Morgunblaðið - 02.11.2001, Side 20

LANDIÐ
20 FÖSTUDAGUR 2. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
HELSTU veikleikar landshluta-
kjarna hérlendis, sem þróunarsvið
Byggðastofnunar stóð fyrir svokall-
aðri SVÓT-greiningu á og greint er
frá í nýrri skýrslu stofnunarinnar,
felast m.a. í lágu menntunarstigi og
lágum tekjum. Þá er nær enginn
byggingamarkaður og skortur á
leiguhúsnæði auk þess sem aukin
verkefni fara samhliða litlum tekju-
stofnum.
Styrkur byggðarlaganna felst
hins vegar í því að þeir eru mið-
stöðvar stjórnsýslu og þar er virk
samkeppni í verslun, góð staða í
heilsugæslu og leikskólamálum og
virkur fasteignamarkaður. Styrkur
þeirra felst einnig í öflugu íþrótta-
og tómstundastarfi, sérskólum, ein-
setnum grunnskólum og greiðum
aðgangi að ósnortinni náttúru.
Þær ógnanir sem bæirnir standa
helst frammi fyrir felast m.a. í brott-
flutningi fólks, slæmri fjárhags-
stöðu, fækkun starfa og lítilli
áherslu á rannsóknir og vöruþróun
víðast hvar.
Tækifæri bæjanna, að mati
Byggðastofnunar, eru m.a. fólgin í
eflingu mannauðs, frumkvæði og
framtaki heimamanna, aukinni fjöl-
breytni í atvinnulífi og fjárfestingum
í samgöngum.
Byggðastofnun stóð fyrir SVÓT-
greiningu (styrkur, veikleikar, ógn-
anir og tækifæri) á níu landshluta-
kjörnum, þ.e. Akureyri, Húsavík,
Egilsstöðum, Selfossi, Reykja-
nesbæ, Akranesi, Borgarnesi, Ísa-
firði og Sauðárkróki. Tilgangur
greiningarinnar var sá að finna stað-
bundin sóknarfæri varðandi atvinnu
og búsetu á landsbyggðinni. Fram
kemur í formála dr. Bjarka Jóhann-
essonar, forstöðumanns þróunar-
sviðs Byggðastofnunar, í skýrslunni
Byggðarlög í sókn og vörn, að íbúum
hefur fækkað víðast hvar á lands-
byggðinni og sömuleiðis störfum.
Einkum er það fólk á þrítugsaldri
sem flyst mest á milli landsvæða og
hefur íbúum mest fækkað utan þétt-
býlis.
Skýrsluhöfundar telja að umrædd
byggðarlög séu nægilega stór til að
bjóða upp á fjölbreytt atvinnutæki-
færi og góð búsetuskilyrði auk þess
sem þau eru miðstöðvar stjórnsýslu,
verslunar og þjónustu, samgangna
og menntunar á sínu landsvæði.
Tilflutningur verkefna frá ríki til
sveitarfélaga hefur hins vegar veikt
stöðu byggðarlaganna auk þess sem
ýmsar skattkerfisbreytingar hafa
leitt af sér skerðingu tekjustofna
sveitarfélaga. Sveitarfélög með 1–3
þúsund íbúa eru einna verst stödd,
að mati skýrsluhöfunda.
Félagslegar íbúðir
baggi á sveitarfélögum
Félagslegar íbúðir eru baggi á
sveitarfélögum sem sum hafa safnað
skuldum vegna innlausnarskyldu og
er rekstrarkostnaður íbúðanna oft
umfram tekjur af þeim.
Aðeins 19% alls fólks á aldrinum
25–64 ára sem lokið hefur háskóla-
menntun eru búsett á landsbyggð-
inni og 53% fólks á sama aldri hafa
einungis grunnskólamenntun. Fer
háskólamenntuðu fólki á lands-
byggðinni fækkandi á sama tíma og
því fjölgar á höfuðborgarsvæðinu.
Tekjur fyrir sömu störf eru lægri í
flestum greinum á landsbyggðinni
en á höfuðborgarsvæðinu og er
munurinn mestur í þjónustu-, sölu-
og afgreiðslustörfum, eða allt að
40%. Þó hefur nokkuð dregið úr
þeim mun, skv. könnun Þjóðhags-
stofnunar.
