Morgunblaðið - 02.11.2001, Blaðsíða 45

UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 2. NÓVEMBER 2001 45
ÞVÍ miður er það
svo, að við lifum í þjóð-
félagi sem metur
umönnunarstörf afar
lítils, að minnsta kosti
þegar kemur að því að
virða þau til launa. Af
hverju stafar þetta? –
Það er umhugsunar-
efni. – Ekki síst þegar
það er haft í huga að
allir sem þurfa að
leggjast inn á sjúkra-
hús eða eiga ættingja
sína á hjúkrunarheim-
ili vilja að það sé hugs-
að vel um daglegar
þarfir þeirra.
Heilbrigðisþjónusta
á Íslandi er meðal þess besta sem
gerist í heiminum og við sættum
okkur ekki við neitt minna. Menn
þurfa að hafa sig alla við til þess að
fylgja örum tækninýjungum og það
er ekki hægt að segja annað en að
fámenn þjóð eins og við stöndum
okkur nokkuð vel í þeim efnum. En
það er ekki allt unnið með nýjustu
tækni og vísindum, sigurinn er ekki
hálfur ef persónuleg umönnun
gleymist. Einstaklingur sem þarf
að dvelja á sjúkrastofnun um lengri
eða skemmri tíma lendir oft í því að
vera upp á aðra kominn með dag-
lega umhirðu og umönnun. Grunn-
þarfir fólks hafa þrátt fyrir allt
ekkert breyst, og staðreyndin er sú
að sé þeim ekki sinnt getur sjúk-
lingi ekki liðið vel. Að sinna þessum
þætti heilbrigðisþjónustunnar er
jafnvel enn nauðsynlegra nú en áð-
ur, þar sem sjúkra-
stofnanir eru orðnar
stærri og allur hraði
þar, sem annarsstaðar
í þjóðfélaginu, hefur
aukist að miklum mun.
Dagleg umönnun
þarf sinn tíma og það
er alls ekki á færi allra
að leysa þetta starf vel
af hendi. Til þess að
vel fari er nauðsynlegt
að þeir sem sinna
veiku fólki hafi
ákveðna grunnmennt-
un, en hún þarf ekki að
vera jafnumfangsmikil
og þeirra háskóla-
menntuðu stétta sem
skipuleggja starf sjúkradeilda.
Sjúkraliðar eru mikilvæg heilbrigð-
isstétt og við gætum ekki án þeirra
verið. Góðir starfskraftar eru dýr-
mætir og vonandi nást samningar
milli sjúkraliða og viðsemjenda
þeirra áður en meiri flótti verður úr
sjúkraliðastéttinni. Sjúkraliðum
má ekki fækka, þeim þarf þvert á
móti að fjölga, því það eru not fyrir
þá víða. Sem dæmi má nefna að
akkur væri í því að hafa fleiri
sjúkraliða á myndgreiningardeild-
um.
Störf sjúkraliða eru erfið því það
tekur mikið á, bæði andlega og lík-
amlega, að sinna veiku fólki.
Umönnunarstörf eru gefandi, en til
lengdar er það ekki nægjanlegt,
séu þau illa launuð og lítils metin. –
Vanmetin af flestum nema þeim,
sem þekkja af eigin raun, hvers
virði það er, að til staðar sé fólk
sem kann til verka og er tilbúið að
sinna þessum störfum.
Það er fólkið í landinu sem notar
þjónustu sjúkrastofnana og það
borgar hana líka. Því er spurt;
hvort það sé almenn skoðun fólks
að sjúkraliðastörf séu ekki þess
virði að þau séu launuð þannig að
fólk hverfi ekki alfarið frá þeim.
Vanmetin störf
Jónína
Guðjónsdóttir
Höfundur er formaður Félags
geislafræðinga.
Kjarabarátta
Sjúkraliðar eru mik-
ilvæg heilbrigðisstétt,
segir Jónína Guðjóns-
dóttir, og við gætum
ekki án þeirra verið.
Í RÆÐU Karls
Steinars Guðnasonar,
forstjóra Trygginga-
stofnunar ríkisins, á
ársfundi stofnunarinn-
ar nýlega komu fram
verulegar áhyggjur af
vaxandi útgjöldum
vegna sjúklinga sem
bíða eftir þjónustu á
spítölum. Undirritaður
gerði þetta að umtals-
efni í grein í Mbl. sem
birtist 26. október og
niðurstaðan varð sú að
nauðsynlegt væri að
veita nokkru fjár-
magni til að stytta bið-
lista þar sem til lengri
tíma litið myndu heildarútgjöld rík-
isins lækka við það.
