Morgunblaðið - 02.11.2001, Side 26

ERLENT
26 FÖSTUDAGUR 2. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
TILRAUNIRNAR til að sameina
hinar ýmsu fylkingar Afgana í eitt
stjórnmálaafl, sem gæti tekið við
völdunum í Afganistan af talibön-
um, einkennast nú af ringulreið
vegna metings forystumanna
þeirra, innbyrðis deilna fylkinganna
og andstæðra hagsmuna grann-
ríkja, að sögn embættismanna sem
taka þátt í viðræðunum.
Að minnsta kosti sex hópar sem
starfa í ýmsum borgum, allt frá
Róm til Peshawar í Pakistan, kepp-
ast nú við að semja sína eigin áætl-
un um pólitíska framtíð Afganist-
ans. Þessir hópar hafa nokkrum
sinnum neitað að koma saman til að
semja um sameiginlega áætlun og
hafnað öllum málamiðlunum.
Fréttaskýrendur segja að líkurn-
ar á því að hægt verði að leysa
þessar deilur hafi minnkað vegna
þess að svo virðist sem Bandaríkja-
mönnum og Bretum hafi ekki tekist
að veikja stjórn talibana að ráði.
Mannfallið meðal óbreyttra borg-
ara í loftárásunum hefur einnig
valdið klofningi meðal þátttakend-
anna í viðræðunum.
„Þetta er hörmung,“ sagði vest-
rænn stjórnarerindreki sem tekur
þátt í viðræðunum. Aðrir embætt-
ismenn sögðu að þær gætu tekið
marga mánuði – og jafnvel nokkur
ár.
Enginn virðist geta
sameinað Pastúna
Bandarískir embættismenn hafa
reynt að flýta fyrir falli talibana-
stjórnarinnar með því að mynda líf-
vænlega ríkisstjórn sem geti tekið
við völdunum. Markmiðið er einnig
að koma í veg fyrir valdatómarúm
og nýtt borgarastríð.
Meðal þeirra sem taka þátt í við-
ræðunum eru konungssinnar,
stríðsherrar, leiðtogar hinna ýmsu
þjóðflokka og trúarhópa, auk emb-
ættismanna frá meira en tíu ríkjum.
Ein af helstu fyrirstöðunum er að
enginn afgönsku leiðtoganna virðist
vera nógu öflugur til að sameina
Pastúna, stærsta þjóðflokk Afgan-
istans. Flestir þeirra hafa annað-
hvort tengst forystumönnum talib-
ana, sem eru flestir Pastúnar, eða
verið mjög lengi í útlegð og sakaðir
um að vera handbendi erlendra
ríkja. Nauðsynlegt er að stjórnin
njóti stuðnings Pastúna til að hægt
verði að tryggja pólitískan stöðug-
leika í Afganistan.
Deilur hafa einnig komið upp
milli Norðurbandalagsins, sem hef-
ur barist við talibana í norðurhluta
Afganistans, og fyrrverandi kon-
ungs landsins, Mohammeds Zahirs
Shah. Hann hefur verið í útlegð í 28
ár en er enn vinsæll í Afganistan og
fréttaskýrendur telja að hann geti
gegnt mikilvægu hlutverki í því að
sameina afgönsku fylkingarnar.
Ólíkir hagsmunir grannríkja Afg-
anistans, einkum Írans og Pakist-
ans, hafa einnig torveldað tilraun-
irnar til að sameina fylkingarnar.
Bandaríkjastjórn styður svokall-
aðan Rómarhóp sem gengur út frá
því að konungurinn fyrrverandi
gegni lykilhlutverki í stjórnar-
mynduninni. Stjórnvöld í Íran eru
hins vegar andvíg Zahir Shah og
styðja svonefndan Kýpur-hóp sem
hefur laðað að sér Afgana er telja
að konungssinnar hafi of mikil áhrif
í viðræðunum í Róm, auk þess sem
ekki sé tekið nægilegt tillit til sjón-
armiða íslamskra trúarleiðtoga.