Færra er í boði til afþreyingar á
minni stöðum og er skemmtanalíf
ekki eins fjölbreytt og á stærri stöð-
um.
Þá fær fólk víðast hvar léleg veð
út á fasteignir sínar sem getur að
mati skýrsluhöfunda haft hamlandi
áhrif á frumkvæði og framkvæmda-
vilja.
Þá getur skortur á leiguhúsnæði
einnig haft hamlandi áhrif á
framþróun staða, þar sem aðfluttir
gestir sækjast oft eftir slíku hús-
næði fremur en að kaupa fasteignir.
Fækkun starfa ógnar byggðarlög-
unum, en skv. könnun Þjóðhags-
stofnunar vilja fyrirtæki á lands-
byggðinni fækka starfsfólki um
0,1%. Ástandið hefur þó batnað og
er að þessu leyti betra en á höf-
uðborgarsvæðinu.
Þá telja höfundar að það ógni
stöðu byggðarlaganna að starfs-
greinar séu ekki kenndar á lands-
byggðinni, en Starfsgreinasamband-
ið vinnur að því að starfsgreinar séu
kenndar á höfuðborgarsvæðinu eða
fáum stöðum utan þess, sem myndi
koma niður á verkmenntun í byggð-
arlögunum.
Lausn á vanda vegna
félagslegra íbúða
minnkar fjárhagsvandann
Þrátt fyrir þetta sjá skýrsluhöf-
undar ýmis tækifæri fyrir byggðar-
lögin og telja að lausn á vanda vegna
félagslegra íbúða myndi minnka
fjárhagsvanda þeirra. Bent er á
ýmsar hugmyndir sem fram hafa
komið varðandi lausn á vandanum,
m.a. tilkoma Varasjóðs viðbótarlána
sem settur var á stofn m.a. til að
leysa vanda þeirra sveitarfélaga sem
ráða ekki við að standa undir þeim
skyldum sem þeim er gert að yf-
irtaka með því að greiða mismun á
markaðsverði og bókfærðu verði
íbúða. Skýrsluhöfundar telja að með
afskriftum á skuldum sveitarfélaga
við sjóðinn sem nemi mismun á inn-
lausnarverði og markaðsverði muni
fjárhagsvandi þeirra minnka.
Höfundar telja að stjórnsýslutil-
raunir reynslusveitarfélaga á árun-
um 1995–2000 á sviði byggðamála,
málefna fatlaðra, öldrunarmála og
heilsugæslu hafi náð markmiðum
sínum, t.d. um aukna sjálfsstjórn
sveitarfélaga og bætta þjónustu við
íbúana. Mestur mun árangurinn
hafa orðið þar sem málaflokkar voru
færðir í heild sinni frá ríki til sveit-
arfélaga með tilflutningi á fjármun-
um og yfirfærslu á mótun þjónustu-
þátta.
Þá telja höfundar að ný lög um
fasteignaskatt sem leiða til lækkun-
ar fasteignagjalda á landsbyggðinni
ættu að efla fasteignamarkaðinn
þar.
Þeir telja að sveitarfélög ættu að
geta fært sér í nyt litla ásókn í störf
á landsbyggðinni. Af þeim sökum
bjóðast fólki í upphafi starfsferils
síns stundum betri tækifæri en á
höfuðborgarsvæðinu. Með því getur
það öðlast starfsreynslu sem það
hefði annars ekki átt kost á. Þá þarf
að efla mannauð á minni stöðunum
með því að efla menntun fólks á
staðnum og bæta búsetuskilyrði til
að laða að nýja íbúa. Ríkisvaldið þarf
þá að fylgja eftir og halda áfram öfl-
ugum aðgerðum til að jafna aðstöðu
byggðarlaganna, t.d. hvað varðar
búsetukostnað, námskostnað og -að-
stöðu.