Sjúkrasaga
En það er fleira sem hangir á
spýtunni. Í félagsriti eldri borgara,
Listin að lifa, október 2001 er stutt
sjúkrasaga konu sem er á biðlista
eftir mjaðmaraðgerð rakin. Hún er
með slæma verki í báðum mjöðm-
um og er svo komið að hún getur
varla hreyft sig, nema í göngu-
grind, þrátt fyrir sterk verkjalyf.
Konan er 71 árs og hraust að öðru
leyti og hefur hingað til getað notið
lífsins á ýmsan hátt eins og greint
er frá í greininni. Læknir hennar
hefur sagt að hún sé komin á for-
gangsbiðlista en vegna mikillar
fækkunar rúma fyrir bæklunarað-
gerðir geti tekið allt að ár að kom-
ast í aðgerð. Ennfremur er þess
getið að nýlega hafi komið fram í
fréttum að um 1000 sjúklingar
væru á biðlista eftir bæklunarað-
gerðum. Og konan hef-
ur eftir utanríkisráð-
herra að við þyrftum
að taka þátt í alþjóð-
legu hjálparstarfi –
það væru lágmarks-
mannréttindi að kom-
ast á spítala. Henni
finnst að Halldór ætti
að líta sér nær.
Fjármögnun
Undirritaður hefur
oft áður bent á galla í
fjármögnun heilbrigð-
isþjónustunnar, sér-
staklega að því er
varðar föst fjárlög.
Hér er komið ágætt
dæmi um brotalöm í kerfinu. Frum-
varp til fjárlaga fyrir árið 2002 hef-
ur verið lagt fram. Gjöld umfram
tekjur á liðnum 08 heilbrigðis- og
tryggingamálaráðuneyti eru tæp-
lega 90 milljarðar króna samtals. Á
liðnum 08-206 eru ætlaðir 12 millj-
arðar til sjúkratrygginga. Trygg-
ingastofnun ríkisins fær þessa millj-
arða og ráðstafar þeim til
lækniskostnaðar, lyfja, hjálpar-
tækja, hjúkrunar í heimahúsum,
sjúkradagpeninga o.fl. Á liðnum 08-
373, Landspítali – háskólasjúkrahús
eru framlög úr ríkissjóði 20,5 millj-
arðar króna. Nú er það svo að ef
Landspítali verður að draga saman
og fækka aðgerðum eins og raun
hefur á orðið, falla til útgjöld á
sjúkratryggingar vegna fjölgunar
sjúklinga á biðlista. Við það eykst
kostnaður á lið 08-206 sjúkratrygg-
ingar sem kosta Tryggingastofnun
ærnar fjárupphæðir, sennilega
meira en sparast af því að gera að-
gerðirnar ekki. Stytting biðlista
hefði því átt að vera forgangsverk-
efni. En það virðist svo að vinstri
hendin viti ekki hvað sú hægri ger-
ir.
Stytting biðlista
Þann 12. febrúar 2001 segir svo í
fundargerð stjórnarnefndar Land-
spítala – háskólasjúkrahúss: „Rætt
var m.a. um biðlista og leiðir til að
stytta hann.Til dæmis er mögulegt
að framkvæma 100 bæklunar-
aðgerðir og 100 bakflæðisaðgerðir
fyrir u.þ.b. 62 milljónir króna, en
það er jaðarkostnaður skv. útreikn-
ingi skrifstofu fjárreiðna og upp-
lýsinga og stjórnenda á skurð-
lækningasviði og svæfinga-, gjör-
gæslu-og skurðstofusviði spítalans“.
Þetta þýðir u.þ.b. 300 þúsund
krónur á aðgerð. Það er upphæð
sem fljótlega hefði sparast á lið 08-
206, sjúkratryggingar. Það hefur
verið upplýst að nokkurra mánaða
lyfjanotkun sjúklinga með bakflæði
kostar jafn mikið. Þessi hugmynd
var lögð fyrir heilbrigðisráðherra
sem ber ábyrgð á öllu sem gerist
innan liðar 08 í fjárlögum og stjórn-
ar bæði vinstri og hægri hendinni
en ekki var fallist á hana.
Þegar svona er brugðist við af
þeim sem við kjósum til að gæta
hagsmuna okkar er varla hægt að
kenna heimsku um, svo að óhjá-
kvæmilega vaknar sú spurning
hvort ríkisstjórninni sé hreinlega
illa við sjúklinga.
Er ríkisstjórninni
illa við sjúklinga?
Ólafur Örn
Arnarson
Sjúkrakostnaður
Stytting biðlista, segir
Ólafur Örn Arnarson,
hefði því átt að vera for-
gangsverkefni.
