Morgunblaðið - 27.07.1995, Blaðsíða 24

MORGUNBLAÐIÐ
24 FIMMTUOAGUR 27. JÚLÍ 1995
AÐSEIMDAR GREIIMAR
Forysta og fram-
farir í útboðsmálum
ASTÆÐAN fyrir
vaxandi áhuga á bætt-
um ríkisrekstri er m.a.
sú krafa skattgreið-
enda að fjármunum
þeirra sé varið af meiri
ráðdeild en verið hefur.
Til þess að efla aðhald
í ríkisrekstrinum og
koma í veg fyrir
skattahækkanir er
brýnt að beita þeim
hugmyndum sem fel-
ast í stefnu um þróun
ríkisrekstrarins og
kölluð hefur verið „Ný-
skipan í ríkisrekstri".
Einn mikilvægur þátt-
ur í þessari stefnu er
útboð og mun ég fjalla sérstaklega
um þau mál í þessari grein.
Úboð eru árangursrík
leið til að spara
Útboð á vegum hins opinbera er
árangursrík leið til að spara út-
gjöld. Sparnaður af útboðum und-
anfarinna ára skiptir hundruðum
milljóna króna. Með samþykkt út-
boðsstefnu ríkisstjórnarinnar árið
1993 voru tekin afar mikilvæg skref
í átt til markvissari útboða hjá rík-
inu. Þar er í fyrsta skipti sett fram
heildstæð stefna um að stofnanir
bjóði út flest innkaup sín, hvort sem
það eru vörukaup, kaup á þjónustu
eða framkvæmdir. í
kjölfarið hafa síðan
ýmis sveitarfélög.fylgt
á eftir með markviss-
ari og faglegri útboð-
um. Ötboðsstefna rík-
isins hefur því stuðlað
að aukinni samkeppni
um vöru- og þjónustu-
sölu til ríkis og sveitar-
félaga sem hefur aftur
skilað sér í umtals-
verðum sparnaði í
opinberum útgjöldum.
Vinnuhópur á veg-
um fjármálaráðherra
kannaði nýlega fram-
kvæmd útboðsstefn-
unnar. Komist var, að
þeirri niðurstöðu að ekki væri
ástæða til að endurskoða sjálfa út-
boðsstefnuna. Hins vegar væru
nokkur atriði í framkvæmd hennar
sem þyrfti að laga og er unnið að
því.
Lagt. var til að sett verði á lagg-
irnar samstarfsráð um útboð og
verður innan skamms óskað eftir
tilnefningum ýmissa aðila í ráðið.
Ráðið er samráðsvettvangur ríkis,
sveitarfélaga og hagsmunaaðila þar
sem tekin verða fyrir þau vandamál
sem upp koma í útboðum. Verkefn-
in eru m.a. fólgin í því að bæta
vinnubrögð við framkvæmd útboða,
stuðla að nýsköpun með útboðum
Sparnaður af útboðum
undanfarinna ára, segir
Friðrik Sophusson,
skiptir hundruðum
milljóna króna.
og að hvetja til nýjunga í útboðum
auk þess að gefa umsagnir um út-
boðsmál almennt.
í fjármálaráðuneytinu er verið að
kanna meðferð kærumála vegna
útboða á Evrópska efnahagssvæð-
inu. í sumum löndum er hægt að
vísa klögumálum til sérstakrar
nefndar sem kveður upp úrskurði
um hvort rétt hafi verið staðið að
málum. Til greina kemur einnig að
útvíkka hlutverk slíkrar nefndar og
fela henni jafnframt að úrskurða um
önnur álitamál sem upp kunna að
koma við framkvæmd útboða á veg-
um ríkis, sveitarfélaga og einkaaðila.
Endurskoðun reglna um
innkaup ríkisins
Reglur um innkaup ríkisins voru
gefnar út um líkt leyti og útboðs-
stefnan var samþykkt. Nú er verið
að endurskoða þessar reglur. Stefnt
er að því að endurbætt útgáfa komi
út í lok sumars. Til greina kemur
að reglurnar verði formfestar frek-
Friðrik
Sophusson
ar með því að gefa þær út sem
reglugerð. Markmið endurskoðun-
arinnar er að sníða af annmarka
sem komið hafa í ljós. Helstu breyt-
ingar eru m.a. að stytta útboðs-
fresti, koma í veg fyrir að tilteknar
vörutegundir séu tilgreindar í út-
boðsgögnum, auðvelda frávikstil-
boð, viðhafa ávallt forval vegna lok-
aðs útboðs og að fyrir liggi forsend-
ur við mat á því hvað teljist hag-
stæðasta tilboð í útboðslýsingu.