Skýrsla þróunarsviðs Byggðastofnunar um stöðu landshlutakjarna
Lágar tekjur og lítil menntun
veikja stöðu byggðarlaganna
FJÖLBRAUTASKÓLI Suðurlands
hélt upp á 20 ára afmæli sitt síðast-
liðinn laugardag og kynnti starf-
semi sína þann dag. Brugðið var
upp svipmyndum úr starfi skólans
sem hófst með „hlaupabrautinni“ en
svo er sá tími nefndur þegar kennt
var á mörgum stöðum á fyrstu ár-
um skólans, áður en nýbygging
hans var tekin í notkun. Ýmsar
kynningar, sýningar og uppákomur
voru yfir daginn ásamt því að nem-
endur og kennarar voru að störfum
jafnhliða því að kynna starfsemina.
Fyrsta keppnislið skólans, og sig-
urvegarar á sínum tíma í spurn-
ingakeppni sjónvarpsins, Gettu bet-
ur, atti kappi við lið nemenda og
vakti viðureignin mikla athygli og
kátínu áhorfenda.
Í lok kynningardagsins voru
stofnuð hollvinasamtök skólans sem
hafa að markmiði að vinna að heill
skólans og framgangi. Það er mál
þeirra sem tjá sig um Fjölbrauta-
skóla Suðurlands að hann sé einn
öflugasti þátturinn í uppbyggingu
byggðar og mannlífs á Suðurlandi
um langan tíma.
Gestir fylgdust af athygli með spurningaleiknum Gettu betur og kór skólans hélt opna æfingu í miðrými skólahússins við góðar undirtektir.
Morgunblaðið/Sig. Jónss.
Hollvina-
samtök
stofnuð
Selfoss
Í SUMAR og í haust hefur
verið unnið að frágangi og
uppgræðslu snjóflóðavarn-
armannvirkjanna og um-
hverfi þeirra ofan við
miðbæinn í Neskaupstað.
Vel virðist hafa tekist með
hönnun mannvirkjanna og
falla þau vel inn í landslagið.
En það var eitt af því sem
margir bæjarbúar óttuðust
að myndi ekki gerast og að
mikil óprýði yrði af mann-
virkjunum.
Mannvirk-
in falla
vel inn í
umhverfið
Morgunblaðið/Ágúst Blöndal
Snjóflóðavarnargarðurinn er orðinn grænleitur og fellur vel inn í umhverfið.
Neskaupstaður
LANDSMÓT æskulýðsfélaga kirkj-
unnar var haldið á Hvammstanga
helgina 19.-21. október á vegum
Fræðslusviðs biskupsstofu, en fram-
kvæmd þess var að hluta í höndum
sóknarprestsins, sr. Sigurðar Grét-
ars Sigurðssonar. Þátttakendur
komu víða að, m.a. frá Héraði, Ísa-
firði, höfuðborgarsvæðinu og Vest-
mannaeyjum, en um 210 unglingar á
aldrinum 13-16 ára sóttu mótið
ásamt 40 leiðtogum sínum. Kjörorð
mótsins var „Frábært fólk“.
Á föstudagskvöld var m.a. haldið
sundlaugarpartí og á laugardags-
morgun var sýnt myndband frá
æskulýðsstarfi, þar sem lögð var
áhersla á jafna stöðu fyrir Kristi,
óháð litarhætti, kynferði og upp-
runa. Eftir hádegi var boðið upp á
ýmsa hópvinnu, m.a. heimsókn á
hestabúgarðinn á Gauksmýri, sigl-
ingu á Miðfirði, hópvinnu í Listakoti
Dóru, sem bar þann árangur að
æskulýðsstarfi á Hvammstanga var
gefinn kross með trúartáknum.
Á sunnudagsmorgun var fullt út
úr dyrum í poppmessa í Hvamms-
tangakirkju, en í hinni öldnu Kirkju-
hvammskirkju voru hlutir á rólegri
nótum. Þar stýrði sr. Yrsa Þórðar-
dóttir Taize-messu og þar var einnig
fullt hús og nokkur þáttttaka heima-
fólks, sem komið var yfir unglings-
árin.
Morgunblaðið/Karl Sigurgeirsson
Hópur ungmenna á tröppum Hvammstangakirkju.
„Frábært
fólk“ á æsku-
lýðsmóti
Hvammstangi
♦ ♦ ♦