganga beint framan að honum. En þeim tókst að smygla vísitölu- greiðslunum inn um bakdyrnar. Það varð að koma í veg fyrir að verðlag- ið lagaði sig eftir kaupgjaldinu. Þetta tókst þeim með hinum svo- kölluðu rauðu strikum. Það sótti því fljótt í gamla horfið, og þar erum vér nú. Dr. Magni talar um það, að með þvf að afnema lánskjaravísitöluna opnist möguleiki á þvf að ná endan- lega tökum á verðbólgunni. Skelfi- lega finnst mér þetta barnalegt tal. Veit hann ekki, að með einu verk- falli er hægt að kollvarpa öllum fallegum og rétt hugsuðum fyrir- ætlunum yfirvalda, hægt að koll- varpa hvaða paradfsarástandi efna- hagsmálanna sem væri í þessu litla þjóðfélagi, svo eitthvað sé nefnt. Þótt sjómenn eða hafnarverkamenn geri verkfall á vesturströnd Banda- ríkjanna, þá veit þjóð þeirra varla af því. Geri sömu aðilar verkfall á voru landi setur ótta að allri þjóð- inni. Hún veit að svo mikið er í húfi. Eitt verkfall nægir til að stöðva aðdrætti þessarar eyþjóðar, svo að eitthvað sé nefht. Hefír dr. Magni ekki minnsta hugboð um það hversvegna atvinnurekendur, ríkis- stjórn og Alþingi haga sér eins og þau gera? Veit hann ekki að þessir - aðilar, sem bera þunga ábyrgð, eru í nær samfelldri úlfakreppu, vegna ófullkomins stjórnskipulags, sem gefur niðurrifsöflunum ótrúleg tækifæri og ótrúleg völd, oss öllum til stórtjóns? Væru launþegar og foringjar þeirra, verðbólguberserkirnir, að hugsa um þjóðarhag — og sam- kvæmt minni persónulegu sannfær- ingu um hina raunverulegu hags- muni verkalýðsins — þá myndi fyrsta stóra skrefið til heilbrigðara atvinnulífs, heilbrigðara þjóðlífs, vera lækkun alls kaupgjalds. Eini maðurinn sem ég hefí séð að hafí þorað að minnast á iækkun kaup- gjaldsins er Guðmundur Magnússon prófessor. Eins og nú er komið væri lækkun miklu hollari lækning en enn ein gengislækkunin, sem annars verður að sjálfsögðu óum- flýjanleg fyrr eða síðar. Veizlan og óráðsfufylliríið er búið að sinni. Hækkun kaupgjaldsins f kjölfar nýrrar gengislækkunar væri enn eitt gönuhlaupið. Það er stundum jarmað um það, að verðbólgan hafí á sfnum tfma náðst niður á kostnað launþega. Hún fyllist seint sálin lýðskrumar- anna. Þegar kaupgjaldið hefir verið keyrt langt upp fyrir það sem at- vinnuvegirnir þola, er þá ekki rétt leiðrétting, að færa það niður aft- ur? Af hverju þarf að draga annað' í rauninni óviðkomandi inn f mynd- ina? En auðvitað myndi margt lækka sjálfkrafa með almennri lækkun launanna, þótt þær lækkan- ir gætu tekið nokkurn tíma. Hve mikið? Það myndi fara eftir hinum raunverulega tilgangi. í rauninni skiptir það ekki öllu máli, hve mikið. Trúlega myndi 15% vera mikil lækning og sennilega nægja útflutningsatvinnuvegunum, eink- um þar sem óhjákvæmilegt er að lækka fískverð að minnsta kosti f takt við kaupgjaldið f landi. Mikið yrði þetta þjóðinni hollara sálarbað en ný gengislækkun. Hver vill taka verðbólguberserkina réttu taki? Og hver vill lækka kórsöng hinna sefa- sjúku í dagblöðunum og skriffinn- um Þjóðviljans? Hver vill hengja bjölluna á köttinn? Höfundur varáður um árabil ráðunautw ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálumogsiðarbanka- stjórí Framkvæmdabanka íslands. Ósvífni og lygi eftirJón Óskar Furðulegur „annáll" um bygg- ingu ráðhúss í Reykjavík birtist f Morgunblaðinu 8. júlf sl. Mér barst ekki ljósrit af þessum „annáli" fyrr en f byrjun ágúst (eða fyrir þrem dögum) og hef þvf ekki fyrr getað hrakið lygina, en f inngangsorðum að þessum svokallaða annáli stend- ur eftirfarandi: „Athygli vekur að í júní 1984 er hugmynd að ráðhúsi á Bárulóð fyrst kynnt í dagblöðunum en fyrsta dag- blaðsgrein gegn ráðhúsi birtist 17. júlí árið 1987." Þetta er lygi. Og ég kalla það sínu rétta nafni, þvf allar greinar með og móti hugmyndinni um eyði- leggingu þessa tjarnarsvæðis með stórbyggingu hljóta að vera til f Borgarskjalasafni. Annað væri ósvinna. Grein eftir mig gegn fyrrnefndri staðsetningu ráðhúss birtist í Þjóð- viljanum sama dag og sfðustu borg- arstjórnarkosningar fóru fram, og allir vita að það var ekki 17.júlí 1987, en yfírskriftin var „Perla Reykjavíkur". Greinina hafði ég áður sent dagblaðinu, „DV", en þar var henni stungið undir stól. Þann- ig var virðingin fyrir málfrelsinu þar á bæ, og þess vegna sendi ég Þjóðviljanum greinina, þ.e.a.s. ég varð að endurvinna hana eftir uppk- asti, þvf ég hafði trúað svo blint á mál- og ritfrelsið á íslandi að mér datt f fyrstu ekki annað f hug en greinin yrði birt í „óháða" dag- blaðinu. Aðrar blekkingar í þessum dæmalausa „annáli" hef ég ekki tök á að gera athugasemdir við, stadd- ur erlendis, en mér sýnist þar allt f samræmi við það sem hér hefur verið um getið og falla vel að því siðferði sem einkennt hefur þær aðferðir sem notaðar hafa verið gegn borgurum Reykjavíkur í þessu máli, þar sem að blasa við náttúru- spjöllin, og hæfir yfirskriftin: Osvífni og lýgi. París 6. ágúst 1988. Höfundur er rilhöfundur. Jón Óskar „ Allar greinar með og móti hugmyndinni um eyðileggingu þessa tjarnarsvæðis með stór- byggingu hljóta að vera til í Borgarskjalasafni."
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.