Morgunblaðið - 21.11.2001, Blaðsíða 32

MINNINGAR
32 MIÐVIKUDAGUR 21. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
✝ Sigríður Valde-marsdóttir fædd-
ist í Fremri-Arnar-
dal við Skutulsfjörð
14. maí 1904. Hún
lést á Landspítala,
Landakoti, laugar-
daginn 10. nóvem-
ber. Foreldrar henn-
ar voru Valdemar
Jónsson bóndi í
Fremri-Arnardal, f.
29.3. 1866, d. 29.3.
1922, og kona hans
Elín Hannibalsdótt-
ir, f. 4.8. 1866, d.
18.12. 1953. Foreldr-
ar Valdemars voru Jón Jónsson
b. á Litlu-Ávík á Ströndum og
kona hans Helga Guðmundsdótt-
ir frá Kjörvogi í Reykjarfirði.
Foreldrar Elínar voru Hannibal
Jóhannesson b. á Neðri-Bakka í
Langadal og kona hans Sigríður
Arnórsdóttir prófasts í Vatns-
firði Jónssonar. Systkini Sigríðar
voru: Guðrún, ljós-
móðir á Vestfj. og í
Rvk, f. 1897, d.
1990; Jón, vélsmið-
ur á Ísafirði, f. 1900,
d. 1988; Hannibal,
alþm. og ráðherra,
f. 1903, d. 1991;
Finnbogi Rútur,
alþm. og bæjarstj. í
Kópavogi, f. 1906, d.
1989; og Arnór loft-
sk.m., f. 1907, d.
1928. Sigríður var
ógift og barnlaus.
Sigríður stundaði
nám á Ísafirði og
síðan á Akureyri, hún stundaði
barnakennslu á Ísafirði um tíma,
en vann síðan hjá Pósti og síma
mestalla sína starfsævi. Hún var
formaður Vestfirðingafélagsins
um árabil.
Útför Sigríðar fer fram frá
Dómkirkjunni í dag og hefst at-
höfnin klukkan 15.
Þá er hún Sigga frænka mín farin í
þá ferð sem svo fá okkar skipuleggj-
um fyrirfram. Ferðina sem hvorki
flugfélög né ferðaskrifstofur auglýsa
en er samt það ferðatilboð sem lang-
flestir falla fyrir, bæði ungir og gaml-
ir. Sú eina ferð sem ekki lýtur mark-
aðslögmálum og auglýsingaskrumi
eða fellur undir lög og reglur sam-
keppnisráðs. Engin afsláttartilboð
eða sértilboð, ekki einu sinni tilboð
um heimför.
Ég var mjög ung er ég kynntist
Siggu frænku minni. Fyrst var það
aðeins af umtali. Alla mína tíð var tal-
að mikið um Siggu frænku. Pabbi
minn, stóri bróðir hennar, talaði að
sjálfsögðu um hana sem krakka, því
það var hún auðvitað í hans augum
allt fram í andlátið. Hún var heilum
fjórum árum yngri en hann, hafði allt
til að bera sem hann og hin systkini
hans höfðu og reyndi örugglega ekki
að leyna því. En hún hafði eitt um-
fram þá sem þeir ekki nefndu. Hún
hafði þann kjark sem mörgum konum
í sterkum bræðrahópi er gefinn.
Kjarkinn til að berjast fyrir tilveru
sinni og réttindum. Kjarkinn til að
standa á rétti sínum gagnvart hinu
kyninu.
Alla tíð heyrði ég talað um Siggu
sem skapstóra og ráðríka konu.
Margar sögur fóru af stórlyndi henn-
ar og skapofsa, ekki síst frá þeim fjöl-
skyldumeðlimum sem lotið höfðu í
lægra haldi í viðureignum sínum við
hana. Og margir voru hildirnir háðir
innan fjölskyldunnar þar sem Sigga
var í fremstu víglínu og barðist eins
og sá einn gerir sem er trúr sinni
sannfæringu. Í eðli sínu var hún
stjórnmálaskörungur, ekki síður en
bræður hennar tveir sem kusu sér
þann vettvang til að berjast á. En
hennar stjórnmál voru af öðrum toga
en þeirra eða þeim sem við eigum að
venjast. Á sama hátt og bræður henn-
ar dæmdu pólitíska flokka og þeirra
stefnur, dæmdi hún fólk og þeirra líf-
erni. Sagði fólki til syndanna og þá
voru ekki syndir feðranna heldur
undanskildar. Hennar skoðanir voru
málaðar í svart-hvítum lit og enginn
gat horft framhjá þeim eða haggað
þeim. Þannig var hún Sigga frænka
mín.
