Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 12

Morgunblaðið - 13.08.1988, Blaðsíða 12
12 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 13. ÁGÚST 1988 -M Kjarnorkusögur Erlendar bækur Guðmundur H. Frímannsson Martin Amis: Einstein's Monsters, Pengiiin, 1988. Martin Amis er sennilega þekkt- asti ungi rithöfundur Englendinga nú um stundir og hann er líka í hópi þeirra allra beztu. Hann hefur ritað eina bók nú þegar, sem ýms- ir fleiri en ég telja í hópi meistara- verka samtímans. Það er bókin Money, sem út kom fyrir fjórum árum. Þá bók má lesa með ýmsum hætti, eins og góðra bóka er hátt- ur. Það má til dæmis skoða hana í ljósi þeirrar áráttu sumra Eng- lendinga að fara með ránum og djöfulgangi hvert sem þeir fara, hvort sem það er á knattspyrnu- völlum, ströndum Spánar eða ann- ars staðar. Fjölmiðlar grípa gjarn- an til félagsvísindamanna, þegar á að reyna að skýra slíka ónátt- úru, sem undantekningarlaust mistekst hrapallega af þeirri ein- földu ástæðu að þeir hafa svo tak- mörkuð gögn: erfitt uppeldi, fá- tækt, drykkjuskapur eru dæmi- gerðar skýringar, en eru í mesta lagi einungis byrjun á skýringu. En vandinn er sá að þær duga ekki. En góð skáldverk segja manni meira um eðli mannanna en félagsvísindi geta nokkurn tíma gert. Money segir af einum laðrún, John Self, sem hefur unnið við gerð auglýsingamynda og ætlar sér að verða stórt nafn í kvikmynd- um, hefur peninga eins og skít, er gersneyddur því sem kalla má eðlilegt mat á verðmætum og trú- ir því að ekkert sé meira virði í lífinu en liggja konur og fróa sjálf- um sér nema peningar. Og hegðar sér í samræmi við það. I sögunni er að finna stflsnilld og formsnilld, sem er óvenjuleg. Nýlega var gefin út í kilju nýj- asta hók Martins Amis, Skrimsli Einsteins. Hún er safn smásagna með ítarlegum formála eftir höf- úndinn. í formálanum leitast Amis við að leiða rök að því að gera verði nánast allt til að losa menn- ina við kjarnorkuvopn og fer yfir ýmis þau rök, sem beitt hefur ver- ið til að réttlæta þau. Hann telur, að þau séu eins og sýki, sem allir séu haldnir, þótt fáir geri sér grein fyrir því. Nú er ekki sérstök ástæða hér að fara yfir rök hans, sem ég er í flestum atriðum ósam- mála, heldur víkja að því að hann telur að eldri kynslóðin beri ábyrgð á vopnunum. Hann segir svo frá viðskiptum sínum við föður sinn, rithöfundinn Kingsley Amis, um þessi efni: „Þegar ég sagði honum, að ég væri að skrifa um kjarnorkuvopn, sagði hann með tón, „Eh. Ég geri ráð fyrir, að þú sért... „á móti þeim"?" Hann tekur ekki mikið mark á hugsuðum. (Hann svaraði vini mínum eitt sinn, sem hafði sagt honum að einni hvalategund í útrýmingarhættu væri skipulega breytt í sápu, „Það virðist nokkuð fóð aðferð til að gernýta hvali." rauninni er honum hlýtt til hvala, held ég, en það er ekki málið.) Ég er að jafnaði ruddalegri við föður minn um kjarnorkuvopn en um nokkuð annað, ruddalegri en ég hef verið síðan ég var ungling- ur. Ég lýk samræðunni venjulega með því að segja eitthvað í líkingu