Höfundur er læknir.
ÖLL viljum við geta
andað að okkur fersku
og heilnæmu lofti.
Þeirra lífsgæða höfum
við Íslendingar notið
umfram aðrar þjóðir,
ekki síst vegna þeirrar
umhverfisvænu orku
sem hér er unnin úr
jarðhita og fallvötnum.
Engu að síður er það nú
svo að með vaxandi
bílaeign hefur mengun-
arálagið aukist. Ef ekk-
ert verður að gert mun
andrúmsloftið á höfuð-
borgarsvæðinu ekki
standast kröfur um
hollustu og heilnæmi.
Við sættum okkur ekki við slíka þró-
un.
Við búum við þá sérstöðu að lang-
stærstur hluti loftmengunarinnar á
höfuðborgarsvæðinu kemur frá bif-
reiðum en ekki mengandi iðnaði eða
orkuvæðingu eins og víðast hvar
annars staðar þar sem samfélög eru
að berjast við mengun. Þessi sér-
staða gerir það að verkum að auð-
veldara er að bregðast við en ella.
Verkefni okkar er einfaldlega að
draga úr mengun af völdum bíla.
Vetnisknúinn strætó
Vetnisvæðing mun miklu breyta í
baráttunni fyrir meiri loftgæðum.
Einhverjum kann að þykja það fjar-
stæðukennd framtíðarsýn að á
næstu áratugum muni hluti bílaflot-
ans nýta umhverfisvænt vetni í stað
innfluttra orkugjafa. Staðreyndin er
hinsvegar sú að þróun slíkra bíla er
vel á veg komin. Innan skamms
munu vetnisknúnir strætisvagnar
aka um götur höfuðborgarsvæðisins í
sérstöku tilraunaverkefni sem miklu
mun ráða um áframhaldandi þróun
tækninnar.
Miklu skiptir að við notum marg-
vísleg úrræði til að draga úr notkun
okkar á bensíni og olíum. Borgin get-
ur lagt sitt af mörkum með þéttingu
byggðar, öflugum almenningssam-
göngum og fjölgun metan- og raf-
magnsknúinna bif-
reiða. En sú staðreynd
að mannkynið þarf allt
að fást við umhverfis-
vanda er um leið áskor-
un til okkar sem ein-
staklinga, þar á meðal
að við breytum sam-
gönguvenjum okkar til
betri vegar.
Naglana burt
Ágætis dæmi um af-
leiðingar okkar eigin
háttalags á þróun loft-
gæða höfuðborgar-
svæðisins er notkun
nagladekkja og vaxandi
svifryksmengun af
þeirra völdum. Talið er að rúmlega
helmingur alls svifryks komi frá um-
ferðinni, u.þ.b. 15% frá útblæstri en
u.þ.b. 40% vegna slits á vegum. Hald-
ist notkun nagladekkja lítið breytt
gera menn ráð fyrir því að í Reykja-
vík einni spæni nagladekkin upp
u.þ.b. 10.000 tonn af malbiki á árinu.
Úr þessu verða til u.þ.b. 200 tonn af
svifryki sem við síðan öndum að okk-
ur, sem getur verið okkur hættulegt
eins og rannsóknir hafa sýnt. Á sama
tíma benda innlendar jafnt sem er-
lendar rannsóknir til þess að öryggi
nagladekkja sé stórlega ofmetið. Það
á bæði við um samanburð við nýrri
tegundir vetrardekkja, t.d. loftbólu-
dekk og harðkornadekk sem og var-
kárni og hæfileika ökumannsins.
Borgarbúar ættu því að hugsa sig vel
um áður en þeir setja negld dekk
undir bílinn. Í raun þurfum við öll að
velja á milli meiri loftgæða og notk-
unar nagladekkja. Í ljósi þeirra upp-
lýsinga sem liggja fyrir ætti valið að
verða auðvelt, jafnvel þótt ekki komi
til sérstök gjaldtaka fyrir notkun
nagladekkja. Slík gjaldtaka gæti
hinsvegar orðið nauðsynleg verði
ekki verulega dregið úr notkun
negldra dekkja á næstu árum.
Loftgæðin á Netið
Í samræmi við vaxandi mikilvægi
þessa málaflokks hafa Heilbrigðis-
eftirlit Reykjavíkur og Hollustu-
vernd ríkisins ákveðið að stórauka
loftgæðamælingar og miðlun upplýs-
inga. Þannig munu tvær fastar mæli-
stöðvar verða starfræktar innan
borgarmarkanna á næsta ári. Þær
munu stöðugt fylgjast með þróun
loftgæða auk þess sem hægt verður
að nýta færanlega stöð í þágu loft-
gæðaeftirlits. Þá er fyrirhugað að
miðla upplýsingum um loftgæði líð-
andi stundar þannig að allir geti
nálgast þær á hvaða tíma sólar-
hringsins sem er á Netinu.