Þrátt fyrir þetta hef ég ævinlega
verið full af stolti þegar ég tala um
Siggu frænku. Lífsþróttur hennar,
leiftrandi hugur og andlegt atgervi
hefur alla tíð heillað mig. Hún var
hreint engin gufa eins og við segjum
stundum.
Stálminni hennar sló öllum við sem
ég þekki og hún var þeim góð sem
hún vildi. Öðrum gat hún verið erfið
viðureignar. Enginn millivegur. Að-
eins svart eða hvítt. Hún vann af
hörku að sínum hugsjónum og starfi
hvert sem viðfangsefnið var. Hún var
formaður byggingarnefndar þegar
íbúðarblokkin við Birkimel var reist
og stjórnaði framkvæmdum þar af
skörungsskap, var formaður Vest-
firðingafélagsins í mörg ár, stofnaði
Minningarsjóð vestfirskrar æsku til
minningar um foreldra sína og móð-
ursystur, var forstöðumaður Byggða-
safns Jóns Sigurðssonar í tvö ár, og
svo mætti lengi telja.
Já, Sigga frænka mín var engum
lík. Hún var að mörgu leyti merki-
legri manneskja en flestir aðrir sem
ég þekki, þó hvorki betri né verri. En
svo sannarlega var hún svo miklu,
miklu samkvæmari sjálfri sér en
nokkur önnur manneskja sem ég
þekki. Dugnaður hennar, óbilandi
hugrekki og bjartsýni ásamt ofur-
skammti af sjálfstrausti, allt þetta
gerði hana að þeirri stórbrotnu konu
sem hún var. Hvorki Hannibal né
Finnbogi Rútur bræður hennar sem
báðir gerðu stjórnmál að sínu ævi-
starfi, gátu komist hjá að hlusta á
hennar persónulegu og pólitísku ráð-
gjöf jafnt í einkamálum sem öðrum
málum. Aðeins hann Jón bróðir henn-
ar, sem var svo forsjáll að velja sér
nám sem hún náði ekki að tileinka
sér, losnaði undan ráðgjafarþjónustu
þessarar systur sinnar sem allt vissi
og sá. „Vélsmiður“. Nei, sem betur
fer hafði Sigga frænka ekki vit á vél-
um. Það var sennilega þessvegna sem
við börnin hans Jóns sluppum nokkuð
vel undan hennar óvægnu athuga-
semdum.
Nú þegar ég kveð þessa frænku
mína, sem ávallt var mér góð svona
eftir efnum og ástæðum, eru mér að
sjálfsögðu efst í huga þær stundir
sem ég sat hjá henni við sjúkrabeðinn
og strauk yfir ótrúlega fíngert og sítt
hárið. Horfði á greindarlegt ennið og
sterkbyggða hökuna. Horfði á nefið,
kinnbeinin og lokuð augun og hugsaði
um liðna tíð. Strauk hendurnar, aðra
máttvana en hina sem af og til þrýsti
á móti. Las fyrir hana ritningargrein-
ar sem ég hafði fjandakornið enga trú
á. Bað hana í huganum fyrir kveðju til
kynslóðarinnar sem á undan er geng-
in. Varð hugsað til minnar eigin for-
tíðar og til allra þeirra sem ég sakna
og á undan henni hafa farið þessa
löngu ferð. Horfði á þessa sterku
konu lúta í lægra haldi fyrir ótrúlegu
ferðatilboði án nokkurra skuldbind-
inga um heimferð. Eiginlega var ég
mest hissa á að hún skyldi ekki bara
hætta við.
Gunnhildur Jónsdóttir.
Það gerði stórviðri helgina sem
hún dó. Hann fór í 12 vindstig í hvið-
unum. Þá loksins skildi önd hennar
við líkamann eftir fimm vikna bið.