við, „„Jæja, við verðum bara að bíða eftir því að þið, skíthælarnir, drepist einn af öðrum." Hann lýk- ur venjulega á að segja eitthvað í áttina við, „Hugsaðu þér. Með því að leggja niður Listaráð ríkis- ins gætum við aukið vopnabúr okkar verulega. Skáldastyrkir gætu dugað fyrir viðhaldi á kjarn- orkukafbát í heilt ár. Opinbert fé, sem fer í eina sýningu á óperunni Rosenkavalier, dygði fyrir einni nifteindasprengju. Ef við lokuðum öllum sjúkrahúsum í London, gæt- um við ..."" Það er ýmislegt fleira jafn skemmtilegt og þessi frásögn af Kingsley Amis. Sögurnar í þessu safni eru fimm. Tvær þeirra eru skrifaðar undir greinilegum áhrifum af vfsindaskáldsögum, „Tímaveikin" og Litli voffinn sem varð". í þeirri seinni er mjög sniðuglega farið með stef úr ævintýrum, þótt sagan sé heldur þunglamaleg framan af. „Bujak og sterki krafturinn eða teningar Guðs" er fyrsta sagan og að þvi er ég fæ bezt séð sú bezta. f hehni segir af fyrrum kraftamanni úr fjölleikahúsum, sem er öðrum þræði mikill lífslist- armaður, örlögum fjölskyldu hans og viðbrögðum hans við þeim. Síðasta sagan heitir Hinir ódauð- legu og greinir frá dapuriegum örlögum ódauðlegs manns, sem á endanum stendur einn eftir, því allir hinir eru dauðir vegna kjarn- orkustríðs. Þessar sögur eru ekki bara vel gerðar frásagnir heldur er líka í þeim skipuleg og skarpleg um- hugsun um veröldina nú á dögum. í þeim er vikið að ýmsum dapur- legustu þáttum í fari samtímans og hvergi litið undan, en gaman- semin grá. Amis nýtir ótrúlega vel líkingamál frá kjarnorkuvopnum og eðlisfræði þeirra. Þetta eru réttilega kjarnorkusögur. l&tsidbt Œufil Umsjónarmaður Gísli Jónsson Ætla eg flest sé orðin mædd öld að gefa rimu hljóð. Orðum fám er glæstum gædd, gagara kalla eg þessi ljóð. Þessi vísa er úr Pontusrím- um (111,79) eftir Magnús Jóns- son prúða (15257-1591). Hún er því upp tekin hér, að í 438. þætti voru nokkrar vangaveltur um orðin gagari og gagaraljóo. Af því tilefni fékk ég bréf frá Magnúsi Jónssyni í Hafnarfirði, þar sem vitnað er til þessarar vísu og hinnar miklu ritsmíðar dr. Björns K. Þórólfssonar um rimur fyrir 1600. Ég þakka Magnúsi bréf hans fyrr og síðar og læt svo fylgja kafla úr riti Björns Karels: „í gagaraljóðum eru samrím- anir á víxl sem í ferskeyttu, en öll vísuorð eru stýfð og lengd þeirra sem í stafhendu og sam- hendu. Hljóðstafasetning er sem í ferskeyttum hætti. Nafnið gag- araljóð er algengt á seytjándu öld, en í þessu erindi úr Pont- usrímum er það ekki haft, held- ur er hátturinn kallaður gagari, ef orðið gagari á ekki við rímuna sjálfa, sbr. „orðum fám er glæstum gædd". Jeg þekki ekki orðið gagari annarsstaðar en hjer, og einu sinni í Bærings- rímum Jóns Guðmundssonar í Rauðseyjum; hjá Jóni virðist merkingin helst vera óþokki. Hvort sem það nú er ríman eða bragarháttur hennar, sem höf- undurinn kallar gagara, þá hef- ur verið skilið svo, sem nafnið ætti við háttinn. Nafninu var breytt f gagaraljóð, og svo hef- ur hátturinn lengi verð nefnd- ur." (Stafsetningin er