Samráð hefur verið haft við fjöl-
marga hagsmunaaðila við endur-
skoðunina og verður því haldið
áfram.
Skýrar, aðgengilegar reglur fyrir
ríkisstofnanir til að vinna eftir við
framkvæmd útboða hafa reynst
vel. Reglurnar hafa verið kynntar
vel fyrir seljendum. Slíkt leiðir til
þess að aðhald markaðarins er veru-
legt. Samtök iðnaðarins hafa fylgst
vel með að farið sé eftir reglunum
og er mikilvægt að svo verði áfram.
Aðgerðum gegn gerviverktöku
var lofað í tengslum við gerð kjara-
samninga. í samstarfi ríkisins,
Reykjavíkurborgar, Samtaka iðnað-
arins og verkalýðsfélaga hefur ver-
ið unnið að útfærslu þess hvernig
standa megi að því. Tryggja verður
að slíkar aðgerðir takmarki gervi-
verktöku en komi ekki í veg fyrir
eðlilega undirverktöku. Sameigin-
legt átak þessara aðila mun vafa-
laust draga úr gerviverktöku. Mikl-
ar breytingar eru að verða á útboðs-
markaði og ailt sem takmarkar rétt
manna til að gera samninga sín á
milli dregur úr þeim möguleikum
sem felast í auknum útboðum. Mis-
notkun á verktöku eins og að gera
almenna starfsmenn að verktökum
til að komast hjá greiðslu opinberra
gjalda eða framlags í lífeyrissjóð,
er óþolandi.
I
VAXANDI skuldasöfnun og við-
varandi ríkissjóðshalli hafa valdið
auknum áhyggjum í flestum vest-
rænun löndum.
Hér á landi höfum við ekki farið
varhluta af þeirri þróun. Sam-
kvæmt opinberum hagtölum voru
hreinar erlendar skuldir þjóðarinn-
ar um 230 milljarðar í árslok 1994,
sem samsvarar u.þ.b. 900 þúsund
krónum á hvert mannsbarn í land-
inu. Á síðastliðnu ári voru afborg-
anir og vextir af erlendum lánum
þjóðarinnar um 40 milljarðar.
Skuldasöfnunin er að mestu leyti
orðin til vegna erlendra lána hins
opinbera, ríkis og sveitarfélaga eða
fyrirtækja og sjóða á vegum þess.
Á næstu árum koma afborganir
af völdum skuldasöfnunar hins
opinbera til með að aukast hröðum
skrefum. Ef við einskorðum okkur
einungis við sveitarfélög og ríkis-
sjóð og útilokum fyrirtæki og sjóði
tengd ríkissjóði þá eru erlendar
afborganir áætlaðar um 8 milljarð-
ar á yfirstandandi ári en 15 millj-
arðar á því næsta. Á árinu 1999
er reiknað með að erlendar afborg-
anir nái hámarki og verði um 32
milljarðar. Að viðbættum erlendum
vöxtum greiða ríki
og sveitarfélög um
40 milljarða til er-
lendra aðila á árinu
1999 sem er ríflega
tvöföldun frá því sem
nú er.
Ríkissjóðshallinn
hefur frá árinu 1990
verið árlega á bilinu
7-13 milljarðar
króna. Einungis
vaxtagreiðslur ríkis-
sjóðs af innlendum
og erlendum skuld-
um eru áætlaðar um
12,3 milljarðar króna
á yfirstandandi ári
og rennur stærsti
hluti þeirra til erlendra aðila. Til
samanburðar er áætlað að tekju-
skattar einstaklinga skili ríkissjóði
um 17,6 milljörðum króna. M.ö.o.
ef stjórnvöld hefðu ávallt sniðið sér
stakk eftir vexti og rekið ríkissjóð
hallalausan gætu tekjuskattar á
almenning, að óbreyttu þjónustu-
stigi, verið vel innan við helming
af því sem þeir eru núna. Verst
af öllu er þó að auknar lántökur
ríkissjóðs hafa að mestu leyti verið
notaðar til þess að standa undir
vaxandi umfangi velferðarkerfis-
ins en t.d. ekki til þess
að auka fjárfestingar
sem orðnar eru
ískyggilega litlar.
