Morgunblaðið - 23.12.1998, Síða 39

MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 23. DESEMBER 1998 39,
LISTIR
Höfuð-lausn Hallgríms
(á vanda ljóðsins)
BÆKUR
Kvæðasafn
LJÓÐMÆLI: 1978-1998
eftir Hallgrím Helgason.
Mál og menning 1998. 367 bls.
FYRIR rúmu ári birti Hallgrím-
ur Helgason grein í nýjum Fjölni:
tímariti fyrir alla íslendinga sem
benti til þess að Guðmundi Guð-
mundarsyni framkvæmdastjóra
hefði bæst síðbúinn liðsauki í bar-
áttunni við „óljóðafaraldur" nútím-
ans. Grein sína nefndi Hallgrímur
„Ljóðið er halt/ og gengur með
hæku“ en í henni heldur hann því
fram að ljóðið hafi ratað í ógöngur,
sé nú formlaust, geðlaust og merk-
ingarlaust. Skáldin nái ekki lengur
„sambandi við ljóðfoiTnið, þjóðfé-
lagið, sig sjálf - lífið“ og séu hætt
að „glíma“ við ljóðformið, en með
„forminu hverfur glíman og með
glímunni póesían". Ljóðabækur
þeirra séu auk þess rýrar að inni-
haldi, flestar „of þunnar til að sjást
á færi“ og nái því „aldrei að ýta
mikið frá sér í bókaskápnum“.
Hallgrímur harmar að skáldin
skuli hafa „kastað frá sér gömlu
góðu bragfræðinni"; honum hryllir
við að „allt stendur opið og ekki er
að sjá neina reglu“ í hinu „form-
lausa formi“, ljóðnefnu nútímans.
Form og innihald fara saman, að
mati Hallgríms; án forms er ekkert
innihald. Skáldunum ber að „rífa
sig upp á rassinum og fara að glíma
af einhverri alvöru við ljóð og ljóð-
form“, að öðrum kosti deyji ljóðið.
Hallgrímur boðar afturhvarf til
hins bundna forms; ljóðstafa,
stuðla, ríms og kórréttra bragar-
hátta. Hann brýnir Ijóðskáld
lögeggjan að sleppa hækunum (sic)
og ganga „upprétt til alvöru verk-
efna“, og að þau fari að „yrkja á ís-
lensku dagsins í dag“. Statt upp,
gakk, segir Hallgrímur, og Stigið!
Glímuskjálftagrein Hallgríms féll
ekki öllum í geð. Sumir brugðust
ókvæða (óljóða?) við bókmennta-
fræði Hallgríms og gagnrýndu
hann harðlega fyrir hótfyndni eða
grundvallarmissídlning á „ljóðinu"
og formum þess, nema hvort
tveggja væri, sem birtist í þeim
ódýi-u bellibrögðum og stríð(n)a
lestri sem hann beitir ljóð fjögurra
ljóðskálda sem hann tekur fyrir í
greininni. Öðrum hefur fundist til-
tækið gott uppistand í lognmollu ís-
lenskrar bókmenntaumræðu.
Ofangreind stríðsyfirlýsing og
„manifesto" Hallgríms er tíunduð
hér vegna þess að hún er hluti og
aðdragandi listaverks sem full-
komnast nú með útgáfu Ljóðmæla:
1978-1998. Og heldur reyndar
áfram í ritdómum um bókina, og
umsögnum og gi-einaskrifum Hall-
gríms sjálfs, sem fylgja í kjölfarið.
Hallgrímur lét nefnilega gagnrýn-
israddir sem vind um eyru þjóta og
sýnir nú með útgáfu Ljóðmælanna
að hann er, að því er virðist, tilbú-
inn að leggja höfuðið að veði fyrir
skáldskaparfræðin.
Hallgrímur kveður sér nú ljóðs, á
miðjum aldri, með útgáfu 365 síðna
bókar með úrvali
kvæða ortum á undan-
förnum 20 árum. Með
þessari fyrstu ljóða-
bók leggur höfundur
höfuð sitt í gapandi
skolt gagnrýnenda; í
eiginlegri og óeigin-
legri merkingu, því
kápan er „höfuð" Hall-
gríms, andlitið fi-am
en hnakkinn, með
strikamerki í gróf, á
bakhlið.