dr. Björns, en leturbreytingar umsjónar- manns.) • Enn er orðið kýr að þvælast fyrir lærðum og leikum. Undar- legt hvað blessuð skepnan er mönnum erfið, eins og beyging nafnsins er reyndar auðveld. Án greinis eru nefnifall og eignar- fall eins, þolfall og þágufall eins: Kýr, um kú, frá kú, til kýr. Þetta er nú ekki flókið. Varla ætti svo heldur að vera, þó grein- ir bætist við: kýrin, um kúna, frá kúuni, til kýrinnar. En ekki hallaðist á um daginn í vörpun- um, hvort sem þau voru ríkisrek- in eða ekki. Annars vegar mátti heyra að síðustu „kýrinni" hefði verið fargað, hins vegar mátti sjá nefnifallsmyndina „kúin"! Hvers konar klaufabárðar eru þarna eiginlega? Ég held að við verðum að tala við þá eins og börn: Kýrin heitir Kolla. Ég sá kúna Kollu. Kolla er nafnið á kúnni. Þetta er kálfur kýrinnar Kollu. Hlegið var að skólapilti (varð þjóðkunnur ágætismaður) sem sagði á gagnfræðaprófi, þegar hann kom upp í nautgripunum: „Það er þá best að byrja á kýr- inni, því að hún er okkur skyld- ust"! Látum ekki herma slfkt tal upp á okkur eða spjá okkur með kveðskap eins og þessum sem sást fyrir nokkrum árum: Það var skrýtið með kýrina á Krossi undan kýrinni hans Stjána á Fossi. Þessi kú var i línum svo ókúarleg sýnum, að helst liktist brokkgengu hrossi. Þá er röðin enn komin að Jakob Björnssyni í Reykjavík. Hann segir: „Um orðið „eyðni" segir þú í 435. þætti: „Mér er t.d. alveg hulið hvernig sá maður hugsar sem ekki tengir þegar í stað eyðni við auðn og sögnina að eyða. Ég hef horft á myndir af eyðnisjúklingum og þarf ekki frekar vitnanna við." Mér er spurn: Hefur þú líka séð myndir af aðframkomnum krabbameinssjúklingi, berkla- sjúklingi eða manni með hörgul- sjúkdóma á háu stigi, t.d. frá hungursvæðum Afríku, sem oft má sjá í blöðum og hjálparbeiðn- um? Hver er munurinn á þeim myndum og af langt leiddum „eyðni"-sjúk!ingi? Enginn! Er þá ekki orðið „eyðni" jafngott um alla þessa sjúkdóma? Vissulega, 448.þáttur ef þessi viðmiðun þín er höfð að leiðarljósi. Þarna er kjarni málsins. Dæmið sem þú tekur sýnir einmitt ljóslega að orðið „eyðni" er slík merkingarleg þynnka, getur merkt nánast hvaðeina sem hefur tengsl við auðn og dauða, að það er af þeim sökum ónothæft um tiltek- inn, afmarkaðan sjúkdóm. Hug- takið skröltir innan í orðinu. Orðið fer því eins og fót af 120 kg karlmanni fyrir tíu ára dreng. Skiptir þá engu þótt fötin séu úr fínasta efhi. Að nota „eyðni" um það sem felst í hánefninu (acronym) AIDS er svipað og kalla íbúa Reykjavíkur bara ís- lendinga — eða jafnvel bara menn. „Eyðni" hefur alls enga skírskotun til hins merkingar- lega innihalds hánefnisins AIÐS, til þess sem auðkennir þann sjúkdóm frá öðrum, sem er skemmd — og eyðilegging — á ónæmiskerfi Ifkamans sérstak- lega. Þessvegna er það ónot- hæft um AIDS að mfnum dómi. Sá sem bjó til orðið „eyðni" hefur þannig ekki hitt naglann á höfuðið hvað merkingu varð- ar. Menn sem fengust við smiðar, en hittu ekki naglann á höfuðið, hétu f mfnu ungdæmi ekki smiðir heldur klambrarar, og verk þeirra