Pakistanar styðja aftur á móti hóp
útlægra Pastúna sem komu saman í
Peshawar í vikunni sem leið.
Þrír aðrir hópar hafa mótað eigin
áætlanir: „vinnuhópur“ embættis-
manna frá Bandaríkjunum, Ítalíu,
Íran og Þýskalandi í Genf; „afg-
anski stuðningshópurinn“ sem sam-
anstendur aðallega af embættis-
mönnum Evrópuríkja og landa sem
hafa haft vinsamleg samskipti við
Vesturlönd; og „6+2 hópurinn“, en
í honum eru sex grannríki Afganist-
ans auk Bandaríkjanna og Rúss-
lands. Þessir þrír hópar hafa komið
saman öðru hverju síðustu ár til að
móta langtímaáætlun sem miðar að
því að binda enda á 23 ára stríðs-
átök í Afganistan.
Afgönsku útlagahóparnir hafa
ekki getað náð samkomulagi um
viðræður, hvað þá um sameiginlega
áætlun. Kýpur-hópurinn ætlaði til
að mynda að fara til Rómar fyrir
þrem vikum en hópur konungsins
fyrrverandi neitaði þá að ræða við
hann. Pastúninn Gulbuddin Hekm-
atyar, fyrrverandi stríðsherra í
Afganistan, er mjög áhrifamikill í
Kýpur-hópnum og virðist hafa snú-
ist á sveif með talibönum. Hann
sakar hina hópana um að vera
handbendi Vesturlanda.
Rómarhópurinn neitaði að senda
fulltrúa á fund Pastúna í Peshawar
í vikunni sem leið þótt stuðnings-
maður konungsins fyrrverandi, sem
er sjálfur Pastúni, hafi skipulagt
fundinn. Pakistanar voru sagðir
hafa verið of áhrifamiklir á fund-
inum.
Rómar-hópurinn ætlaði að ræða
við fulltrúa Norðurbandalagsins í
Tyrklandi en fundinum var frestað
þar sem leiðtogi bandalagsins,
Burhanuddin Rabbani, fyrrverandi
forseti Afganistans, færðist undan
því að hefja samstarf við Zahir
Shah.
Ágreiningur um aðild „hóf-
samra“ talibana að stjórninni
Nokkrir pastúnar hafa sakað
konunginn fyrrverandi um að vera
handbendi Bandaríkjanna og óttast
að fjölskylda hans ætli að gera Afg-
anistan að konungsríki, þótt hann
hafi sjálfur neitað því að hann vilji
komast aftur til valda. Pastúnar
segja að efasemdir hafi vaknað um
hlutleysi konungsins fyrrverandi
þegar hann samþykkti samstarf við
Norðurbandalagið.
Pakistanar hafa krafist þess að
„hófsamir“ talibanar fái aðild að
næstu stjórn og Bandaríkjastjórn
stutt þá kröfu þar sem hún óttast
að pakistanskir Pastúnar og ísl-
amskar hreyfingar geri annars upp-
reisn gegn stjórnvöldum í Islama-
bad.
Norðurbandalagið hefur hafnað
aðild talibana að næstu stjórn og
nýtur stuðnings Rússa auk grann-
ríkjanna Tadjikistans, Úsbekistans
og Írans þar sem bandalagið er
undir forystu afganskra Tadjika,
Úsbeka og Hazara, sem eru sjíta-
múslímar eins og Íranar.
Hver höndin upp á móti annarri meðal afganskra andstæðinga talibana
Hvorki gengur né
rekur að sameina
fylkingarnar
Hagsmunaárekstrar grannríkja flækja viðræðurnar
Islamabad. The Washington Post.
AP
Mohammad Zaher Shah, fyrrverandi konungur Afganistans, ásamt nokkrum stuðningsmönnum sínum í Róm.
Margir telja, að Zaher Shah, sem verið hefur í útlegð í 28 ár, geti gegnt mikilvægu hlutverki í nýrri stjórn í
landinu en um það er þó enginn einhugur meðal andstæðinga talibanastjórnarinnar.