En tekur skáldið
einhverja áhættu með
höfuð-lausninni? Ekki
aldeilis. Því Hallgrím-
ur er skrefi á undan:
Sá gagmýnandi sem
tætir bókina í sig er fallinn í gryfj-
una; sá sem lofar hana í hástert,
fyrir góð ljóð, er fallinn í sömu
gryfju. Það hefur ekkert upp á sig
að taka Hallgrím á beinið íyrir
ýmsan ljóð á kveðskapnum og ljóð-
mælunum eftir ströngustu stöðlum;
t.d. fyrir að misþyrma foi-mum, fyr-
ir hnoð, nykraðar ljóðmyndir, veika
stuðlun, brogaðar braglínur; fyrir
að gefa út alltof langa bók af ódýr-
um skopstælingum og misjöfnum
tækifæriskveðskap morandi af yfir-
borðsmennsku, hótfyndni, væmni,
tilfinningasemi o.s.frv.
Nei, því kvæði Ljóðmælanna eru
nánast aukaatriði, þar sem bókin er
„klassískt" póstmódemískt hug-
taka- eða konsept-bókverk þar sem
blaðsíðufjöldinn skiptir höfuð-máli.
En einnig uppsetningin; efnisyfír-
litið, Ijóðakaflarnir, ljóðaheitin, eft-
irmálinn, skýringarnar og „upphöf
kvæða“ - allt á sínum stað. Ljóð-
mælin vísa í ljóðahefðina, ekki síst í
Jónas Hallgrímsson & Co., og þá
tíma þegar ljóðið hafði enn merk-
ingu (= form). „Ljóðmæli“ eru því
„hugtakið" sem Hallgrímur vinnur
með, út í æsar.
Bókin verður því „að ryðja frá
sér í bókaskáp“ til að hitta í mark;
til að listaverkið og „performans-
inn“ sem hófst með Fjölnisgrein-
inni (með „endurreisn" tímaritsins
og Jónasi H.!?) gangi upp. Ljóð-
mælin mega því ekki vera ljóðstaf
styttri en þau eru! Sem lista-gripur
(objet d‘art, artifact, arty fact, ar-
tyfart) eru Ljóðmæli Hallgríms því
Ekta grískir
íkonar
frá kr. 1.990
Ný sending
Klapparslíg 40, sími 552 7977.
ákaflega vel heppnuð, jafnvel þótt
sum kvæðin séu lúin og styðji sig
við ljóðstafii). Ef til vill er hér á
ferðinni best lukkaðasta bók-
menntabrella (e. „literary hoax“)
sem framin hefur verið í íslenskri
bókmenntasögu?
Hallgrímur leikur leikinn í botn:
I hæfilega viðkvæmnislegum eftir-
mála (bls. 355) afsakar skáldið ljóð-
in sín; þau séu nú bara 1) gerð í hjá-
verkum; 2) sum í gamni, önnur í al-
vöru, allmörg „í stað aðkeyptrar
sáluhjálpar"; 3) þeim sé ekki ætlað
að mynda „ljóðræna heild“; 4) sum
þeirra séu bara barn síns tíma.
Hann afsakar líka síðbúna útkomu
og ber við „skáldlegri feimni". Hall-
grímur? Grim? Not!
En Ljóðmælin eru fráleitt
sneydd öðru gildi en því sem felst í
„gripnum". Þau er m.a. sjálfsævi-
söguleg heimild um vitsmunalíf
Hallgríms í 20 ár og heimild um „ís-
lensku dagsins í dag“ og póst-
módernískt ástand á Islandi í aldar-
lok. Og Hallgrímur býr yfir magn-
aðri orðleikni, hefur næmt auga
fyrir húmor og ótrúlega nennu eða
áráttu til skopstælinga. Þegar höf-
uðritinu er flett sprettur fram
kveðskapur af öllum toga, í alls
konar háttum: erfiljóð, vísur, sonn-
ettur, stökur, söguljóð, leikin
kvæði, þýdd ljóð, söngvar, o.s.frv.