Rekstarhalli og
skuldasöfnun einskorð-
ast ekki eingöngu við
ríkissjóð. Mörg sveitar-
félög eru orðin svo illa
stödd fjárhagslega að
tekjur þeirra duga
varla til þess að standa
undir almennum
rekstrarkostnaði hvað
þá að eitthvað sé af-
gangs til þess að
standa undir einhveij-
um framkvæmdum.
Sumir hallast að því
að rekstrarhalli eigi rétt á sér þeg-
ar illa árar í þjóðfélaginu en þegar
vel árar þá eigi hið opinbera að
skila afgangi. Eftir 6 ára stöðnun-
artímabil á árunum 1988-1993
virðist þjóðfélagið loksins vera að
rétta úr kútnum. Sama verður hins
vegar ekki sagt um afkomu hins
opinbera. Innbyggður ríkissjóðs-
halli ásamt erlendum lántökum,
sem koma af fullum þunga til
greiðslu á næstu árum, kom til
með að auka enn meira á vanda
ríkissjóðs en nú er.
II
En hvað er til ráða? Ég nefni hér
þrjár mögulegar leiðir:
1. Halda áfram á sömu braut. með
vaxandi skuldasöfnun sem velt
er yfir á næstu kynslóðir til við-
bótar þeim 230 milljörðum sem
þjóðin nú þegar skuldar.
2. Reyna að halda í horfinu með
„aðhalds- og hagræðingarað-
gerðum“ og velta einungis þeim
skuldum, sem þegar hafa safn-
ast, yfir á næstu kynslóðir.
3. Draga stórlega úr þjónustu hins
opinbera og greiða til baka
skuldirnar sem ráðandi kynslóð-
ir hafa stofnað til.
Hin allra síðustu ár höfum við
fylgt stefnu sem segja má að sé
sambland af leið nr. 1 og 2. Flest-
ir hljóta að vera sammála um að
leið nr. 1 gengur ekki upp og þarf
ekki að leita lengra en til reynslu
Færeyinga af slíkri hagstjórn.
Leið 2 gengur_ einfaldlega ekki
upp til lengdar. Ástæðan er sjálf-
virkur vöxtur, sérstaklega í heil-
brigðiskerfinu, sem erfitt er að
hamla. Innlendar og erlendar rann-
sóknir staðfesta að eftirlaunaþegar
þurfa að jafnaði á mun meiri heil-
brigðisþjónustu að halda en aðrir
aldurshópar. Sjálfvirkur útgjalda-
vöxtur verður þannig til vegna
breytinga á aldurssamsetningu
Á næstu árum koma
afborganir af völdum
skuldasöfnunar hins
opinbera til með
að aukast hröðum
skrefum. Björgvin Sig-
hvatsson ræðir um
hvað sé til ráða.
þjóðarinnar. Tækniframfarir og ný
lyf sem nauðsynlegt er að innleiða
valda einnig sjáfvirkum útgjalda-
vexti í heilbrigðiskerfinu.
Aðhalds- og hagræðingarað-
gerðir eru góðar svo langt sem þær
ná en því miður duga þær ekki til
þess að stoppa upp í árlegan 7-13
milljarða króna halla hjá ríkissjóði.
Sérstaklega þegar slíkum aðgerð-
um hefur verið beitt sennilega til
hins ýtrasta á undanförnum árum.
Ef menn eru sammála um að
ekki verði almennt gengið mikið
lengra í skattlagningu af hálfu
hins opinbera þá er aðeins ein leið
eftir: Niðurskurður í rekstri hins
opinbera. Ríkissjóður gæti t.d.
hætt að veita lán til námsmanna
en áætluð útgjöld í þann málaflokk
eru um 1,5 milljarður króna á yfir-
standandi ári. Mönnum ætlar seint
að skiljast að fyrir löngu er orðið
@otex
avamc
OTRULEGA HAGSTÆTT VERÐ

LEITIÐ TILBOÐA
BYGGINGAVÖRUR
fct
verslun, Ármúla 29 - 108 Reykjavík - símar 38640 - 686100
Er velferðar-
kerfið að hrynja?