Það átti ekki við hana að hafa vista-
skipti í logni. Kyrrlátasta og hlýjasta
hausti frá upphafi veðurmælinga.
Minna en 12 vindstig mátti ekki gagn
gera þótt hún yrði 97 ára líkt og
frænkur hennar margar.
Þannig man ég hana líka. Ég gekk
á eftir henni einhverntíma á unglings-
árum Austurstrætið í áttina að Póst-
hússtræti. Hún á upphlut. Pilsaþytur
í strætinu, þar sem áður hafði verið
logn. Ég hljóp hana ekki uppi.
Hitti hana fyrst á Njálsgötu 76.
Var í fyrsta sinn í höfuðstaðnum, tíu
ára gamall. Foreldrar mínir á ferða-
lagi eftir vel heppnaða kennararáð-
stefnu á Laugarvatni. Eina skiptið
sem ég dvaldi daglangt með Siggu
frænku og Elínu ömmu minni. Ég bú-
inn að eiga þrjár ljúfar stundir með
nýuppgötvaðri ömmu, Elínu. Laugar-
dagur. Unnið til tólf á Símanum.
Hefst nú tiltekt og skúringar. Ég er
alltaf að hrekjast undan kústi og dulu
út í hin ýmsu horn í örsmárri íbúð-
inni. Hreyfingarnar eru ákveðnar og
afdráttarlausar. Hún spyr um náms-
afrek mín, sem ekki voru burðug.
Hún er ánægð með 10 í lestri, fílir
grön við 4,5 í skrift. „Eins og hann
pabbi þinn skrifar vel, og er góður
skriftarkennari.“ Ég verð að viður-
kenna að hann kenndi mér að lesa, en
ekki að skrifa. „Og hvað með reikn-
inginn?“ Ég var nokkuð hreykinn
með mína 4,5. Hún er aldeilis gáttuð.
„Vantar eitthvað í þig?“ spyr hún. Ég
svara að í reikningi sé tekið lands-
próf, miðað við 14 ára fullnaðarpróf-
sbörn. Þau ein geti fengið 10, ef þau
hafa lært allt, sem skólinn setur fyrir.
Yngri krakkarnir geri bara eins og
þau geta og 4,5 teljist nokkuð gott
fyrir minn aldursflokk. Hún færist öll
í aukana. Skrúbburinn og dulan
sleikja tærnar á spariskónum, sem ég
hef verið dubbaður upp í í tilefni
dagsins. „Hvers konar próf eru það,
þar sem prófað er í því, sem maður
hefur ekki ennþá lært? Skólinn á að
gera kröfur um vitneskju í námsefn-
inu, ekki í því sem þú átt að læra á
næstu árum.“ Þetta fannst mér vit-
urlega mælt og hafði ekki hugsað út í
það fyrr. Kannski var eitthvað vit-
laust í mælistikum heimsins? Gat það
verið að þetta væri ranglátt? Svo kom
pabbi að sækja mig síðla kvölds.
Þetta var árið sem Keflavíkursamn-
ingurinn var á döfinni. Pabbi hafði
verið kosinn á þing um vorið. Hún
spurði hvort hann ætlaði að láta þetta
yfir sig og þjóðina ganga möglunar-
laust. Ég man hann svaraði að vart
væri hægt að ætlast til að nýgræð-
ingur á þingi, sem ekkert kynni þar til
verka, risi strax upp og segði meiri-
hlutanum til syndanna. „Til hvers
varstu þá að láta kjósa þig á þing?“
spurði Sigga.
Áður en ég vissi af voru þeir bræð-
ur, Finnbogi Rútur og Hannibal,
farnir að gefa út Ísafjarðarkratablað-
ið, Skutul, í Reykjavík, gegn yfirvof-
andi framlengingu hersetu, og ég far-
inn að selja það í Austurstræti og æpa
í kapp við dagblaðasölubörnin: „Skut-
ull, Skutull!“ Viðbrögð voru blendin.
Einn, sem keypti blaðið ráðlagði mér
um leið að vera ekki að reyna að yf-
irgnæfa allan dyn borgarinnar. Ég
lækkaði röddina um einhverjar átt-
undir. Ég fór inn í allar helstu versl-
anir við umferðaræðar borgarinnar.