ekki smíð heldur klambur. Orðið „eyðni" gæti sem best verið búið til af tölvu eftir forrit- inu: Settu saman tveggja at- kvæða orð sem byrjar á hljóðinu ei- eða ey- eins og í AIDS." Umsjónarmaður ætlar ekki að endurtaka efni 435. þáttar, en heldur að nú væri ráð að gefa höfundi orðsins eyðni færi á að svara fyrir sig. Þátturinn stendur honum (og öðrum) opinn eftir þessa hörðu gagnrýni J.B. í RABB-þætti síðustu Les- bókar fjallar Helgi Hálfdanarson um efni sem hér hafði verið bor- ið undir lesendur, og er ég hon- um þakklátur fyrir og þá ekki síður hlýleg orð í garð þáttarins. Á tvítugsafmæli ársins 1968 Undan skllningstrjenu Egill Egilsson Uppreisn unga fólksins. Stúd- entauppreisnin. Stúdentaóeirðir. Af hverju hófust þær? í hverju fólust þær? Hverju komu þær til leiðar? Hvað er orðið um þá sem tóku þátt f þeim? Nú tuttugu árum seinna eru atburðirnir nægilega fjarri, og glýja tilfinninganna minni, eða e.t.v. alveg horfin. Margir hafa reynt að henda reiður á hvað gerð- ist og glíma við spurningarnar sem var varpað fram hér á undan. Hér er reynt að draga saman í örstuttu máli vangaveltur þátt- takanda tuttugu árum seinna. Af hverju hófust þær? Fyrst mætti spyrja sem svo: Hvar hófust þær og hvenæri Málið er ekki svo einfalt eins og sumir vilja vera láta, að þær hafi gosið upp fyrirvaralaust og tilefn- islaust árið 1968 og ekki verið fyrir hendi áður. Ýmiskonar for- vera má t.d. finna einkum í kring- um Berkeley í Bandaríkjunum all- löngu áður. Einnig hefur verið minnst á Berlín í því sambandi. Umrætt ár verða þær aðeins miklu umfangsmeiri. Bent hefur verið á einstakar staðbundnar ástæður uppreisnar- innar, svo sem Víetnamstríðið, sem sneri að Bandaríkjamönnum fyrst og fremst. Þótt Vesturevró- puríkin væru bandamenn þeirra tóku þau ekki beinan þátt í því stríði, heldur heyrðust ákafar gagnrýnisraddir frá þeim. Þannig brann það stríð ólíkt heitar á bandarískri æsku. Stríðið skýrir það tæplega út af hverju uppreisn- in kom upp með engu minni krafti í ýmsum fjölmennum ríkjum Vest- urevrópu. Hvað viðvíkur Frakklandi, þar sem uppreisnin var talin beinast að innviðum þjóðfélagsins, hefur verið bent á til skýringar að franskt skólakerfi hafi verið mjög fhaldssamt og gamaldags. Enn skýrir það ekki út hvers vegna uppreisnin var engu minni f Þýskalandi. Dypra var á orsökunum. Um- fang og styrkur uppreisnarinnar verða ekki skýrð út, nema vísa til menningarastands kaldastríðs- áranna, og einkum áranna fyrir 1968. Foreldrar hinnar uppreisn- argjörnu kynslóðar höfðu lifað heimsstyrjöldina síðari, og reynsla þeirra varð til að afstaða þeirra var afdráttarlaus um margt. Þetta kom fram í mörgum hliðum hins daglega lífs ungmennanna. Það mótaði líf þeirra á heimilum, f skólum og setti svip sinn á það sem þau heyrðu í fjölmiðlum um umheiminn. Þetta kemur og heim og saman við að þótt uppreisnin hafi verið margvíslegs eðlis, var aðaleinkenni hennar allstaðar, að henni var beint gegn valdbeitingu f daglegu lífi og umhverfi ung- mennanna og valdbeitingu