Aukin upplýsingagjöf mun von-
andi verða til þess að draga athygli
allra að því mikilvæga verkefni sem
framundan er. Við þurfum öll að
standa vörð um heilnæmar auðlindir
okkar, þ.á m ómengað og hreint loft.
Við höfum töluvert um það að segja
sjálf hvað framtíðin ber í skauti sér.
Loftgæði í forgang
Hrannar Björn
Arnarsson
Loft
Í raun þurfum við öll,
segir Hrannar Björn
Arnarson, að velja á
milli meiri loftgæða og
notkunar nagladekkja.
Höfundur er borgarfulltrúi
Reykjavíkurlistans.
The best lack
all conviction,
while the worst
Are full of passion-
ate intensity.
(W.B. Yeats, írskt
skáld.)
Upp er risinn flokk-
ur landráðamanna sem
helst vill íslenska
tungu feiga á þeim for-
sendum að hún sé ekki
nógu gróðavænleg.
Hefur verið tekið
hraustlega á móti bulli
þessara manna og fátt
orðið um svör af þeirra
hálfu. Meðal þeirra
sem skotið hafa skildi fyrir móður-
málið eru prófessor Kristján Árna-
son og Sigurður Kristinsson heim-
spekingur. Kristján skrifar pistil um
þessi mál í Lesbókinni, Sigurður í
Skírni og kennir ýmissa grasa í
greinum þeirra, mislystugum. Ólyst-
ugar þóttu mér athugasemdir þeirra
um örlög gelískunnar á Írlandi en
þeir gefa í skyn að Írar hafi af fúsum
og frjálsum vilja gert ensku að móð-
urmáli sínu. En þetta er vægast sagt
villandi. Enska hefur verið stjórnun-
armál á eyjunni grænu síðan í lok
miðalda, enda var landið ensk ný-
lenda og yfirstéttin ensk. Líklega
hefur stór hluti þjóðarinnar orðið
tvítyngdur snemma á öldum því vart
var hægt að fóta sig í samfélaginu án
þess að kunna mál valdhafanna.
Alltént urðu borgarbúar snemma
enskumælandi. Á
sautjándu öld hefst
stórfelldur innflutning-
ur enskumælandi mót-
mælenda til norður-
hluta Írlands með
frægum afleiðingum.
Mótmælendur unnu
sigur á innfæddum í
mikilli fólkorrustu og
má velta því fyrir sér
hvort enska væri töluð
á Írlandi í dag hefði
orrustan farið á annan
veg. Nefna má að helsti
hugsuður Írlands,
heimspekingurinn
George Berkeley skrif-
aði bækur sínar á ensku. Það var
ekki nema von því Berkeley var af
enskum uppruna og hefur sennilega
ekki kunnað stakt orð í gelísku.
Hann valdi sem sagt ekki að skrifa á
ensku, hann gat ekki annað. Þess ut-
an hefur hann örugglega talið sig
Englending, ekki Íra, og átt það
sammerkt með stórum hluta af íbú-
um Írlands. Hvað sem því líður verð-
ur enskan ekki mál meirihlutans fyrr
en eftir hungursneyðina miklu um
miðbik nítjándu aldar. Hún bitnaði
langharðast á gelískumælandi fólki.
Ekki bætti úr skák að sá gífurlegi
fjöldi Íra sem flutti til Ameríku í
kjölfar mannfellisins var að miklum
hluta mæltur á gelísku. Enska verð-
ur að meirihlutmáli vegna kúgunar
Englendinga, hungursneyðar og
landflótta, ekki vegna geðþótta Íra
sjálfra.
Með slíkum skrifum eru þeir
Kristján og Sigurður að skemmta
skrattanum, málskiptingunum mið-
ur yndislegu. Fræðaþulirnir tveir
geta betur en þetta enda lærðir
menn og málinu hollir. Þeir hafa því
miður látið glepjast af áróðri fimmtu
herdeildarinnar, málfeigðarsinn-
anna. Írafárið er í þeirra anda.
Írafárið, gelísk-
an og íslenskan
Stefán Snævarr
Höfundur kennir heimspeki
í Noregi.
Tungumál
Með slíkum skrifum eru
þeir Kristján og Sig-
urður, segir Stefán
Snævarr, að skemmta
skrattanum.