STJÓRN Alþjóðakjarnorkumála-
stofnunarinnar (IAEA) kemur sam-
an til sérstaks aukafundar í dag til að
ræða viðbrögð við aukinni hættu á
hryðjuverkum í kjölfar árásanna á
Bandaríkin 11. september.
Stofnunin hvetur þau fimm ríki
sem formlega teljast kjarnorkuveldi;
Bandaríkin, Bretland, Frakkland,
Kína og Rússland, auk ríkjanna
þriggja sem vitað er að búa yfir
kjarnavopnum; Indland, Pakistan og
Ísrael, til að auka öryggisgæslu og
gæta fyllstu árvekni.
Alþjóðakjarnorkumálastofnunin
telur raunverulega hættu á því að
hryðjuverkamenn reyni að stýra
flugvél að kjarnorkuveri eða smíða
kjarnorkusprengju og bendir á að
vitað sé til þess að hryðjuverkasam-
tök hafi reynt að komast yfir geisla-
virk efni í þeim tilgangi. „Það að
hryðjuverkamenn séu reiðubúnir að
fórna lífinu til að ná illum markmið-
um sínum eykur líkurnar á kjarn-
orkuhryðjuverkum,“ hafði AFP-
fréttastofan eftir forstöðumanni
stofnunarinnar, Mohamed ElBar-
adei, í gær.
ElBaradei lýsti sérstökum
áhyggjum af því að kjarnorkuvopn í
eigu Pakistana gætu fallið í rangar
hendur, enda eru margir uggandi
um að pólitískur stöðugleiki í landinu
sé í hættu í kjölfar hernaðaraðgerð-
anna gegn Afganistan. Hann kvaðst
þó vona að Pakistanar hefðu strangt
eftirlit með vopnabúri sínu og bætti
við að þótt hryðjuverkamenn kæm-
ust yfir kjarnorkuvopn væri ekki víst
að þeir gætu beitt þeim. Slík vopn
væru yfirleitt búin n.k. „þjófavörn“
og hann byggist við að sú væri líka
raunin í Pakistan.
Hætta á að hryðjuverkamenn
beiti „mengunarsprengjum“
ElBaradei sagði meiri hættu á að
hryðjuverkamönnum tækist að
smíða svokallaðar „mengunar-
sprengjur“ úr geislavirkum úrgangi
frá sjúkrahúsum, landbúnaði eða
iðnaði, enda væri tiltölulega auðvelt
að komast yfir slík efni og beita
þeim. „Slíkar mengunarsprengjur
myndu ekki valda miklu manntjóni,
en mengun af þeirra völdum gæti
haft gríðarleg sálræn og efnahagsleg
áhrif,“ hafði AFP eftir Abel Gonzal-
es, yfirmanni hjá IAEA.
ElBaradei sagði ennfremur, að
eftir 11. september hefði það runnið
upp fyrir mönnum, að mannvirki á
borð við kjarnorkuver, stíflur,
hreinsunarstöðvar, efnaverksmiðjur
eða skýjakljúfar hefðu sína miklu
veikleika. „Það er hvergi neitt grið-
land að finna, enginn er óhultur leng-
ur,“ sagði hann.
Stofnunin fagnaði þeirri ákvörðun
Bandaríkjastjórnar á miðvikudag að
banna flug yfir 86 kjarnorkuverum í
landinu. „Nú ríkir sérstakt ástand
sem krefst sérstakra öryggisráðstaf-
ana,“ segir í tilkynningu IAEA.
Alþjóðakjarnorkumálastofnunin fundar vegna hættu á hryðjuverkum
Kjarnorkuveldi
hvött til árvekni
Vín. AFP.
Reuters
Mikill viðbúnaður er við kjarnorkuver víða um heim. Hér er verið að
leita í bíl við San Onofre-kjarnorkuverið í Sam Clemente í Kaliforníu.