Man, að í verslun Skjaldbergs við
Laugaveg spurði einhver kaupmann-
inn hvað þessi Skutull væri? Hann
sagði að það væru þessir bræður að
vestan sem væru að gefa út blað. Mér
fannst hvort tveggja asnalegt, spurn-
ingin og svarið. Allir, sem hefðu fulln-
aðarpróf, hlytu að vita um Skutul.
Mig minnir að mér hafi áskotnast ná-
lægt 13 krónum og fimmtíu fyrir
þessa fyrstu tilraun mína til sölu-
mennsku í höfuðstaðnum. Keflavík-
ursamningurinn gekk hins vegar sinn
gang.
Þessu bernskuminning rifjaðist
upp fyrir mér, þegar ég heimsótti
Siggu á undanförnum vikum á Land-
spítala og Landakoti. Hún hélt sínum
karaktereinkennum fram í rauðan
dauðann. Hreinskilin. Afdráttarlaus,
hvort sem í hlut átti læknir, hjúkr-
unarkona eða sjúkraliði. Og eins við
okkur ættingjana. Engin tilfinninga-
semi. Ekkert verið að vikna. Engum
tíma eytt í diplómatískar vangaveltur
um hvernig best væri að laga mál sitt
að hugarfari viðmælandans. Það kom
umbúðalaust og hreint út án orða-
lenginga. Dauðastríðið var háð með
sama hætti. Ekki gefið eftir um þuml-
ung, þangað til eitthvað brast. Snögg-
lega og með veðurgný við hæfi.
Áttræður héraðshöfðingi varð fyrir
því að ræðumaður í hófi honum til
heiðurs sagði hann hafa verið „hvers
manns hugljúfi“. Sá gamli spratt
strax upp og mótmælti: Svo mikið
gauð hefði hann aldrei verið að hann
verðskuldaði þessi ummæli. Sigríður
Valdemarsdóttir hirti heldur aldrei
um að gera hverjum manni til geðs.
Fyrir bragðið mátu samferðamenn
hana og virtu. Og hverjum, sem henni
kynntist, mun hún verða ógleyman-
leg.
Ólafur Hannibalsson.
Helstu skapgerðareinkenni Sigríð-
ar Valdemarsdóttur voru hreinskilni,
hugrekki og næm tilfinning fyrir rétt-
læti. Lygin var svo fjarri hennar
vörum, að takmarkalaus hreinskilni
hennar særði stundum þá sem heldur
kjósa að heyra dísæt orð þeirra sem
mæla fagurt en hyggja á svik. Þannig
erum við flest og hver er sá sem ekki
hefur dæmt aðra í fylgsnum hugans
eða látið niðrandi orð falla um fólk
þegar það er ekki viðstatt en svo sýnt
því kurteisi og smeðjulega vinsemd
þegar á fund þess er komið? Okkur er
svo tamt að þóknast, að við þolum
ekki návist þeirra sem aldrei hefur
dottið í hug að hræsna til þess að
hljóta vinsældir fyrir. En getur ekki
verið að það, sem okkur virðist vera
hryssingsleg framkoma og við
hneykslumst á og dæmum harkalega,
vegna þess að hún kemur við kaun í
okkur sjálfum og slær öll vopn úr
hendi okkar, sé ekki annað en hróp á
hjálp? Getur ekki hugsast, að það sé
hróp særða mannsins í dæmisögunni
um miskunnsama Samverjann,
mannsins sem lá særður í valnum eft-
ir árás ræningja og flestir gengu
framhjá? Fólk eins og Sigríður, sem á
ekki til óheilindi, fólk sem getur ekki
logið, þótt sá eiginleiki geti orðið því
dýrkeyptur, er oft sakað um skort á
blíðu og hlýju. En hver sýndi henni
blíðu? Hver sýndi henni umhyggju og
samúð í þjáningum lífsins, ekki endi-
lega þeim sem liggja í augum uppi,
eins og veikindum og öðrum erfiðleik-
um, heldur þjáningunni sem ástleysi
veldur og allir vilja leyna?