annar- staðar í heiminum. Hvaðkomút? Var þetta allt stormur í vatns- glasi? Því heyrist haldið fram. En þannig er því ekki varið. Það var annað og meira, þegar de Gaulle kallaði franskar hersveitir heim frá Þýskalandi, til að verja það sem hann taldi öryggi Frakklands gegn samfylkingu námsmanna og verkamanna. Það var annað og meira, þegar þessi uppreisn er megininntak þeirrar almennu andstöðu, sem varð til að Banda- ríkjamenn losuðu sig við Víet- namstríðið. Og svona mætti telja áfram. Ýmis menningarleg áhrif uppreisnarinnar, t.d. í tónlist, urðu ekki kölluð aftur. Hvað varð um stefnurnar? Ismarnir voru margir. Og á eftir kom tími „ismaleysis" (og varir enn). Einna mest bar á ýmsum útgáfum marxisma og sósíalisma, þó með ívafi stjórn- leysis. „Ismarnir" eru til eftir sem áður í bókum, eða sem yfírlýstar stefnur þeirra ríkja sem telja sig vera að framkvæma þá. En fólk- ið, sem aðhylltist þá áður, gerir það sjaldnast lengur. Og þjóð- félögin hafa ekki breyst heldur af þessum orsökum, svo að sýnt verði fram á. Hvað hefur breyst? Það sem kann að hafa breyst er óáþreifanlegt. Hugsunarháttur. Verðmætamat. Umgengnisreglur manna. Hlutir sem er erfitt að fullyrða um nema að undangeng- inni vandlegri athugun. Og varan- legra að taka ekki mikið upp f sig annað en lýsa yfir sannfæringu sinni f þá veru. Fólkið sem tók þátt í þessu mótaðist svo að ekki varð aftur kallað, jafnt þótt margt af því kunni að sitja í þægilegum stólum mannfélagsins og beita því valdi sem það barðist gegn áður. Sjálfum varð mér hugsað til tákn- gildis þess þegar ég hnýtti á mig bindi á ný eftir meira en áratugar hlé. Ég hnýtti hann umhugsunar- laust, sjálfkrafa, eins og fyrir- brigðið hefði aldrei komið upp. Sjálfur trúi ég ekki á að þetta hafí haft táknrænt gildi, þó að freistandi sé að hugsa sem svo. Eitt áþreifanlegt kom þó Út Það var endurnýjun kvennahreyf- ingarinnar. Sjálfur ætla ég ekki konur svo þýðingarlausar að ég haldi fram að uppreisn unga fólks- ins hafí verið orsök kvennahreyf- ingarinnar. Hins vegar kemur hún upp á sömu árum og í nánu sam- hengi við uppreisn unga fólksins. Ég leyfi mér að halda fram að fyrirbrigði séu náskyld, þótt í ljós komi að kvennahreyfingin nái að marka miklu dypri spor í þjóðfélög Vesturlanda en hin hreyfingin, sem hér um ræðir.
Blaðsíða 1
Blaðsíða 2
Blaðsíða 3
Blaðsíða 4
Blaðsíða 5
Blaðsíða 6
Blaðsíða 7
Blaðsíða 8
Blaðsíða 9
Blaðsíða 10
Blaðsíða 11
Blaðsíða 12
Blaðsíða 13
Blaðsíða 14
Blaðsíða 15
Blaðsíða 16
Blaðsíða 17
Blaðsíða 18
Blaðsíða 19
Blaðsíða 20
Blaðsíða 21
Blaðsíða 22
Blaðsíða 23
Blaðsíða 24
Blaðsíða 25
Blaðsíða 26
Blaðsíða 27
Blaðsíða 28
Blaðsíða 29
Blaðsíða 30
Blaðsíða 31
Blaðsíða 32
Blaðsíða 33
Blaðsíða 34
Blaðsíða 35
Blaðsíða 36
Blaðsíða 37
Blaðsíða 38
Blaðsíða 39
Blaðsíða 40
Blaðsíða 41
Blaðsíða 42
Blaðsíða 43
Blaðsíða 44
Blaðsíða 45
Blaðsíða 46
Blaðsíða 47
Blaðsíða 48
Blaðsíða 49
Blaðsíða 50
Blaðsíða 51
Blaðsíða 52
Blaðsíða 53
Blaðsíða 54
Blaðsíða 55
Blaðsíða 56

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.