Inn á milli kvæða spranga teikni-
myndafígúrur Hallgríms, þeim til
halds og trausts.
Skopstælingar vega þungt í bók-
inni, en einlægnin í sumum ljóð-
anna mun eflaust koma mörgum á
óvart. Lesandinn kynnist ljóðmæl-
anda í sárri ástarsorg og einsemd;
stundum er ekki laust við ljóðræna
tilfinningasemi. En Hallgrímur hef-
ur lært þá póstmódernísku lexíu af
Andy Warhol og Jeff Koons (sem
gekk alla leið í „Made in Heaven“)
að því meir sem listamaðurinn opn-
ar sig og gefur sig almenningi því
sýndarverulegri verðm- hann.
Hallgrímur er, eins og Andy
Warhol á undan honum, gangandi
listaverk sem verður að skoða í
heild til að fá „botn“ í það. Allt
verður að taka með í reikninginn:
myndlistarmanninn, þjóðfélagsrýn-
inn, útvarpsmanninn, skáldsagna-
höfundinn, grínistann, kratann,
ljóðskáldið/kvæðamanninn, bók-
menntagagnrýnandann, og ekki má
gleyma Grim. „Hallgrímur" verður
og er aðeins til í ofurveruleika skjá-
birtunnar, í fjölmiðlum, á yfirborð-
inu - hinu botnlausa yfirborði.
Warhol hélt því fram að hann
væri „ekkert“ og lærisveinn hans,
Jeff Koons, segir: „Skynjun þín ár
Jeff Koons er áreiðanlega mun
raunverulegri en mín, því fyrir mér
er ég ekki til.“ Hallgrímur er að
mörgu leyti „sannur Koonstner“
(þrátt fyrir mótsagnir í hugtök-
um!): Hann hneigist t.d. að svipuð-
um popúlisma og ofureinlægni og
Koons, sem segist með list sinni
vilja „ná til sem flestra og hafa
áhrif í lífi þeirra". í nýlegu blaða-
viðtali, í Degi, sem tekið var eftir
útkomu Ljóðmælanna, segist Hall-
grímur ætla að leggja ljóðin sín
undir dóm „fólksins í landinu“ efj
nauðsyn krefji, þar sem hann sé
„nokkuð örugglega búinn að
tryggja (s)ér mjög slæma dóma“
hjá gagnrýnendum.
I sömu grein segir Hallgrímur
ennfremur: „Eg hef aldrei ort ljóð.
[...] Orðið „ljóð“ er ónýtt“. í grein
sem hann skrifar í Fókus 18. des-
ember og kallar „Blókajól", ræðst
hann enn á erkifjendurna, bók-
menntagagnrýnendur, háskólafólk
og fræðinga, sakar þá um afstöðu-
leysi, „faglega fávisku“ og kallar þá
blækur. Engu er líkara en Hall-
grímur sé að biðja um svipuna; að
höfuðið verði látið fjúka.
En það er bara ekki hægt að
ganga í skrokk á Hallgrími; sá sen?
það reynir grípur í tómt, því „Hall-
grímur" er hólógram (avatar?).
Hann er auk þess, rétt eins og
Koons, búinn að kalla sig „svín“ áð-
ur en gagnrýnandinn getur gert
það. Allra síðasta erindið í bókinni
(bls. 353) hljómar einmitt svona: í
úldið fonn ég ólmur bind/ allt það
sem ég skrifa./ Mér blæðir út í bíó-
mynd/ og bið ykkur vel að lifa.“
Glíman við Hallgrím Helgason ljóð-
skáld er fyrirfram ráðin.
Geir Svansson,v
Auglýsendur
athugið!

Atvinnu-, rað- og smáauglýsingar
Auglýsingatexta og fullunnum auglýsingum, sem eiga
að birtast á gamlársdag, fimmtudaginn 31. desember,
þarf að skila fyrir kl. 16 þriðjudaginn 29. desember.
AUGLYSINGADEILD
Sími: 569 1111 • Bréfasimi: 569 1110 • Netfang: augl@mbl.is
ir-
Hallgrímur Grim: Gefðu
Helgason mér sjens ...