Sigríður ólst upp við erfiðar að-
stæður, þær sem fátækir bændur á
Vestfjörðum bjuggu við í upphafi
tuttugustu aldar, í stöðugri baráttu
fyrir lífinu í harðneskjulegasta um-
hverfi sem til er á jarðríki. Þá voru
menn enn haldnir þeim misskilningi
að það þurfi hörku til þess að lifa af í
svo óblíðri og óvægilegri náttúru.
Börn voru því alin upp við hörku og
lítil miskunn sýnd. Ekki af vonsku,
heldur vegna þess að það átti að
herða þau svo að þau stæðust storma
lífsins, þá sem eru enn verri en vetr-
arhörkur Vestfjarða. Þau sem upp
komust urðu stór og sterk, að
minnsta kosti á ytra borðinu, en hver
veit hvaða sár leyndust undir niðri,
sár sem ekkert getur grætt nema
kærleikurinn. Og vegna þess að hann
hefur kólnað eru mörg sár opin og
ógróin alla ævi, þótt þau sjáist aldrei.
Það voru margir sem dáðust að
Sigríði því að hún var aðdáunarverð
kona á margvíslegan hátt. Hún var
einstaklega hugrökk manneskja.
Hugrekki var líka eitt af því sem
Vestfjarðaharkan kenndi mönnum.
Það þarf hugprýði og fullkomið traust
á Guði og lukkunni til þess að trúa því
að maður lifi af til vorsins þegar ekk-
ert er eftir í kotinu. Foreldrar Sigríð-
ar, afi minn og amma, urðu fyrir
mörgum og þungum áföllum, meðal
annars því að bærinn þeirra brann til
kaldra kola og þau stóðu uppi slypp
og snauð. Nokkrum árum síðar lést
Valdemar, faðir hennar, eftir upp-
skurð, fyrir slysni og aðgæsluleysi á
spítalanum. Þá varð Sigríður að segja
skilið við allar vonir sínar um að verða
læknir eins og hún þráði að verða og
fara að vinna eins og Guðrún eldri
systir hennar, svo að bræður hennar
fengju menntunina sem var metnað-
ur Elínar, móður hennar, að öll börn-
in hennar gætu hlotið. Á ljósmyndum
frá þessum tíma má sjá að Sigríður
var undurfríð stúlka með mikið og
þykkt, ljóst hár. Það er einskonar
sjálfsfórn að afsala sér framtíðarvon-
um sínum og allsendis óvíst að það
hafi verið metið eða þakkað sem
skyldi. Á þessum árum, sem fyrir
okkur eru sem fornöld, þótti sjálfsagt
að konur lúffuðu og létu sér nægja
verra hlutskipti en þær hefðu kosið
sér. Alla ævi hafði Sigríður brennandi
áhuga á öllu því sem snýr að heilsu og
lækningum og hún hefði eflaust getað
orðið góður læknir því að hana skorti
hvorki greind, orku né heldur samúð
með þeim sem þjást og eiga bágt.
Minni Sigríðar var með ólíkindum
og því hélt hún til hinsta dags. Hún
var orðin 96 ára þegar ég talaði við
hana síðast. Hún sagði mér þá frá
uppvexti sínum og systkina sinna fyr-
ir hartnær öld. Hún lýsti fyrir mér
öllum aðstæðum, atburðum, veður-
fari, dýralífi, innanstokksmunum og
búshlutum á heimilinu, málefnum og
mönnum. Hún mundi nöfn allra,
þekkti fæðingardag og ár, ætt þeirra
og uppruna, dagsetti alla viðburði lífs
þeirra nákvæmlega og talaði um alla
af virðingu og varkárni án þess þó að
vera með neinn fagurgala. En Sigríð-
ur mundi líka það sem hafði gerst
daginn áður eða klukkustundu fyrr
en það er mjög óvenjulegt þegar svo
háum aldri er náð.
Þetta var í síðasta sinn sem ég sá
Sigríði og þegar ég kvaddi hana, gekk
hún til mín, faðmaði mig að sér og
kyssti mig blíðlega. Ég vona að þeir,
sem hún hrelldi kannski einhvern-
tíma með hreinskilni sinni og fals-
leysi, lesi þessi orð, skilji að undir yf-
irborði, sem stundum var hrjúft,
leyndist gæska og fyrirgefi henni, nú
þegar hún er komin til landsins sem
okkur er öllum fyrirheitið, landsins,
þar sem lygi er ekki til og kærleik-
urinn ríkir einn.