Björgvin
Sighvatsson
Vandaðri undirbúningur
opinberra framkvæmda
Stöðugt verðlag er forsenda þess
að hægt sé að koma í framkvæmd
öllum þeim markmiðum sem fram
koma í lögum um skipan opinberra
framkvæmda. Meðal markmiða er
að ekki skuli hefjast handa við
framkvæmdir fyrr en að undirbún-
ingi er í einu og öllu lokið. Með
markvissari undirbúningi verklegra
framkvæmda, má skapa þau skil-
yrði að íslenskir framleiðendur
standi jafnfætis erlendum þegar
kemur að vali á byggingarefnum.
í tillögum fyrrnefnds vinnuhóps
fjármálaráðuneytis er lagt til að
lögum um framkvæmd útboða verði
breytt þannig að samskipti - aðal-
og undirverktaka verði skilgreind.
Skýrt sé kveðið á um hvað felist í
því að vera undirverktaki og hver
réttur hans sé gagnvart aðalverk-
taka. Jafnframt er eðlilegt að leitað
verði eftir endurskoðun á ákvæðum
ÍST-30 í samræmi við þessi atriði.
Útboðsstefnan tveggja ára
Útboðsstefna ríkisins átti nýlega
tveggja ára afmæli. Hún er að slíta
barnsskónum en hefur fest sig mjög
í sessi á skömmum tíma. Þær fram-
farir sem orðið hafa í útboðum má
þakka vönduðum undirbúningi, fag-
legri framkvæmd og því að reynt
hefur verið að sníða af helstu ann-
marka sem komið hafa fram.
Á næstu árum þarf að treysta
útboðsstefnuna enn betur í sessi,
ekki síst útboð verklegra fram-
kvæmda. Ríkisstjórnin hefur sett sér
það markmið að ná jafnvægi í ríkis-
fjármálum á kjörtímabilinu. Útboð
geta sparað útgjöld og þess vegna
hjálpað til við að ná því markmiði.
Höfundur er fjármálaráðherra
offramboð af háskólamenntuðu
fólki. Ríkissjóður gæti einnig af-
numið með öllu niðurgreiðslur og
styrki til landbúnaðarmála en sam-
kvæmt opinberum skýrslum eru
slík útgjöld áætluð um 5,7 milljarð-
ar yfir árið. Einnig gæti ríkisvaldið
sparað umtalsverða fjármuni með
því að slíta öll fjárhagstengsl við
kirkjuna sem mundi leiða til þess
eðlilega fyrirkomulags að sóknar-
börn greiddu eigin prestum laun.
Afnám barna- og vaxtabóta væri
einnig hægt að réttlæta enda eðli-
legt að fólk taki sjálft fjárhagslega
ábyrgð á uppeldi eigin barna eða
á ákvörðun um kaup á íbúðarhús-
næði. Sama má segja um dagheim-
ili sem rekin eru af hálfu sveitarfé-
laganna.
Þetta eru einungis fáar hug-
myndir af mörgum sem til greina
koma. Mörgum finnst þetta sjálf-
sagt fullharkalegar hugmyndir en
hvað er til ráða þegar hvert ein-
asta barn sem fæðist á íslandi erf-
ir um 900 þúsund í skuld vegna
óráðsíu fyrri kynslóða? Sinnuleysi
í fjármálum hjá hinu opinbera á
síðustu 15 árum birtist ekki ein-
ungis sem tölur á pappír heldur
hefur áhrif á lífsafkomu þegnanna
í framtíðinni.
III
Af framansögðu eru það tveir
þættir í fjármálastjórnun hins opin-
bera sem koma til með að skipta
öllu máli á næstu árum. Það er í
fyrsta lagi, hvernig á að draga úr
kerfislægum halla hins opinbera
og þá sérstaklega ríkissjóðs. I öðru
lagi, hvernig á að fjármagna erlend
lán sem koma til innlausnar á allra
næstu árum. Ábyrgð stjórnmála-
manna er því mikil því ætlunin
má ekki vera að velta skuldasúp-
unni yfir á næstu kynslóðir. Auð-
vitað krefst það mikillar áhættu
og hugrekkis af stjórnmálamanni
að framkvæma svo róttækar hug-
myndir sem ég taldi upp að fram-
an. En ég spyr: Hvaða aðrar leiðir
eru færar þegar veikleikar hag-
kerfisins eru orðnir það miklir að
öll rauð viðvörunarljós blikka stöð-
ugt tíðar?
Höfundur stundar framhaldsnám
í hagfræði í Bretlandi.