Morgunblaðið - 23.12.1998, Qupperneq 55

MORGUNBLAÐIÐ
MIÐVIKUDAGUR 23. DESEMBER 1998 55^*-
BRÉF TIL BLAÐSINS
Um ævisögu Steingríms
St. Th. Sigiirðssonar
V angavelta vegna
ritunar á „Ævi-
sögu þorsksins“
Frá Jóni Ármanni Héðinssyni:
TALSVERT hefur verið sagt og
ritað um bók, sem kom út núna
nokkru fyrir jólin og heitir „Ævi-
saga þorsksins". Höfundur er am-
erískur blaðamaður, að nafni Mark
Kurlansky.
Höfundur setur fram nokkrar
„kenningar" um siglingar í bók-
inni. Ég ætla hér að gera alvarleg-
ar athugasemdir við einn þátt sigl-
inganna. Hann telur að Baskar,
sennilega frá Bilbao á Norðvestur-
Spáni, hafi lagt leið sína allt til
stranda Kanada eða núverandi
Nýfundnalands. Þessar veiðiferðir
eftir þorskinum segir höfundurinn
að hafi átt sér stað löngu fyrir
komu Kólumbusar til Mið-Amer-
íku. Hann færir engar sannanii-
eða tilvitnanir fyrir þessari „kenn-
ingu“. Það er varla von að hann
geti það.
Ég tel að hér sé um algjört bull
að ræða og mun greina hér frá
hvers vegna þetta hafi ekki átt sér
stað að mínu mati og fleiri manna,
sem rita sögu þessa tímabils, eða
um miðaldir.
A fundi í Háskóla Islands, sem
var haldinn til að kynna bókina,
voru mættir tveir fræðimenn.
Annar var Jón Þór sagnfræðingur,
hinn Kanadamaður. Jón Þór gerði
að mínu mati réttmætar athuga-
semdir við ýmislegt í bókinni. Ég
spurði um siglingar Baska og
sannanir fyrir þeim. Ég benti á að
í nýrri sögu um Spán og sér útgáfu
um ferðir Kólumbusar væri hvergi
að finna stafkrók um langar ferðir
norður um af hálfu Baska. Þessu
svaraði Mark með að segja:
„Hvers vegna fóru þeir ekki? Ekk-
ert segir að þeir hafi ekki farið alla
leið að Kanada-fiskimiðunum. Þeir
fóru norður.“ Ekki fékkst fram
nein tímasetning, aðeins að þetta
„hefði átt sér stað“. Engin tilvísun
í rit eða gögn.
Þetta er léleg latína að mínu
mati. Þegar góðir íslenskir fræði-
menn taka Mark alvarlega, tel ég
rétt að gi-eina frá eftir hverju ég
hefi fiskað um þessar „norður-sigl-
ingar“ Baskanna.
Ég vil byrja með að vitna til
nýrrar útgáfu á Spánarsögu, sem
ég hefi undir höndum. Þar er vel
greint frá siglingum Kólumbusar.
Miklar rannsóknir vona gerðar
vegna 500 ára afmælis fundar
Nýja heimsins. Þar komu að fær-
ustu menn Spánar á þessu sviði.
Höfundur sérrits um „los viajes de
Colón“ eða Ferðir Kólumbusar er
einn merkasti fræðimaður á þessu
sviði eða Luis Arranz Márquez,
rektor háskóla um nútíma sögu
(Universidad Complutense de Hi-
storia Moderna). Hann vitnar til
fjölda heimilda, sem notaðar voru
við ritunina.
Hvergi er að finna eitt einasta
orð um Baska eða Frakka, sem
sigldu norður um og vísuðu veginn
fyrir Kólumbus út á hafið. Hins
vegar er á bls. 12, þar sem fjallað
er um margvíslegan aðdraganda
að siglingum hans, sagt frá ferð-
um árið 1477 til Englands og ís-
lands. Þetta er í fyrsta sinn sem
ég fann tilvitnun um að Kólumbus
hafi komið til íslands, og tel ég
það meira en lítið merkilegt. Nú
ættu íslenskir fræðimenn að leita
vel í skjölum um þetta ár eða hafa
samband við Luis A. Márquez. Ár-
in þar á eftir fer Kólumbus marg-
ar ferðir suður á bóginn, til Ma-
deira, Azoreyja og Kanaríeyja.