Guðrún Finnbogadóttir.
Fagra góða fjallabyggð
fólkið traust á vesturlandi.
Við þig bundin tállaus tryggð
trú á vorra feðradyggð.
Anda frelsis yfirskyggð
allur þá mun greiðast vandi.
Fagra góða fjallabyggð
fólkið traust á vesturlandi.
(Lilja Björnsdóttir.)
Þetta ljóð varð á vegi mínum þegar
ég fór að setja saman á blað minn-
ingabrot um elskulega frænku mína,
Sigríði Valdemarsdóttur. Hún var
svo tengd fjöllunum fyrir vestan að
hún ákvað að fá að hvíla þar hinstu
hvílu.
Þetta ljóð flutti skáldkonan á 30
ára afmæli Vestfirðingafélagsins og
fannst mér það eiga hér við.
Skapmikil, ákveðin, stálminnug,
kjarnorkukona er gengin til feðra
sinna á nítugasta og áttunda aldurs-
ári.
Ég kynntist Siggu þegar ég var um
fermingu. Þá skrifaði hún mér bréf,
þess efnis að hún ætti að varðveita
bankabók, sem ömmusystir mín Guð-
rún og jafnframt móðursystir Siggu,
gaf mér með þeim skilmálum að ég
mætti ekki nota innihald hennar til
annars en skólagöngu, þegar ég hefði
aldur til. Þegar ég kom svo í fyrsta
sinn til Reykjavíkur, 17 ára gömul,
heimsótti ég hana og síðan hef ég átt
ótal samveru- og vinnustundir með
henni. Hún var óþreytandi að safna
sem flestum í Vestfirðingafélagið og
hætti ekki fyrr en henni tókst að
koma mér í stjórn félagsins ásamt
bræðrum mínum, Hauki og Sigurvin.
Gunna frænka var í miklu uppáhaldi
hjá Siggu og oft hittumst við hjá
henni í afmælum. Eftir að hún flutti á
elliheimili, fyrst í Ás og síðar á Grund,
veit ég að Sigga hugsaði vel um henn-
ar hag. En þannig var Sigga ákaflega
frændrækin og á ég henni að þakka
hve mörgum ég kynntist af frændliði
okkar í gegnum árin.
Vestfirðingafélagið var Siggu alltaf
mikils virði og reyndi hún mikið til að
efla það. Ein af hugsjónum hennar
var að sameina öll átthagafélög kjálk-
ans í eitt, en af því varð aldrei. Tvær
minnisstæðar ferðir fórum við saman
á vegum félagsins. Sú fyrri var farin
til Hrafnseyrar 1980 til að gróður-
setja tré til uppbyggingar staðarins.
Sú síðari var skemmti- og fræðslu-
ferð um Vestfirði og var Sigga aldurs-
forsetinn, 94 ára gömul. Hún lét sig
ekki muna um að þylja upp heilu
bálkana um menn og málefni þessara
byggða. Varð þetta okkur hinum
ógleymanleg ferð, ekki hvað síst
vegna hennar nálægðar.
Ekki má gleyma kirkjukaffinu,
bösurunum og árshátíðunum sem
hún kom af stað og vann ötullega og
ósérhlífið að öllu sem gat komið félag-
inu til góða. Óskabarnið hennar,
Menningarsjóður vestfirskrar æsku,
mun halda minningu hennar á lofti
um ókomin ár. Hann er ótrúlegt afrek
og ber henni fagurt vitni. Hún fékk
sjálf ekki tækifæri til að læra eins og
hana langaði til. Það þótti einfaldlega
betri kostur að bræður hennar héldu
áfram námi, þegar faðir hennar féll
frá og hún gerðist fyrirvinna heimilis-
ins 18 ára að aldri.
Já, þau eru orðin mörg ungmennin
sem hún hefur styrkt með tilurð
sjóðsins, í þau rúmu 30 ár sem hann
hefur starfað.
SIGRÍÐUR VALDE-
MARSDÓTTIR