Þessar ferðir vora honum afar
mikilvægar, segir Luis. Ekki að-
eins þjálfaði hann menn í sigling-
um, heldur eyddi hann hjátrú
manna og yfirvann margvísleg
hindui-vitni og ofsatrú á furðu-
skepnum, sem áttu að lifa í hafinu.
Luis segir að þetta hafi verið
geysierfitt mál á siglingunni vest-
ur um haf.
Ég nefndi að hindumtni og trú
hefðu fyrr á öldum sennilega al-
gjörlega hindrað siglingar norður
um á fremur illa útbúnum skipum,
og þá mest undir árum. Spánverj-
ar voru og era afar sterktráaðir og
allir vita hvað var boðað á miðöld-
um eða fyrr í þeim efnum. A þessa
athugasemd blés Mark, höfundur
bókarinnar.
Önnur bók um ferðir vestur
um hefur komið út á íslensku og
heitir „Kólumbus og sigurinn á
hinu ósigranlega". Þetta er al-
þjóðleg útgáfa. Þar er hvergi
minnst á þekkingu frá Böskum.
Ekki er heldur sagt frá sigling-
um til Islands, en á marga aðra
staði. Kólumbus hafði því víða
farið áður en hann lagði upp frá
Palos de la Frontera á Suðvest-
ur-Spáni 1492.
Sögubók um Nýja heiminn, sem
er á ensku og heitir „The making
of the Past and the New World“
greinir frá eskimóum austast á La-
brador fyrir Krists burð og nokkra
síðar. Éngar vísbendingar hafa
fundist samkvæmt því sem kemur
fram í þessari bók, er gætu gefið
til kynna samband við utanaðkom-
andi menn. Um allt það, sem hefur
fundist á þessu svæði, sem er aust-
ast á Labrador, era allmiklar vís-
bendingar og era þeir sem þama
vora nefndir „Dorsetar" og mæl-
ingar sýna búsetu löngu fyrir okk-
ar tímatal og einnig síðar (sbr. bls.
76-78 í bókinni). Höfundar era
margir heimsþekktir sögu- og
fornleifafræðingar frá Oxford,
British Museum og hásk. í
London.
Gæti þessum mönnum öllum
hafa svo hrapallega yfirsést um
„siglinga-afrek“ Baska á miðöld-
um? Meti það hver fyrir sig. Ég
trái ekki einu orði í bókinni um
þessar norðurferðir á þessum
tíma.
Auk þess, sem að ofan er getið,
era engar vísbendingar um skip
hjá Böskum, sem hæf voru til
tveggja eða þriggja mánaða sigl-
ingar norður í höf og um eitt
mesta veðravíti, er menn þekkja.
JÓN ÁRMANN HÉÐINSSON,
Birkigrund 59, Kópavogi.
Frá Jóni Margeirssyni:
í DEGI 5. desember sl. birtust at-
riði úr nýútkominni ævisögu
Steingríms Sigurðssonar listmál-
ara og fyrrverandi kennara og er
hér m. a. fjallað um draugamálið
við M. A. 1960. Frásögn höfundar,
ef frásögn skyldi kalla en ekki
skáldskap, kallar á athugasemdir.
Þetta draugamál fólst í því, að
Steingrímur Sigurðsson, sem þá
var kennari við menntaskólann, og
fleiri (Kristján Árnason og Sig-
laugur Brynleifsson), gerðu sér
það að leik að trafla svefnfrið
minn og fjölskyldunnar sem ég
bjó hjá á Akureyri þar sem ég var
kennari við nefndan skóla. Þetta
gerðist nú helst um helgar. Það
gæti hafa komið fyrir kannski 7-8
sinnum eða oftar. Ég átti ekkert
erfitt með að sofna aftur, þótt ein-
hver hefði kallað úti eða barið í
gluggann eða viðhaft önnur ólæti,
en konan sem leigði mér herberg-
ið gat ekki sofið neitt þær nætur
sem Steingrímur og félagar hans
komu til að raska ró íbúanna í
húsinu og má þá geta þess, að það
kom fyrir, að þeir notuðu símann
til að trufla. Þar sem konan leit
svo á, að þessi ólæti beindust gegn
mér, skýrði hún mér frá því, eftir
að þetta hafði gerst nokkuð oft, að
vegna svefnleysis hennar yrði ég
að flytja, ef þeir hvimleiðu
óknyttamenn sem úti leyndust,
létu ekki af hegðun sinni. Ég fór
þá til skólameistara og sagði hon-
um allt af létta, en þegar hann
spurði mig, hvort ég vissi hver
þetta væri, kvað ég nei við, því að
mér hafði ekki tekist að fá játn-
ingu Steingríms fyrir því, að hann
væri í þessu, þótt ég grunaði hann.
Hann gaf einu sinni yfirlýsingu í
matsal heimavistarinnar við
menntaskólann um, að hann væri
ekkert við þetta riðinn. Kristján
Árnason var þarna viðstaddur og
hlustaði á þetta og af svipbrigðum
hans dró ég þá ályktun, að nú væri
Steingrímur að segja ósatt. Eftir
þetta borðaði ég ekki framar við
sama borð og Steingrímur Sig-
urðsson í þeim matsal.
Það er einhver misskilningur
hjá Steingrími að ég hafi bundið
sérstaka vináttu við hann. Hann
bauð mér í nokkur skipti heim til
sín að kvöldlagi og ég þáði heim-
boð hans. Ég kynntist honum
þannig nokkuð, en hafði ekki
áhuga á tímafrekum kunnings-
skap við hann enda margir aðrir
þarna á Akureyri til að kynnast
og ég kunni mjög vel við fólkið á
þessum stað. Frásögn hans í ævi-
sögunni um þetta draugamál er of
mikið hlaðin af fullyrðingum, sem
eru úr lausu lofti gripnar, til að
það sé hægt að ætlast til þess, að
ég fari að eyða tíma í að leiðrétta
þetta. Ég læt þess þó getið, að
frásögn Steingríms, sem Dagur
birtir, um að Steingrímur hafi
komið heim til mín og boðið mér í
teiti og haft uppi fortölur til að fá
mig til að koma er alger uppspuni.
Ekkert slíkt samtal fór fram milli
mín og hans í einhverri íbúð, sem
hann talar um, að ég hafi leigt. Ég
leigði ekki íbúð heldur herbergi.
Ekki kannast ég heldur við orða-
lag, sem Steingrímur hefur eftir
mér í þessum kafla. Ráðlegast
væri fyrir kaupendur bókarinnar
að strika algerlega yfir kaflann
um draugaganginn, því að þeir fá
ekki rétta lýsingu af því sem
gerðist með því að lesa frásögn
hans.
Þess má geta að lokum, að
hjónin sem ég leigði hjá, hættu
við að segja mér upp herberginu
svo að ég slapp við að þurfa að
leita mér að nýju húsnæði og
skipti þetta miklu máli eins og
lesendur munu skilja án frekari
útskýringa. Ég óska Steingrími
alls góðs sem og Kristjáni Árna-
syni og Siglaugi Brynleifssyni.
Skaði Steingríms var vissulega
mikill í þessu draugamáli en hann
getur ekki kennt neinum öðrum
um það en sjálfum sér. Engin
ástæða er til þess fyrir lesendur
bókarinnar að leggja neinn trúnað
á tilraunir hans til að koma sök-
inni á eigin óförum yfir á mig og
aðra kennara skólans. Hann kall-
ar í frásögn sinni af þessu máli
eftir samúð lesandans sér til
handa, en hvorki hann né félagar
hans, Kristján Árnason og Sig-
laugur Brynleifsson, eiga slíka
samúð skilið.
JÓN MARGEIRSSON,
Logalandi 17, Reykjavík.
AI14 Ó tveipmr fjœÁllpi! Vesiurgata 3 • 5ími: 551 4730
í dag til kl.
23:00
HREYSTI
—sportvömhus
Fosshálsi 1 - Sími 577-5858
Húfur-Bolir-Peysur-Sokkar-Hanskar-Skór-Úlpur-Buxur-Bakpokar-Æfingatæki-Töskur - Allt í jólap a k k a n n